ઉપનિષદ સિરીઝ · વિડિયો ૧૩૬

યોગરાજ ઉપનિષદ આ યોગ પરક છે, એમાં એ શ્રેષ્ઠ છે યોગપરક ઉપનિષદોમાં પણ. એટલે એને યોગરાજની સંજ્ઞા આપવામાં આવે. એમાં કુલ 21 મંત્રો છે, જેમાં યોગના સિદ્ધાંતોને ઘણા સરળ રીતે સમજાવવામાં આવ્યા છે.

તો સૌપ્રથમ ચાર યોગ, મંત્રયોગ, લય યોગ, હઠયોગ અને રાજયોગનો ઉલ્લેખ છે. એ પછી યોગના મુખ્ય અંગો, આસન, પ્રાણાયામ, ધ્યાન અને સમાધિનું વિવેચન છે. ફરી નવ ચક્રો વિશે છે અને પછી તેમાં ધ્યાન કરવાની પ્રક્રિયાનો ઉલ્લેખ આપેલો છે. અને અંતમાં ચક્રોના ધ્યાનનું પરિણામ દર્શાવી, ઉપનિષદને અહીંયા સમાપ્ત કર્યું છે.

હવે યોગીઓને યોગની સિદ્ધિ માટે મંત્રયોગ, લયયોગ, હઠયોગ અને રાજયોગ એમ ચાર પ્રકારના યોગથી યુક્ત એવું યોગરાજ ઉપનિષદનું વર્ણન કરીએ છે.

યોગના તત્વદર્શીઓએ યોગને આસન, પ્રાણાયામ, ધ્યાન અને સમાધિ એમ ચાર પ્રકારના કહ્યો છે. આ ચારેયને સર્વ યોગ સંમત કહેવાય છે. કોઈપણ યોગ કરો, આ ચાર કરવા પડે તમારે.

વિદ્વાનોએ બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને શિવના મંત્રોનો જપ કરવો જોઈએ. મંત્રયોગને સિદ્ધ કરનાર છે વત્સરાજ વગેરે, અને લય યોગને વ્યાસ વગેરે સિદ્ધ કર્યો હતો.

નવ પ્રકારના ચક્રોમાં લય કરીને મહાત્માઓએ યોગની સિદ્ધિઓ મેળવેલી છે.

ત્રણ ભગ એટલે કે ત્રિકોણની આકૃતિથી આવૃત્ત એવું પ્રથમ બ્રહ્મચક્ર છે. અપાનના સ્થાનમાં કામરૂપ મૂલકંદ રહેલું છે. તેને જ અગ્નિકુંડ તત્વ એટલે કે કુંડલીની કે વાયુ છે. તે જ્યોતિ સ્વરૂપ જીવરૂપીનીનું મુક્તિની કામનાથી ધ્યાન કરવું જોઈએ, સિદ્ધિની નહીં. સિદ્ધિથી કર્યું જેવું એને ધ્યાન, આ ઊંડે ઊંડે એને તો ખબર જ છે. બરાબર ભટકાઈ જ મારશે. 100 ટકા એવું ગૂંચવી કાઢશે કે પેલો અભિમન્યુ જેમ ગૂંચવાયો હતો ને, એવું પછી એ બહાર ન નીકળીશ. ફસાયો કે તું બરાબરનું!

તેની મધ્યમાં સ્વાધિષ્ઠાન નામનું બીજું ચક્ર વિદ્વાનોએ કહ્યું છે. પરવાળાના અંકુર જેવું પ્રકાશમાન, પશ્ચિમાભિમુખ એવું લિંગ છે. ત્યાં ઉદ્રિયાન પીઠ એટલે કે સ્વાધિષ્ઠાન ચક્રમાં તેનું ધ્યાન કરીને સંસારનું આકર્ષણ કર.

ત્રીજું ચક્ર નાભિચક્ર છે. તેની અંદર સંસારની સ્થિતિ કહેવાય છે. તેની મધ્યમાં પાંચ આવૃત્તિ વાળી વિદ્યુત જેવી શક્તિનું સંચ ચિંતન કરવું છે. એ મણિપુર ચક્રમાં આવી રીતે ધ્યાન કરે, તે વિદ્વાન પુરુષને બધી સિદ્ધિઓ પ્રાપ્ત થાય છે.

ચોથું ચક્ર નીચેની તરફ મોઢાવાળું હૃદયમાં છે એમ જાણવું. હવે એને ઊંચું કરવાનું છે, બરાબર? એની મધ્યમાં પ્રકાશ રૂપે હંસનું ધ્યાન પ્રયત્નપૂર્વક કરવું જોઈએ. હંસ એટલે પેલો હંસ નહીં, આ હંસની વાત કરે. તેનું ધ્યાન કરવાથી સમગ્ર સંસાર વશીભૂત થઈ જાય છે. એમાં કોઈપણ પ્રકારનો સંશય કરવો જોઈએ નહીં.

પાંચમું ચક્ર કંઠચક્ર છે. તેના ડાબા ભાગમાં ઈડા અને જમણા ભાગમાં પીંગળા અને વચ્ચે સુસુમનાની સ્થિતિ કહેવાય છે. એ અહીંયા આગળ કીધું છે કંઠચક્રમાં. ત્યાં પવિત્ર પ્રકાશનું ધ્યાન કરવાથી બધી જ સિદ્ધિઓ મળી જાય છે.

છઠ્ઠું તાલુકા ચક્ર કહેવાયું છે. જીભ ટીપ જ્યાં આગળે અડે છે તે. તેને ઘંટિકા સ્થાન પણ કહેવામાં આવ્યું છે. કારણ કે લાંબો સમય જો ત્યાં આગળ જીભ રાખીને કોઈ વ્યક્તિ સ્થિર થઈ જાય, તો એને ઘંટ વાગતા હોય તેવો નાદ સંભળાવવાનો શરૂ થઈ જાય. જે એને કહે છે કે, "હવે તારો ટાઈમ થઈ રહ્યો છે, તારો ટાઈમ થઈ રહ્યો, તારો ટાઈમ થયો!"

તેને દસમા દ્વારનો માર્ગ અને રાજદંત પણ કહેવામાં આવે. રાજદંત હોય ને, એ આવે એટલે આપણને ખબર પડે કે આગળ રાજમહેલ છે, એવી રીતના. ત્યાં શૂન્યમાં મનનો લય કરવાથી મનુષ્ય ચોક્કસપણે મુક્તિ પામી જાય છે.

સાતમું ચક્ર ભૂચક્ર છે. તેને વિદ્યા અને બિંદુસ્થાન પણ કહે છે. યોગીજનો ભ્રુકુટીની મધ્યમાં ગોળાકાર જ્યોતિનું ધ્યાન કરીને મુક્તિને પ્રાપ્ત કરી લે છે.

પરમ નિર્વાણનું સૂચક આઠમાં ચક્રને બ્રહ્મરંધ્ર કહેવાય છે. ધૂમ્ર વર્ણવાળા તે... ધ્યાન કરીને યોગી મુક્તિ મેળવી લે છે. તે નીલવર્ણવાળા મોક્ષદાતા ચક્રને જાલંધર પીઠ સમજવું જોઈએ.

નવમું ચક્ર 16 દળવાળું વ્યોમ ચક્ર છે. ઉપર તે ષોડશ ચક્રની મધ્યમાં જે પરાશક્તિ રહેલી છે, તેને સંવિત કહેવી જોઈએ. ત્યાં તે ચક્રની મધ્યમાં પૂર્ણ ગિરિપીઠમાં પૂર્ણ શક્તિનું ધ્યાન કરીને સાધક મુક્તિ મેળવી લે છે.

અહીંયા 12 થી શું? જે સાધક પર વર્ણવેલા આ નવ ચક્રોમાંથી ક્રમશઃ એક એકનું ધ્યાન કરે છે, તેને મુક્તિની સાથે સાથે બધી જ સિદ્ધિઓ પ્રાપ્ત થયા કરતી હોય છે.

પોતાના જ્ઞાન નેત્રોથી જે સાધક કદંબના ગુચ્છ જેવા ગોળાકાર ચક્રની વચમાં બે દંડનું દર્શન કરે છે, તે બ્રહ્મલોકને પ્રાપ્ત કરી લે છે.

ઉર્ધ્વ શક્તિ નિપાતથી અને અધો શક્તિના સંકુચનથી તથા વચ્ચેની શક્તિને જાગૃત કરી દેવાથી પરમ સુખ પ્રાપ્ત થઈ જાય છે, એ નિશ્ચિત છે. એવું આ યોગરાજ ઉપનિષદ આપણને કહે છે. ૐ ૐ ૐ ૐમ.