ઉપનિષદ સિરીઝ · વિડિયો ૧૩૭

રાધોપનિષદ ઋગ્વેદની પરંપરાનું છે. સનક આદિ ઋષિઓ અને હિરણ્યગર્ભ બ્રહ્માજીની વચ્ચે પ્રશ્નોત્તર રૂપે તે રજૂ થયું. સૌપ્રથમ સનક આદિ ઋષિઓએ પરમ દેવ અને પરમ શક્તિ કોણ છે એવો પ્રશ્ન બ્રહ્માજીને કર્યો, જેના ઉત્તરમાં તેમણે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણને સૌપ્રથમ દેવતા અને શ્રી રાધાને તેમની અંતરંગ સર્વશ્રેષ્ઠ શક્તિ તરીકે ગણાવ્યા. ભગવાન કૃષ્ણ દ્વારા આરાધિત હોવાથી જ તેમનું નામ રાધિકા પડ્યું છે: "આરાધ રાધિકા".

ત્યાર પછી રાધાની મહિમામય શક્તિઓનું વિવેચન છે. આગળ રાધાજીના ૨૮ નામોનો ઉલ્લેખ છે, જેમના પાઠથી, ચિંતન-મનનથી વ્યક્તિ જીવનમુક્ત થઈ જાય છે એમ કહ્યું છે. અંતમાં રાધાને, રાધાશક્તિને, લીલા શક્તિ કહીને અવતાર પ્રક્રિયામાં પણ તેની મુખ્ય ભૂમિકા સ્વીકારી છે.

"ૐ સહનાવવતુ સહનૌ ભુનક્તુ સહ વીર્યં કરવાવહૈ તેજસ્વિનાવધીતમસ્તુ મા વિદ્વિષાવહૈ ૐ શાંતિ: શાંતિ: શાંતિ:."

હિરણ્યગર્ભ બ્રહ્માજીને પ્રાર્થના કરી અને એકવાર ઊર્ધ્વરેતા એવા સનક આદિ ઋષિઓએ તેમને પ્રશ્ન કર્યો કે, "હે ભગવાન, પરમદેવ કોણ છે? તેમને કઈ કઈ શક્તિઓ છે અને બધી શક્તિઓમાં કઈ શક્તિ સૌથી ઉત્તમ અને સૃષ્ટિનું આદિકારણ છે?"

બ્રહ્માજી બોલ્યા, "હે પુત્રો, સાંભળો. હું તમને અત્યંત ગોપનીય રહસ્ય કહું છું, પરંતુ તેને જાણવા પ્રત્યેક વ્યક્તિ અધિકારી નથી. જે ગુરુભક્ત ન હોય, બ્રહ્મચારી ન હોય, સ્નેહ રહિત હોય, તેમને આ જણાવવાથી પાપ લાગે છે. ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ જ સર્વશ્રેષ્ઠ દેવતા છે. છ ઐશ્વર્યોવાળા તે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણની ગોપ અને ગોપીઓ સદેવ સેવા કરે છે. વૃંદા દ્વારા જ જેમની આરાધના થાય છે અને તે વૃંદાવનના અધિશ્વર જ એકમાત્ર સર્વેશ્વર છે. તેમનું એક રૂપ તે પ્રકૃતિથી પર અને નિત્ય છે."

ફરી ધ્યાન આપો: "તેમનું એક રૂપ પ્રકૃતિથી પર છે અને નિત્ય છે." તે સર્વેશ્વર શ્રીકૃષ્ણની આહ્લાદિની, સંધિની, જ્ઞાન, ઈચ્છા, ક્રિયા વગેરે અનેક શક્તિઓ છે. તેમની આહ્લાદિની મુખ્ય શક્તિ છે. તેને શ્રીકૃષ્ણની સૌથી વધારે અંતરંગભૂત શ્રી રાધા કહેવાય છે. શ્રી રાધા કોણ છે, ખબર પડી ને? હવે અંતરંગ શક્તિ છે શ્રીકૃષ્ણ ભગવાનની કે જે આહ્લાદિની છે. આહ્લાદિની શ્રીકૃષ્ણની આહ્લાદિની, સંધિની એવી એ એક શક્તિ છે. તેને જ શ્રીકૃષ્ણની સૌથી વધારે અંતરંગભૂત શ્રી રાધા કહેવાય છે. ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ દ્વારા આરાધિત હોવાને કારણે તેને રાધા પણ કહેવાય છે. શ્રીકૃષ્ણ એમના આરાધ્ય દેવ છે. પાછા આરાધ્ય દેવ એમના એ જ પોતે અને એમને ગાંધર્વા પણ કહેવાય છે.

વ્રજની બધી ગોપીઓ, શ્રીકૃષ્ણની બધી પટરાણીઓ અને શ્રી લક્ષ્મીજી એ બધા શ્રી રાધિકાની અંશભૂત છે, એની શક્તિ. અને આ શ્રીકૃષ્ણ પરમાત્મા સ્વયં એની આરાધના કરે છે, એટલા માટે એ રાધા કહેવાય છે. અને તે પાછી કઈ છે? એની મુખ્ય શક્તિ આહ્લાદિની છે. આહ્લાદિની, આહ્લાદક. કેવું લાગે છે? તમે કહો ને કોઈ વખતે કેવું લાગે છે? તો કે આહ્લાદક. તો એ જે લાગે છે ને, શેનાથી લાગે છે? એ અનુભવ શેનાથી આવે છે? તે આહ્લાદિની શક્તિ શ્રીકૃષ્ણની છે પાછી. અને એને શ્રીકૃષ્ણે આરાધેલી છે. એમને એમ મરક મરક નહોતા કરતા શ્રીકૃષ્ણ ભગવાન કાયમ. બાકીના બધા જુઓ તો આમ સિરીયસ બધા ગોડ હતા અને શ્રીકૃષ્ણ ભગવાન કાયમ તો કે મરક મરક કોઈની પણ સામે જોતા હોય, બધાને એવું લાગે કે મારી જ સામે સ્માઈલ કરે. એ કેવી રીતે એમણે સાધ્યું હતું? આહ્લાદિની શક્તિની, એમને રાધા તરીકે, શ્રી રાધા તરીકે એમણે ઉપાસના કરી.

એને સ્પેશિયલ એફર્ટ કર્યો છે ટુ એટેન્ડ ધ સ્પેશિયલ સ્માઈલ બધાના પ્રત્યે. ખંજનવાળું ને કેવું સરસ હોય!

તો રાધા પણ કહેવાય છે શ્રીકૃષ્ણ. એટલે આ રસ સમુદ્ર રૂપી ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે ક્રીડા કરવા માટે પોતાની જાતને બે રૂપમાં વહેંચી દીધી છે. એક ઓફિસમાં બેસીને કામ કર્યા કરે ને એક બીજી છે તે બસ આ બેઠા બેઠા ધીમે ધીમે આમ આરાધનામાં તત્પર હોય અને બસ ત્યાં ને ત્યાં જ લીન હોય. શ્રી નારાયણ, નરનારાયણ દેવ પણ ત્યાં બેઠા છે. આવી જ રીતના અહીં ભગવાન કૃષ્ણની વૃંદા દ્વારા થતી આરાધના તથા રાધા અને ગાંધર્વા, સનાતની વિદ્યા, પ્રાણોની અધિષ્ઠાત્રી વગેરે સંજ્ઞાઓનો વિશિષ્ટ અર્થમાં પ્રયોગ થયો છે.

વૃંદાનો અર્થ થાય છે વૃંદ, સમૂહ. ઈશ્વરીય ચેતના એટલે કે શ્રીકૃષ્ણ સામૂહિક પ્રાર્થનાથી વધુ પ્રભાવિત થાય છે. સમૂહ પ્રાર્થના ત્યાં આડથી આવી છે. તે ચેતનાની અંતરંગ રાધા એટલે કે "રાધનો સાદયતિ કાર્યાનિ" એટલે કે સાધકોના કાર્યોને સિદ્ધ કરનારી છે. આ બધા સાધકોના કાર્યોની વાત કરે છે. સાધકોના કાર્યોમાં છોકરી પરણાવવાની બાકી હોય ને અહીંયા આવવા સાધના કરવા બેઠો હોય, તને છોકરી પરણી જશે સાધના કરવાથી, એવું નહીં. એમ આ સમજવાની છે. સાધકનું કાર્ય શું છે? બ્રહ્મપ્રાપ્તિ. એમાં એને હેલ્પ કરશે. લોકો આવી રીતે આમ લઈને બેસી જાય છે, વિચ ઇઝ નોટ કરેક્ટ. વિચ ઇઝ નોટ. એટલે આમાં શું થાય છે કે પછી પાછો અમુક પ્રકારનો જે પ્રચાર થતો હોય છે એના કારણે પાછો ફરી એ સાધક પાછો ભ્રમિત થાય છે. મૂળ તો ભમેલો છે જ, એને પાછા આ લોકો વધારે ભમાવે છે. વેગ આપતી.

એટલે પેલો ૪૦ ની સ્પીડે ભમતો હોય તો પછી ૮૦-૮૫ ની સ્પીડે ભમવાનો ચાલુ થઈ જાય. પછી લાઈફ એની ઇમબેલેન્સ થઈ જાય છે ભાઈ. આ બધું થાય છે. એટલે એનું ફેમિલી, કુટુંબ, બાકી જે કંઈ એનું વેપાર, ધંધો બધું. એટલા માટે કીધું: "સાધકોના કાર્યને સિદ્ધ કરનારી છે."

ગાંધર્વા એટલે ગામ એટલે પૃથ્વી, કિરણ અને ઇન્દ્રિયો વગેરેને ધારણ કરનારી શક્તિ છે. તે જ કારણે તેને સનાતની વિદ્યા, પ્રાણોની અધિષ્ઠાત્રી વગેરે કહેવાય છે. રાધાના અનેકાનેક નામ અને વિશેષણોને આ પરપ્રેક્ષમાં જોવા જઈએ. શ્રી રાધિકા સર્વેશ્વર ભગવાન શ્રીકૃષ્ણની સર્વેશ્વરી શક્તિ છે. સર્વેશ્વરી ઈશ્વરની સર્વશ્રેષ્ઠ શક્તિ અને તેમની સઘળી...

વિદ્યાઓમાં સનાતની વિદ્યા અને પ્રાણોની અધિષ્ઠાત્રી એવી એ દેવી, એકાંત ભાવથી બધા વેદો એમની પ્રાર્થના કરે છે. એમની ગતિને બ્રહ્મજ્ઞાની ઋષિઓ પણ જાણી શકતા નથી. હે પુત્રો, હું જો જીવન પર્યંત તેમના મહિમાનું ગાન કરું તો પણ તેમનો પાર પામી શકાશે નહીં.

શ્રી રાધાજીની કૃપા જેની ઉપર થાય છે, તેને સહજ જ પરમધામ પ્રાપ્ત થઈ જાય. શ્રી રાધાજીને જાણ્યા વિના જે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણની ઉપાસના કરે છે, તે મહા મહામૂઢોમાં મૂઢ છે. પેલું શું કે, "મહામૂર્ખ શિરોમણી!"

શ્રી રાધાજીના આ નામોનું ગુણગાન શરૃતિઓ કરે છે. શાસ્ત્રોની અંદર છે: "રાધા, રાસેશ્વરી, રમ્યા, કૃષ્ણ મંત્રાધિ દેવતા, સર્વાદ્યા, સર્વવંદ્યા, વૃંદાવન વિહારીણી, વૃંદાધ્યા, રમા, અશેષ ગોપી મંડલ પૂજિતા, સત્યા, સત્યપરા, સત્યભામા, શ્રીકૃષ્ણ વલ્લભા, વૃષભાનુસુતા, ગોપી, મૂલ પ્રકૃતિ, ઈશ્વરી, ગાંધર્વા, રાધ, રાધિકા, રમ્યા, રુકમણી, પરમેશ્વરી, પરાતપરતરા, પૂર્ણા, પૂર્ણચંદ્ર નિભાનના, ભુક્તિ મુક્તિ પ્રદા, ભવવ્યાધિ વિનાશિની." એવા આ ૨૮ નામોનો જે પાઠ કરે છે, તે જીવન મુક્ત થાય છે એમ હિરણ્ય ગર્ભ બ્રહ્મા ભગવાને કહ્યું છે.

૨૮ નામો છે. પ્રભુની આજે આરાધ્યા છે એવ શ્રી રાધિકા. એને એવી રીતે જાણવું જોઈએ. આમાંથી તમે જોયું, ચાર નામો તો એમની પટરાણીઓના જ છે. અહીંયા આગળે મને મળે છે એ જુઓ તમે: તો પહેલામાં પહેલું મળ્યું "સત્યા", પછી "સત્યભામા", પછી "વૃષભ ભાનુસુતા". અહીંયા આગળે એક નામ છે "રાધિકા", પછી એક નામ છે "રુકમિણી". યસ, આટલા નામ છે ૨૮ માંથી ચાર પાંચ.

ત્યારે કહે છે કે, ભગવાને મૃત્યુલોકમાં અવતાર ધારણ કરે ત્યારે ...ભૂષણ, શય્યા, આસન આદિ, મિત્ર, ભૃત્ય વગેરે... આ શક્તિને જ ભગવાનના અવતારોનું કારણ કહેવામાં આવે છે.

જ્ઞાન શક્તિ જ ક્ષેત્રજ્ઞ શક્તિ છે. જ્ઞાન વડે ક્ષેત્રનું જ્ઞાન થાય તમને. અને માયા શક્તિ, ઈચ્છાશક્તિમાં અંતરનિહિરત આ શક્તિ, જગતની કારણભૂતા સત રજ અને તમના રૂપમાં બહિરંગ હોવાને કારણે જ જળ કહેવાય છે. અવિદ્યાના રૂપ જીવને બંધનમાં નાખતી હોવાથી તેને માયા કહેવામાં આવે છે. તેથી ભગવાનની આ ક્રિયાશક્તિને જ લીલા શક્તિ પણ કહેવામાં આવે.

આ ઉપનિષદનો જેઓ પાઠ કરે છે, તે અવૃત્તિ હોય તો વૃત્તિ થઈ જાય છે. વાયુની જેમ પવિત્ર થઈ જાય છે અને પવિત્ર સર્વત્ર પવિત્રતાનો સંચાર કરવા માટે શક્તિમાન બની જાય છે. શ્રીકૃષ્ણ અને શ્રી રાધાના તે પરમ પ્રિય બની જાય છે. તેઓ જ્યાં જ્યાં જાય છે અને જ્યાં દ્રષ્ટિપાત કરે છે, તે ક્ષેત્ર પણ પવિત્ર થઈ જાય છે. એવું આ રાધોપનિષદ છે.