ઉપનિષદ સિરીઝ · વિડિયો ૧૩૮

રામપૂર્વ તાપીન્ય ઉપનિષદ અથર્વ વેદ સાથે જોડાયું છે. શ્રીકૃષ્ણ ભક્તિ કરી લીધી, શ્રી રાધાની ભક્તિ કરી લીધી. હવે રામજી. અહીં ભગવાન રામનું તાત્વિક સ્વરૂપ વ્યક્ત થયું છે. આ ઉપનિષદમાં પાંચ ખંડ છે. તેમને પણ ઉપનિષદની જ સંજ્ઞા આપવામાં આવી છે.

તો પ્રથમ ઉપનિષદમાં પહેલા રામ શબ્દનો અર્થ દર્શાવ્યો છે. ત્યાર પછી ઉપાસકને માટે નિર્વિશેષ રૂપની કલ્પના કરવામાં આવી. ફરી મંત્ર જપ અને યંત્ર પૂજનથી રામની પ્રસન્નતાનો ઉલ્લેખ. બીજા ઉપનિષદમાં રામબીજની સર્વાત્મકતા, સર્વવ્યાપકતાનું પ્રતિપાદન. ત્રીજામાં સીતા અને રામની મંત્ર યંત્રની પૂજ્યતાનું કથન છે. ચોથા ઉપનિષદમાં ક્રમશઃ ષડક્ષર રામ મંત્રનો અર્થ, દેવતાઓ દ્વારા રામની સ્તુતિ, રામચંદ્રનો સિંહાસનાસીન વૈભવ, રામ યંત્ર લખવાનો પ્રકાર, માળા મંત્રનો ઉદ્ધાર, મંત્રનો ક્રમબદ્ધ ક્રમ અને યંત્રની સ્તુતિનું વિવેચન છે. અંતિમ પંચમ ઉપનિષદમાં ભૂત શુદ્ધિ સાથે પીઠ એટલે કે યંત્રપીઠની પૂજા, અર્ચના અને ભગવાનના ધ્યાનપૂર્વક આવરણની પૂજાનું વિધાન થયું છે. ઉપનિષદનું સમાપન ભગવાનની પ્રસન્નતા દ્વારા મોક્ષ પ્રાપ્તિના સિદ્ધાંત સાથે કરવામાં આવ્યું છે.

"ૐ પોતાની પ્રતિજ્ઞાના પાલન માટે મહારાજ દશરથને ત્યાં સચ્ચિદાનંદ મહાવિષ્ણુ શ્રી હરિએ ધરતી પર અતિ પ્રસિદ્ધ રઘુવંશમાં જન્મ લીધો. વિદ્વાનોએ તેમનું નામ રામ રાખ્યું. જેમના દ્વારા રાક્ષસો પોતાના પાપ કૃત્યોથી મરણ પામે છે તે સમ છે અથવા પોતાની જ ઉન્નતિથી આ ભૂમંડળ પર તે રામ નામથી પ્રસિદ્ધ થયા તથા થોડાક લોકો તેમને અભિરામ એટલે કે સૌના મનને રંજન, આનંદ આપનારા હોવાથી તેમને રામ તરીકે સ્વીકાર્યા. જેમ રાહુ ચંદ્રમાને કાંતિહીન બનાવી દે છે તેમ રાક્ષસોને માનવ રૂપ દ્વારા કાંતિહીન તેમણે બનાવી દીધા, તેથી તે રામ છે."

કેટલાકના મત પ્રમાણે, શાસન પ્રાપ્તિ માટે યોગ્ય રાજાઓને માટે આદર્શ ચરિત્ર પ્રસ્તુત કરીને તેઓ એક માર્ગ પ્રશસ્ત કરે છે, બતાવે છે. નામનું ઉચ્ચારણ કરનારાઓને તે જ્ઞાન માર્ગની પ્રાપ્તિ કરાવે છે, ધ્યાન વડે વૈરાગ્યની પ્રાપ્તિ કરાવે છે અને પોતાની મૂર્તિના પૂજનથી વૈભવ અને સંપદા આપે છે. તેથી આ ભૂમંડળ પર રામ નામથી એમની ખ્યાતિ થઈ છે. હકીકતમાં યથાર્થ એ છે કે જે અનંત છે, નિત્ય આનંદરૂપ છે, ચિદરૂપ છે, પરમાત્મામાં યોગીઓ રમણ કરે છે તે પરબ્રહ્મ પરમેશ્વર જ રામ પદથી ઓળખાય છે. અલગ નથી પરબ્રહ્મ પરમેશ્વરથી. એમ કે જો કે ચિદરૂપ પરમાત્મા અદ્વિતીય, નિષ્કલ અને પંચભૌતિક દેહથી રહિત છે, પરંતુ ભક્તજનોની અભિષ્ટ સિદ્ધિ માટે નિરાકાર બ્રહ્મ સાકાર રૂપ ધારણ કર્યું છે તે શ્રીરામ છે.

પરમેશ્વર સ્વરૂપમાં વિદ્યમાન દેવોની જ પુરુષ, સ્ત્રી, અંગ, વસ્ત્ર વગેરેના રૂપમાં કલ્પના કરવામાં આવે છે. પરમેશ્વરના વિભિન્ન સાકાર સ્વરૂપોમાં 4, 6, 8, 10, 12, 16 અને 18 હાથ સુધી કહેવાયેલા શરીરના જુદા જુદા વર્ણ, વાહન વગેરેની કલ્પના તથા અનેક પ્રકારની શક્તિઓ અને સેનાઓની પણ કલ્પના કરવામાં આવે છે. પરબ્રહ્મમાં વિષ્ણુ, શિવ, દુર્ગા, સૂર્ય અને ગણેશ વગેરે રૂપો પણ પાંચ પ્રકારના શરીર તથા તે બધાને માટે અલગ અલગ સેના વગેરેની પણ કલ્પના કરવામાં આવી છે.

બ્રહ્માથી માંડીને સમગ્ર જળ ચેતન સુધીનો વાચક આ રામ મંત્ર પોતાના અર્થ અનુસાર જ છે. તેથી આ મંત્રમાં દીક્ષિત થઈને એનો જપ કરવાથી ભગવાન પ્રસન્ન થાય છે. ઈચ્છિત પ્રયોજનની સિદ્ધિ માટે જે સાધક મંત્રનું અનુષ્ઠાન કરે છે, તે પ્રયોજનને મંત્ર દર્શાવી દે છે એટલે કે પ્રયોજન પૂર્તિની સુનિશ્ચિતતાને પ્રગટ કરે છે. મનન અને રક્ષણ કરવાને કારણે તેને મંત્ર કહેવાયો છે અને આ મંત્ર જ સમસ્ત વાચ્યોનો વાચક છે. તે મંત્ર અભય સ્વરૂપ, નિર્ભય બનાવનાર આ દેવ એટલે કે રામરૂપ પરબ્રહ્મ પોતાના વિગ્રહ સ્વરૂપનું યંત્ર છે. યંત્ર વિના જો દેવોની પૂજા થાય તો તેનાથી દેવતાઓ પ્રસન્ન થતા નથી.

દ્વિતીય ઉપનિષદ: પરબ્રહ્મ સ્વતઃ પ્રાદુર્ભૂત થાય છે, તેથી તેમને સ્વયંભુ કહેવાય છે. પોતાના પ્રકાશથી જ્યોતિત રહેવાને કારણે તે જ્યોતિર્મય છે. તે સાકારરૂપ હોઈને પણ અનંત છે. તે પોતાની શક્તિથી પ્રકાશમાન છે. પોતાની ચૈતન્ય શક્તિથી તે જ બધા પ્રાણીઓમાં જીવ રૂપે રહેલા છે. તે જ પરબ્રહ્મ પરમાત્મા અને સત્વ, રજ અને તમોગુણ દ્વારા સમગ્ર સંસારની ઉત્પત્તિ, સ્થિતિ અને લયનું કારણ પણ તે જ બને છે. જે રીતે વટવૃક્ષના નાનકડા બીજમાં પ્રાકૃત મહાન વટ વૃક્ષ વિદ્યમાન હોય જ છે, તે રીતે રામ રૂપ બીજમાં આ ચરાચર જગત રહેલું છે. બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ રૂપ આ ત્રણ મૂર્તિઓ રામના રકાર ઉપર રહેલી છે. ર ની અંદર બધું આવી ગયું: બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ અને સૃષ્ટિ, પાલન અને સંહારની ત્રણ પ્રકારની શક્તિઓ અથવા બિંદુ, નાદ અને બીજમાંથી ઉત્પન્ન થનારી રૌદ્રી, જેષ્ટા અને વામા એ ત્રણ પ્રકારની શક્તિઓ પણ એમાં જ રહેલી છે, એવું આ ઉપનિષદ કહે છે.

તૃતીય ઉપનિષદમાં આગળ કહે છે: "આ બીજ મંત્ર રામમાં પૂજનીય સીતારૂપ પ્રકૃતિ અને રામરૂપ પુરુષ વિદ્યમાન છે. એમાંથી 14 ભુવનનો પ્રાદુર્ભાવ થયો. આ ભુવનો આ બંને ઉપર જ અવલંબિત છે અને એમાં જ વિલીન પણ થઈ જાય છે. ભગવાન શ્રી રામે જ માયા શક્તિથી માનવ દેહ રૂપમાં પોતાને અવતરિત કર્યા છે. વિશ્વના પ્રાણ સ્વરૂપ અને વિશ્વાત્મા રૂપ શ્રી રામને નમસ્કાર છે." નમસ્કાર બાદ ગુણોમાંથી પણ પ્રાદુર્ભૂત એવા પરબ્રહ્મ સ્વરૂપ નમન યોગ્ય શ્રી રામ પ્રત્યેના પોતાના એકાત્મ ભાવને કેવું? અર્થાત, "હું જ શ્રી રામ બ્રહ્મ છું," એવા દ્રઢ નિશ્ચયથી આવાહન કરું છું.

ચતુર્થ ઉપનિષદમાં આગળ કહે છે: "નમઃ પદ એ જીવનું વાચક છે અને રામ પદ છે તે આત્માનું પદ છે." પ્રતિપાદન કરે છે. રામની સાથે જોડાયેલી "આય" એટલે "રામાય" રૂપી ચતુર્થ વિભક્તિ દ્વારા જીવ અને ચેતનાના એકાત્મ ભાવનું અહીંયા આગળે.

વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે: "રામાય નમઃ" એ મંત્ર વાચક છે અને રામ તેનો વાચ્ય છે. એ બંનેનું સંમિલન એટલે મંત્ર જપની સાથે ભગવત સ્વરૂપનું ધ્યાન. બધા સાધકોને ઈચ્છિત ફળ આપનારું છે, એમાં સંદેહને કોઈ સ્થાન નથી. જેમ કોઈ વ્યક્તિના નામનું ઉચ્ચારણ કરતાં તે વ્યક્તિ પોતાના નામની બૂમ સાંભળીને સામેથી ઉપસ્થિત થાય છે, તેમ બીજાત્મક મંત્ર દ્વારા આવાહન કરવામાં આવે ત્યારે આરાધ્ય રામ મંત્ર જપ કરનારની સન્મુખ આવે છે.

બીજ અને શક્તિ: રામ એ બીજ છે અને માં એ શક્તિ છે. એમ એ બંનેનું જમણા અને ડાબા સ્તન પર પોતાના કિલક રામ યનો હૃદયમાં નાશ કરવો. એની સાથે સાધકે પોતાની મનોવાંચિત સિદ્ધિ માટે વિનિયોગ કરવો. બધા મંત્રોની સાધારણ રીતે આ જ પ્રક્રિયા છે.

ધ્યાન ચિંતનમાં એવો ભાવ રાખો કે ભગવાન શ્રી રામ અનંત રૂપવાળા છે અને તેજસ્વીતામાં તેઓ અગ્નિ છે. એટલા બ્રિલિયન્ટ છે, એટલા બધા પ્રકાશમાન છે, સ્વયં પ્રકાશિત છે. શ્રી રામ જ્યારે સૌમ્ય પ્રભાવાળી સીતાજી સાથે જોડાય છે, ત્યારે તે અગ્નિશોમાત્મક પુરુષ અને સ્ત્રીરૂપ વિશ્વ બને છે. ચંદ્રમા અને ચાંદનીની જેમ શ્રી રામ અને સીતાની સાથે તે સુશોભિત બને. જેમનો વર્ણ શ્યામ છે, શરીર પર પીતાંબર ધારણ કર્યું છે, મસ્તક જટાથી સુશોભિત છે, બે ભુજાઓ વાળા, કાનમાં કુંડળ અને ગળામાં રત્નોની માળાથી એ વિભૂષિત છે. એવા ભગવાન શ્રીરામ તેમની આહ્લાદ પ્રદ શક્તિરૂપ સીતા પર સદૈવ પ્રસન્નતા ધારણ કરનાર સીતા પર એ સદાય પ્રસન્ન હતા. શ્રીકૃષ્ણ પણ શ્રી રાધા પર સદૈવ પ્રસન્ન હતા. એમ પ્રસન્નતા ધારણ કરનાર અને સંગ્રામ વિજયી છે. તેઓ અણિમા વગેરે ઐશ્વર્યભૂત અષ્ટસિદ્ધિથી પણ વિભૂષિત છે.

વિશ્વની કારણભૂત પ્રકૃતિ રૂપા ભગવતી સીતા તેમના ડાબા અંગમાં શોભા પામી રહ્યા છે. ભગવતી સીતા સુવર્ણની પ્રભાથી યુક્ત છે, બે ભુજાઓ વાળા, બધા દિવ્ય અલંકારોથી સુશોભિત અને હાથમાં કમળ પુષ્પ ધારણ કરેલા છે. તે ચિદાનંદ રૂપા શક્તિની નિકટ બિરાજમાન શ્રી રામ અત્યંત અત્યંત હૃષ્ટ પુષ્ટ જણાય છે, ખૂબ સશક્ત જણાય છે. જમણા ભાગમાં શ્રીરામના અનુજ ગૌરવર્ણ વાળા લક્ષ્મણજી હાથમાં ધનુષ્ય બાણ લઈને ઉપસ્થિત છે. શ્રી રામ, લક્ષ્મણ અને સીતા આ રીતે બિરાજમાન થતા એક ત્રિકોણ જેવી આકૃતિ બને.

શ્રી રામ મંત્રના રામબીજની જેમ તેના શેષ ભાગનું પ્રતિપાદન કરવામાં આવ્યું છે. "સ્વ" એટલે રામ પદના ચતુર્થ અંત રૂપની સાથે "જીવ" અર્થાત નમઃ પદ જોડાતા "રામ રામાય નમઃ" એવો છ અક્ષરનો મંત્ર બને છે. છ અક્ષર વાળો યંત્ર સિદ્ધ થતા બે ત્રિકોણ બને છે.

એક વખતનો કથા પ્રસંગ છે કે દેવતા ભગવાન શ્રી રામના દર્શન માટે પધાર્યા. કલ્પવૃક્ષની નીચે રત્નજડીત સિંહાસન પર પ્રતિષ્ઠિત જગતના સ્વામી શ્રી રામજીની દેવોએ આ પ્રમાણે સ્તુતિ કરી: "કામબીજ ક્લીં અને માયાબીજ હ્રીં સાથે જોડાયેલા શ્રી રામને નમસ્કાર છે. કામરૂપાય રામાય નમો માયામયાયચ નમો વેદાદિ રૂપાય ઓમકારાય નમો નમઃ રમા રમાઘરાય રામાય શ્રી રામાયાત્મ મૂર્તયે જાનકી દેહ ભૂષાય રક્ષોહરાય શુભાંગાય ભદ્રાય રઘુવીરાય દશાનનાન્તક રૂપિણે."

એટલે કે, કામ બીજ ક્લીં અને માયા બીજ હ્રીં સાથે જોડાયેલા શ્રી રામને નમસ્કાર છે. વેદના આદિ કારણભૂત ઓમકાર રૂપ શ્રી રામને નમસ્કાર છે. શ્રી જાનકીનો દેહ જેમના માટે આભૂષણ રૂપ છે, જે અસુરોનો સંહાર કરનાર, મંગલમય વિગ્રહવાળા, દશાનંદ રાવણના અંત માટે યમ સ્વરૂપ છે, તે શ્રી રઘુવીરને અમારા નમન છે, વંદન છે. હે રામભદ્ર, હે મહાન ધનુર્ધારી, હે રઘુવીર, હે નૃપોત્તમ, હે દશાનંદ સંહારક, આપ અમારી રક્ષા કરો અને આપની સાથે જોડાયેલી સંપદા ઐશ્વર્ય અમને આપો. હે રામ, આપ અમને વૈભવ આપો.

શ્રી રામે અરી ખર નામના અસુરનો પણ સંહાર કર્યો. ત્યાં સુધી દેવગણ ઉપર પ્રમાણે તેમનું સ્તવન કરીને સુખપૂર્વક તેમની સાથે રહ્યા. દેવોની જેમ જ ઋષિગણ પણ તેમનો સ્તુતિગાન કરતો રહ્યો. ખર દૂષણ જે હતા, તે ખર વગેરે અસુરોના સંહારબાદ અસુર વંશજ રાવણે વનમાં આવીને પોતાના વિનાશ માટે રામ પત્ની સીતાનું અપહરણ કર્યું. વનમાં રહેનાર સીતાનું વનમાંથી અપહરણ કરવાથી તેનું રાવણ નામ પડ્યું. રામનો "ર" અને વનનો "વન" મેળવવાથી રાવન શબ્દ બને છે. મૂળ તો એ દશાનન કહેવાતો હતો. કંઈક બીજું પણ કહેવાતો અથવા બીજાઓને રડાવે છે તેથી તે રાવણ કહેવાય. દશાનન કૈલાશને ઉચકી લીધો ત્યારે ભગવાન શંકરે કૈલાશને ખૂબ જ ભારે બનાવી દીધો. એની નીચે દબાઈ જવાથી તેને ખૂબ જ રવ કર્યો એટલે કે શોક કર્યો, એટલે ફરી તેનું નામ રાવણ થયું.

સીતાને ચોરી ગયા પછી રામ અને લક્ષ્મણ તેમની શોધમાં વનમાં ફરવા માંડ્યા. કબંધ અસુર તેમની સામે આવ્યો ત્યારે તેનો સંહાર કરી તેના નિર્દેશ મુજબ તે બંને સબરીના આશ્રમમાં ગયા. ત્યાં સબરીએ તેમનો આદર સત્કાર કર્યો. ત્યારબાદ આગળ વધતા તેમને વાયુપુત્ર ભક્ત હનુમાન મળ્યા, જેમને કપીશ્વર સુગ્રીવને બોલાવ્યા. રામ અને લક્ષ્મણ સાથે તેમનો મૈત્રી સંબંધ બાંધી આપ્યો અને બંને ભાઈઓએ સુગ્રીવને શરૂઆતથી પોતાની વાત કરી. સુગ્રીવે શ્રી રામની વીરતા પર સંદેહ કર્યો અને દુદુંભી નામના અસુરનું વિકરાળ શરીર બતાવ્યું. ત્યારે ભગવાન રામે દુદુંભીના મૃત શરીરને જોત જોતામાં દૂર ફેંકી દીધું. તેમણે પોતાના બાણથી સાત તાલના વૃક્ષોને એક સાથે છેદી કાઢ્યા. તે જોઈને સુગ્રીવના સંદેહનું નિવારણ થયું અને તે પ્રસન્ન થયા. ત્યાર પછી ભગવાન રામ સુગ્રીવની નગરીમાં ગયા.

ત્યાં જઈને વાલીના અનુજ સુગ્રીવે ભયંકર લલકાર કર્યો. તેનો ઘોર લલકાર સાંભળીને વાલી ઘરની બહાર નીકળ્યો. શ્રી રઘુવીરે પછી વાલીનો વધ કર્યો અને કિસકિંદાના રાજસિંહાસન પર સુગ્રીવજીને બેસાડ્યા. ત્યાર પછી વાનરરાજ સુગ્રીવે વાનરોને બોલાવીને કહ્યું કે, "હે વીરો!"

તમારાથી કોઈ દેશ અજાણ નથી. વાંદરા બધા દેશમાં હોય. તમે જલ્દીથી જઈને આજે જ સીતાની શોધ કરીને રામ પાસે લઈ આવો.

ત્યાર પછી હનુમાનજી સમુદ્રને પાર કરીને લંકામાં પહોંચ્યા. ત્યાં જઈને તેમણે સીતાજીના દર્શન કર્યા, અનેક રાક્ષસોને મોતને ઘાટ ઉતાર્યા અને લંકા નગરીને ફૂંકી મારી. આટલું કરીને શ્રીરામની પાસે પાછા આવ્યા અને બધો વૃતાંત ક્રમશઃ તેમને કહ્યો.

ત્યારે શ્રીરામ અત્યંત ક્રોધે ભરાયા. લંકાપતિ રાવણ તરફ આક્રોશ દર્શાવી વાનર સેનાને બોલાવી અને તે સેનાની સાથે અસ્ત-શસ્ત્રોની સાથે લંકા પર ચડાઈ કરી દીધી. લંકાની બરાબર તપાસ કરી શ્રીરામે લંકાદેશ રાવણની સાથે યુદ્ધ શરૂ કરી દીધું. આ ધર્મયુદ્ધમાં રાવણના ભાઈ કુંભકર્ણ અને તેમના પુત્ર મેઘનાથ સાથે રાવણનો પણ તેમણે સંહાર કર્યો.

ત્યાર પછી વિભીષણનો રાજ્યાભિષેક કરી તેમને લંકાના રાજા બનાવી દીધા અને જનક નંદિનીને પોતાના ડાબા ભાગમાં બેસાડી અને વાનરોની સાથે પોતાની નગરી અયોધ્યા તરફ પ્રસ્થાન કર્યું. બે ભુજાવાળા શ્રી રઘુનાથજી અયોધ્યાના રાજસિંહાસન પર સુશોભિત છે. ધનુરધારી શ્રીરામ સ્વભાવથી જ પ્રસન્નચિત્ત છે અને બધા આભૂષણોથી સુસજ્જ છે. ડાબા હાથમાં તેજસ્વીતાને પ્રકાશિત કરનારી ધનુરમય મુદ્રા અને જમણા હાથમાં જ્ઞાનમય મુદ્રાને ધારણ કરી તે સચ્ચિદાનંદ પરમેશ્વર વ્યાખ્યાન મુદ્રામાં સ્થિર થયા છે, જાણે હમણાં કંઈક કહેવાના છે.

ભગવાન શ્રીરામની બાજુએ જમણી બાજુએ ભરત અને ડાબી બાજુએ શત્રુજ્ઞ રહેલા છે. ભક્ત હનુમાન શ્રોતા રૂપે હાથ જોડીને ત્રિકોણની અંદર જ વિરાજમાન છે. ભરતની નીચે સુગ્રીવ અને શત્રુજ્ઞની નીચે વિભીષણ બેઠા છે. ભગવાન શ્રીરામના પડખે લક્ષ્મણજી છત્ર-ચામર સાથે હાથમાં ઊભા છે. તેમની નીચે તાડના પંખા લઈને ભરત અને શત્રુજ્ઞ બંને ભાઈઓ ઊભા છે. તેથી ભરત, શત્રુજ્ઞ અને લક્ષ્મણ દ્વારા બીજા ત્રિકોણની સ્થિતિ બને છે. શ્રી રઘુવીર તેમના બીજ મંત્ર રૂપ લાંબા અક્ષરોના પરીઘમાં જ બંધાયેલા છે.

બીજા આવરણમાં આગ્નેય વગેરે દિશાઓમાં વાસુદેવ, સંકર્ષણ, શ્રી સરસ્વતી, અનિરુદ્ધ અને રતિ રહેલા છે. તે બધા એમની સાથે જોડાઈને બીજા આવરણમાં, "સેકન્ડ લેયરમાં" રહે છે. ત્રીજા આવરણમાં ભરત, શત્રુજ્ઞ, લક્ષ્મણ, હનુમાન, સુગ્રીવ, વિભીષણ, અંગદ અને જાંબવંતની ગણતરી છે. તે સિવાય ધૃષ્ટિ, જયંત, વિજય, સુરાષ્ટ્ર, રાષ્ટ્રવર્ધન, અશોક, ધર્મપાલ અને સુમંત્રથી ઘેરાયેલા હોવા છતાં ત્રીજા ઘેરાવ સુધી જ તેમની સ્થિતિ રહે છે. આ બધા એમના સેનાપતિઓ જ. જાણે કે ચોથા આવરણની અંદર દેવો આવે છે. ઇન્દ્ર, અગ્નિ, ધર્મરાજ યમ, વરુણ, નિરૃતિ, વાયુ, ચંદ્રમા, બ્રહ્મા, ઈશાન અને અનંત — એ દસ દિકપાલોથી પાછા શ્રીરામ ઘેરાયેલા છે. એ આ એની આગળનો ઘેરો છે. આ દિકપાલ વગેરેના બાહ્ય ભાગમાં તેમના આયુધો છે. એ આયુધો નલ વગેરે વાનરોથી પણ ઘેરાયેલા રહેવાને કારણે પૂજનીય શ્રીરામ શોભાયમાન લાગે.

એમની સાથે વશિષ્ઠ, વામદેવ વગેરે ઋષિઓ પણ શ્રી ભગવાન રામની ઉપાસનામાં રત છે.

સંક્ષેપમાં પૂજા યંત્રના વિવેચન પછી હવે તેમના સમસ્ત રૂપનો નિર્દેશ કરવામાં આવે છે. સમરેખાના બે ત્રિકોણો બનાવીને તેમની વચમાં બે પ્રણવને અલગ અલગ લખવા. તે બંનેની વચ્ચે આદ્ય બીજ રામનો "ઓમ રામ બીજ ઓમ" એવી રીતના ઉલ્લેખ કરીને તેની નીચે સિદ્ધ કરવાનું હોય તે કાર્ય લખવું. આદ્યબીજ ઉપરના ભાગમાં સાધકના ઇષ્ટનું ષષ્ઠ્યંત રૂપ કરીને લખવું અને સાધ્યનો દ્વિતીયાંતના રૂપમાં પ્રયોગ કરવો. ડાબા અને જમણા પાશ્વભાગમાં એક એક "કુરુ" પદનો ઉલ્લેખ કરવો. બીજની વચમાં એ સાધ્યની ઉપરની બાજુએ શ્રી બીજ લખવું. મેધાવી પુરુષે આ બધું એવી રીતે લખવા કે જેથી બંને પ્રણવથી તે જોડાયેલ રહે. ત્યાર પછી મૂળ બીજને છ ખૂણા પર દીર્ઘ સ્વર સાથે લખવા. તેની સાથે એક એકને ક્રમશઃ "હૃદયાય નમઃ"થી અંકિત કરવા. ખૂણાના પાશ્વભાગમાં પાછળના "શ્રીમ, રીમ, ક્લીમ" એ બીજાક્ષરોનો પણ ઉલ્લેખ કરવો.

ખૂણાના આગળના અને અંદરના ભાગોમાં ક્રોધ બીજ "હુમ" લખી તેના બંને બાજુમાં સરસ્વતી બીજ "અમ" લખવું.

પછી ત્રણ ગોળાકાર રેખાઓ બનાવવી. એક વૃત્ત ષટકોણની ઉપર, બીજું વચમાં અને ત્રીજું પાંખીયા એના આગળના ભાગમાં રહેશે. આ વૃત્તોની સાથે સાથે એક અષ્ટદળ કમળ પણ બનાવવું અને કમળ કેસરમાં બે બે અક્ષરોના ક્રમથી બધા વર્ણ અને સ્વરોને લખવાના. આઠેય દળોના સ્વર વર્ણોની ઉપર વ્યંજન વર્ણોના અષ્ટવર્ગનો ઉલ્લેખ કરવો. આ અષ્ટદળમાં અષ્ટવર્ગની ઉપર માળા મંત્રના 47 વર્ણોને છ છ ના ક્રમથી લખવા. તેનાથી અંતિમ પાંખડીમાં પાંચ વર્ણોનો ઉલ્લેખ બાકી રહેશે. પહેલાની જેમ જ ફરી એક વખત બીજું અષ્ટદળ વાળું કમળ બનાવવું. તેની પાંખડી ઉપર "ઓમ નમો નારાયણાય" મંત્ર લખતા એક એક અક્ષરનો ઉલ્લેખ કરવો અને તેની ઉપર રમાબીજ "શ્રીમ" લખવું અને તેની ઉપર પાછો 12 અક્ષરનો મંત્ર "ઓમ નમો ભગવતે વાસુદેવાય" એવી રીતે લખવું, એક એક અક્ષર લખવાનો.

હવે 12 પાંખડીઓ વાળા કેસરોની અંદર અ થી ક્ષ સુધીના અક્ષરો (16 સ્વર અને 35 વ્યંજનો થાય) એ બધા લખવા. ગોળાકારે એક પછી એક, એક કેસરમાં ચાર ચાર અને છેલ્લામાં સાત અક્ષર હશે. એની બહાર 16 પાંખડીઓ વાળું કમળ ફરી બનાવવાનું. એની 16 પાંખડીઓમાં એક એક અક્ષરના ક્રમ મુજબ 12 અક્ષર વાળો મંત્ર "ૐમ ભ્રીમ ભરતાગ્રજ રામ ક્લીમ સ્વાહા" અને પછી "હું ફટ નમઃ" એવી રીતના લખવાનું. પાંખડીઓનું જોડાણ થાય ત્યાં હનુમાનજીનો બીજ મંત્ર લખવો. દૃષ્ટિ વગેરે બીજ મંત્રોનો ઉલ્લેખ કરવો તે આ પ્રમાણે છે: અહીંયા આગળે લખ્યું છે "રીમ, શ્રમ, ભ્રમ, વરમ, લમ, અમ, શ્રમ અને જરમ તથા ગ્રમ, જરમ, વ્રમ, શ્રમ, રમ, અઘરમ અને પાછું ફરી શ્રમ". ત્યારબાદ એની બહાર ફરી 32 પાંખડીઓ વાળું એક મોટું કમળ બનાવવાનું જે નાડ અને બિંદુથી સંયુક્ત છે. જો, એક પછી એક આવરણો બનાવતા જાય છે.

સેન્ટરની અંદર મૂળ શક્તિ છે, પછી એના પછી...

એના પછીના જે નેક્સ્ટ ઈમ્પોર્ટન્ટ નેક્સ્ટ ઈમ્પોર્ટન્ટ નેક્સ્ટ, તો એ ત્યાં સુધીને એ આગળ વધે જ જાય છે. તેની પાંખડીઓ ઉપર પ્રયાસપૂર્વક નારસિંહ મંત્ર રાજના જે અગાઉ બતાવ્યા હતા, 32 વર્ણોનો ઉલ્લેખ ફરી વખત કરવાનો. તેની પાંખડીઓમાં અષ્ટવસુ. આ કેટલું પાવરફુલ બને છે એ જુઓ તમે. અષ્ટવસુ, 11 રુદ્ર, 12 આદિત્ય અને બધાને ધારણ કરનાર વસટકારનો ન્યાસ.

તમારા ઓફિસની બહાર તમે નેમ ટેગ લગાડો છો, ખબર છે? ઘરની બહાર બી તમે લગાડો છો કે "હું હાઈકોર્ટનો જજ છું, ફલાણો છું, ઢેકણો છું." માણસને અંદર પેસવું હોય તો વિચાર કરે, સમજાય છે? 11 રુદ્ર: હર, બહુરૂપ, ત્રંબક, અપરાજિત, વૃષાકપિ, શંભુ, કપર્દી, રૈવત, મૃગવ્યાધ, સર્વ અને કપાલી. આદિત્યો: ધાતા, અર્યમા, મિત્ર, વરુણ, અંશ, ભગ, ઇન્દ્ર, વિવસ્વાન, પૂષા, પર્જન્ય, ત્વષ્ટા અને વિષ્ણુ.

આ 32 પાંખડીઓ કમળના બહારના ભાગમાં ભ્રગુ યંત્ર બનાવે. એની ચારે બાજુ વજ્ર એ કોષોમાં સૂળના ચિન્હો બનાવવાના. આ ભૃગ યંત્રને ત્રણ રેખાઓ વાળું બનાવવાનું. પછી મંડપના દ્વારની જેમ જ ભૃગને પણ રાશિઓથી સુશોભિત કરવાનું. તેને આઠ દિશાઓ, વી દિશાઓથી આઠ નાગોએ ધારણ કરી રાખેલું છે. આઠ નાગ કયા છે? તો કે અનંત, વાસુકી, તક્ષક, કર્કોટક, પદ્મ, મહાપદ્મ, ગુલક અને શંખ. એવું ભૃગ યંત્ર લખીને તેની ચારે બાજુએ પાછું નારસી બીજ મંત્ર અને ખૂણામાં વારા બીજ મંત્રનો ઉલ્લેખ કરવો.

આ નારસી બીજ મંત્ર ક, શ, ર, અનુગ્રહો, ઓમ, હિન્દુસ્વાર, અનુસ્વાર, નાદ, ધ્વનિ અને શક્તિ માયાથી સંપન્ન ક્ષારો છે. ગ્રહોનું નડતર દૂર કરવા માટે અને શત્રુમારણ વગેરેમાંથી પ્રયોગ કરવાથી આ મંત્ર અભિલસિત સિદ્ધિ આપનારો બને છે. તમે જે અભિલાષા કરી હોય તે અંત્યવર્ણ હકાર અર્ધાંશ ઉકારથી યુક્ત હોય, તેની સાથે બિંદુ, અનુસ્વાર, નાદ, ધ્વનિ અને શક્તિ વગેરે પણ જોડાયેલા રહેતા હોય છે. તો "હુમ બહાર વારા" એવો બીજ મંત્ર બને છે. આ હૂમને પણ આ યંત્રમાં ખૂણાઓમાં લખવો જોઈએ.

હવે શ્રી રામજી સાથે સંબંધિત માળા મંત્રનું વર્ણન કરીએ છીએ. આ યંત્ર આવી ગયું. આ બહુ જ પાવરફુલ યંત્ર હોય છે. તો મંત્ર, યંત્ર અને હવે માળા. તો જપ વાળી વાત આવે છે. એમાં પ્રણવ ઓમ, નમઃ, નિન્દ્રાભ, સ્મૃતિ, ગ, ભેદ, વ, કામિતા, કામિકાત તથા રુદ્ર એ સાથે જોડાયેલા છે. પછી અગ્નિ ર, મેઘાધ, અમર ઉડાયેલા દીર્ઘકાળ ન, ચંદ્રમાં અનુસ્વારથી યુક્ત છે. હલાદીની દ ની પછી દીર્ઘકાળ ન માનદા કલા આથી યુક્ત છે. ત્યાર પછી ક્ષુધા ય છે. એ બધાને જોડવાથી "ઓમ ભગવતે રઘુનંદાય" એવો મંત્રભાગ બને છે.

ક્રોધિની ર, અમોઘાક્ષ, વિશ્વ ઓ મેઘાઘ થી શોભે છે. દીર્ઘાન વનહીકલા વ સૂક્ષ્મ રુદ્ર ઈ થી યુક્ત છે. મૃત્યુ પ્રણવ કલા ષ પ્રતિષ્ઠા અર્થાત ઉચ્ચારણના આધાર રૂપ અ થી યુક્ત છે. અંતમાં હલાદીની દાન ત્યક એ ય છે. આથી "રક્ષો રક્ષોન વિષદાય" એવો મંત્ર ભાગ સિદ્ધ થાય છે. શ્વેલ મ પ્રીતિ અમર ઉ થી યુક્ત જ્યોતિર તીક્ષ્ણના પ અગ્નિ ર થી સંયુક્ત શ્વેતાર અનુસ્વાર વાળી છે. તે પછી ટકારથી પાંચમો અક્ષર ન, લકાર પછીનો વર્ણ વ, તકારથી એક વર્ણ છોડીને દ, ધકારને છોડીને ન અનંત સાથે આ જોડાયેલો છે.

ત્યાર પછી દીર્ઘ સ્વર આ સાથે જોડાયેલ વાયુ ય અને હસ્વ ઈકારથી યુક્ત વિષમ કામી કામિકાત અને રુદ્ર એથી યુક્ત કામિક ત છે. ત્યાર પછી સ્થિરાજ્ય એ માત્રા અને સ થી વર્ણ યુક્ત છે. એથી "મધુર પ્રસન્ન વદનાયા મિત તેજસે" એ ત્રીજો મંત્ર ભાગ પાછો ત્યાં અગાડે સિદ્ધ થાય છે. એ પછીથી તાપીતી, તાપીની બ દીર્ઘલ ભૂ એટલે દીર્ઘ આ ની માત્રા જોડાય છે. અનિલ ય છે. તેથી "બલાય" મંત્ર ભાગ થયો. અનંત ગ, અનલ એટલે કે અકારની માત્રા સાથે રેફ રા છે. પછી નારાયણાત્મક આકારની માત્રા સાથે મૂકવાનો. આમ પ્રાણ યની સ્થિતિ થાય છે. તેનાથી "રામાય" એવું પાછું બને છે.

વિદ્યાયુક્ત અક્ષર અભ્યસ ઈકાર માત્રા યુક્ત વકાર છે. તે પિતા ષ રાણી અણ અને લ પછી તો વ યોની એથી યુક્ત છે. તેથી "વિષ્ણવે"ની સિદ્ધિ થાય છે. અંતમાં નતિ પ્રણામ વાચક નમઃ તથા પ્રણવ ઓમ છે. તો આ 46 અક્ષરનો આખો જે મંત્ર થાય છે તે શ્રવણ કરો: "ૐ નમો ભગવતે રઘુનંદનાય રક્ષોનવિષદાય મધુર પ્રસન્ન વદનાય મિત તેજસે બલાય રામાય વિષ્ણવે નમઃ ૐ".

આ માળા મંત્ર રાજ્યાભિષેકથી યુક્ત રામનો મંત્ર છે. સગુણ હોવા છતાં પણ તે સાધકોને ત્રિગુણમય માયાના બંધનમાંથી મુક્ત કરાવનાર છે. એટલે અગાઉ કહેલા ક્રમ પ્રમાણે આ મંત્રને તમારે લખવો જોઈએ. ઉપર જે અત્યારે સમજાવ્યું તે યંત્ર છે તે કેવું છે? સર્વસ્વરૂપ છે. ઋષિ મુનિઓ આવા યંત્રની સાધના કરી છે અને પ્રાચીન આચાર્યોએ પણ એ સંદેશ આપ્યો છે જેથી સાધકને આરોગ્ય પ્રાપ્તિ, આયુષ્ય વૃદ્ધિ અને મુક્તિની પ્રાપ્તિ થાય છે. એથી પુત્રહીનોને પુત્રની પણ પ્રાપ્તિ થાય છે. વધુ શું કહેવાય? એનો સાધક તત્કાળ બધી ઉપલબ્ધિઓ મેળવી લે છે. એની સાધનાથી સાધક ધર્મ, જ્ઞાન, વૈરાગ્ય વગેરે ઈચ્છાઓ, ઈચ્છિત કામનાઓને પણ પૂર્ણ કરી શકે છે.

એટલે આ અત્યંત રહસ્યપૂર્ણ છે, ગોપની યંત્ર છે. દીક્ષા વિનાનો પરમ વિદ્વાન હોય તો પણ તેના માટે તે અતિ દુર્ગમ છે. એટલે જ એને આવી રીતે લખવામાં આવ્યું છે કે મોટા ભાગના તો આ જોશે એટલે છોડી જ દેશે કે "આ મારે કરવું જ નથી." એટલા માટે જાવું છે, પણ જો કરવા બેસો તો બહુ સરળ હોય છે. પણ જરૂરિયાત હોય તો તમે તમારે શીખવું હોય, જાણવું હોય તો ચોક્કસ તમારે કરવું જોઈએ. પાત્રતા રહિત સામાન્ય વ્યક્તિઓને ક્યારેય આ ઉપદેશ આપવો ન જોઈએ.

હવે પંચમ ઉપનિષદ છે. દ્વાર પૂજા કરીને પદ્માસન લગાવી, પ્રસન્ન ચિત્તવાળા થઈને પછી બેસવું. પછી બધા તત્વો જે છે, ભૂતો, પંચતત્વો જે છે, તે બધાનું શોધન કરવું. ન્યાસ કરીએ એટલે થઈ શકે. પ્રાણાયામ કરીએ તો એટલે પણ થઈ જાય. પછી ભગવાન શ્રી રામના પૂજા વિધાનમાં સિંહાસન પીઠની નીચેનો ભાગ, ઉપરનો ભાગ અને બંને ભાગના પડખાના ભાગમાં દેવ અર્ચન.

થાય એવી વ્યવસ્થા છે આની અંદર. આ યંત્ર જ્યારે બનશે ત્યારે પીઠની ઉપર વચમાં રહેલા અષ્ટદળ કમળનું પણ પૂજન કરવું. પછી રત્નજરડી સિંહાસન પર સુવાળી ચીકણી ગાદી બનાવી, તેની ઉપર પરમાત્મા રૂપ આચાર્યની સંધ્યા, પૂજા, વંદના વગેરે કરવી. પીઠની નીચેના ભાગમાં ઈષ્ટદેવના આસનની નીચે આધાર શક્તિ, કુરમન, નાગ અને પૃથ્વીમય એમ બે કમળની ભાવના કરીને પછી એની પૂજા કરવી.

પછી વિઘ્નેશ્વર શ્રી ગણેશ, ક્ષેત્રપાલ, દુર્ગા અને વાણીની સાથે આરંભમાં બીજ લગાવીને ચતુર્થીનો પ્રયોગ કરવો. અગ્નિ આદિ દિશાઓમાં તેનું પૂજન કરવું. ત્યાર પછી પીઠની નીચે પાદમાં રહેલા ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષનું પૂર્વ વગેરે દિશાઓમાંથી પૂજન કરવું. ત્યાર પછી પીઠની ઉપર મધ્યભાગમાં શ્રેષ્ઠ જનો દ્વારા પૂજાયેલ સૂર્ય, ચંદ્ર અને અગ્નિનું પૂજન કરવું. યંત્રમાં રહેલા સત્વ, રજ અને તમનાપ પ્રતીક એવા બીજ મંત્રની સાથે ત્રણ વૃતોનું પણ ક્રમશઃ પૂજન અને ચિંતન કરવું.

ત્યાર પછી ખૂણાઓ અને દિશાઓમાં બતાવેલા, બનાવેલા અષ્ટદળોનું પૂજન કરવું. કારણ કે આ બહુ વિસ્તૃત, આખું મોટું, આખો રૂમ ભરાઈ જાય એટલું મોટું થાય. એનાથી કદાચ જગ્યા ખૂટે. એના ખૂણાઓમાં રહેલા દળોનું અગ્નિ ખૂણાથી શરૂ કરીને ક્રમશઃ આત્મા, અંતરાત્મા, પરમાત્મા અને જ્ઞાન આત્માના રૂપમાં પૂજન કરવું. માયા તત્વ, કલા તત્વ, પરતત્વ એ બધાનું ક્રમશઃ પૂર્વ વગેરે દિશાઓથી પૂજન કરતા આગળ આવવું.

ત્યાર પછી વિમલા વગેરે શક્તિઓનું વિધિપૂર્વક પૂજન કરવું. મુખ્ય દેવતાના આવાહન પૂજન પછી જળ વડે અંગવ્યુહો એટલે કે હૃદય, મસ્તક વગેરેની પણ પૂજા કરવી. દૃષ્ટિ એટલે કે જયંત, વિજય, સુરાષ્ટ્ર વગેરે લોકપાલો; ઇન્દ્ર, યમ, પછી નિર્યતિ ગણ અને તેમના આયુધો, તેમની વજ્રશક્તિ, દંડ; પછી વશિષ્ઠ, વામદેવ, જાબાલ અને ગૌતમ આ ઋષિગણ; પછી નીલ, નલ, સુસેન અને સરબ વગેરેની સાથે ચંદન આદિ વિભિન્ન પૂજા ઉપચારો અને નાના નાવિધ ઉત્તમ ઉપહારો દ્વારા ભગવાન શ્રી રામજીની પૂજા અને આરાધના કરવી.

તેની સાથે વિધિ વિધાન પૂર્વક જપ વગેરે પણ કરી અને તેમને સમર્પિત કરવા. "જે ગદા, ચક્ર, શંખ અને કમળને પોતાના હાથમાં ધારણ કરી રહ્યા છે, ભવબંધન નાશક, જગતના આધારરૂપ, અતિ મહિમાશીલ અને સચ્ચિદાનંદ સ્વરૂપ છે, શ્રી રઘુવીરને અમે વંદન કરીએ છીએ." આ રીતે સ્તુતિ કરનાર બધા સાધક મોક્ષને પ્રાપ્ત કરે છે. "એવમ ભૂતમ જગદાધાર ભૂતમ રામમ વંદે સચ્ચિદાનંદ રૂપમ ગદા શંખ ચક્ર ધરમ્, ભવારિ સંહારાય, મોક્ષમ્ આપ્નોતિ સર્વલીલયા સદા."

સમગ્ર સંસારમાં વ્યાપ્ત એવા શ્રી રામ સશરીર શંખ, ચક્ર, ગદા અને કમલ આયુધ સાથે અંતરધ્યાન થઈ ગયા. પોતાના સ્વાભાવિક સ્વરૂપને ધારણ કરીને તેઓ સીતાજીની સાથે પરમધામમાં પ્રવેશ્યા. તેમની સાથે જ તેમના બધા કૌટુંબિક પરિજનો, બધા ભાઈઓ, બધી પ્રજા અને વિભીષણ વગેરે શત્રુ વંશજો પણ શ્રેષ્ઠ ધામમાં પ્રસ્થાન કરી ગયા. રામજી ગયા એટલે પછી બધા અહીંથી ઉપડી ગયા એમ કહે છે. તેમના ભક્તો મનવાંછિત ઉપભોગ સાધનો પ્રાપ્ત કરે છે. ભોગ ભોગવતા તેઓ મૃત્યુ પછી પરમપદને સ્વીકારે છે. બધી જ કામ કામનાઓ અને અર્થને સિદ્ધ કરનારી આ રૂચાઓનો પાઠ કરનાર ભક્તગણ નિર્મળ અંતરકરણ વાળા થઈ જાય છે અને તે મોક્ષ પદને પ્રાપ્ત કરે છે.

"ૐ પૂર્ણમદ: પૂર્ણમિદમ પૂર્ણાત પૂર્ણ મુદચ્છતે. પૂર્ણસ્ય પૂર્ણમાદાય પૂર્ણમેવાવશિષ્યતે. ૐ શાંતિ: શાંતિ: શાંતિહી." ફરી મળીએ આવતી કાલે સવારે ૧૦ વાગે.