ઉપનિષદ સિરીઝ · વિડિયો ૯૮

ૐ. હે પરબ્રહ્મ પરમાત્મા, આપના સર્વે નામ રૂપોની અંદર આપ વિદ્યમાન છો. આપને અત્યંત ભક્તિપૂર્વક વંદન કરું છું. આપની સાથે અભેદભાવે લીન થવું. "ઓ ચૈતન્યમ શાશ્વતમ શાંતમ વ્યોમાતિતો નિરંજનમ બિંદુનાદ કલાતીતમ તસ્મૈ શ્રી ગુરવે નમઃ." નમસ્કાર, નમસ્કાર, વંદન.

આજે આપણે ૧૦૮ ઉપનિષદમાં બાકી રહેલા ૪૨ ઉપનિષદો જેમાં સમાવિષ્ટ છે એવા સાધનાખંડનો પ્રારંભ કરીએ. સાધનાખંડની અંદર સૌપ્રથમ ઉપનિષદ છે અક્ષમાલિકો ઉપનિષદ. એ ઉપનિષદ ઋગ્વેદ સાથે સંબંધિત છે. એમાં પ્રજાપતિ બ્રહ્મા અને કુમાર કાર્તિકેય ગુહ દ્વારા પ્રશ્નોત્તર શૈલીમાં અક્ષમાળામાં અકાર, ઉકાર આદિ પ્રતિષ્ઠિત થયા એ વર્ણન આપેલું છે. સૌપ્રથમ અક્ષમાળાના વિષયમાં જિજ્ઞાસા કરવામાં આવી છે કે એના કેટલા લક્ષણો છે, તેના કેટલા પ્રકાર છે, એમાં કેટલા સૂત્રો છે, એને કેવી રીતે ગુંથવામાં આવે છે, એમાં કેટલા વર્ણ રહેલા છે અને એ બધાના અધિષ્ઠાતા દેવ કોણ કોણ છે? તદુપરાંત અક્ષમાળાના લક્ષણ, અક્ષમાળામાં બ્રહ્મા વગેરેની ભાવના, અક્ષમાળાના શોધનની પ્રક્રિયા, એ એક અક્ષનું એક એક મંત્ર સાથે સંયોજન, દેવતા, મંત્ર, વિદ્યા અને તત્વની સન્નિધિ મેળવવા માટે જપ કરવા માટે અક્ષમાળામાં જ બધું સમાયેલું છે એવી સર્વાત્મક ભાવના કરવી, અક્ષમાળાની સ્તુતિ તથા અંતમાં આ ઉપનિષદની ફળશ્રુતિનું વિવેચન આવે છે.

"ૐ વાઙ્ મે મનસિ પ્રતિષ્ઠિતા, મનો મે વાચિ પ્રતિષ્ઠિતમ્ આવિરાવીર્મ એધિ, વેદસ્ય મ આણીસ્થ: શ્રુતમ મે મા પ્રહાસી:, અનેનાધીતેન અહોરાત્રાન સન્દધામિ, ઋતમ વદિશ્યામિ સત્યમ વદિશ્યામિ તન્મામવતુ તદવક્તાર મવતુ અવતુમામ અવતુ વક્તારમ ૐમ શાંતિ શાંતિ શાંતિહ."

આ પ્રાર્થનાનો અર્થ એ છે: ભાવાર્થ સમજીને જ્યારે પ્રાર્થના કરવામાં આવે તો એ વધારે ફળદાયી થાય અને આપણને પણ સ્પષ્ટતા થવાના કારણે આનંદ હોય છે. તો કહે છે કે, "હે પરમાત્મા, મારી વાણીમાં સ્થિર થાવ. મન મારું જે છે તે વાણીમાં પ્રતિષ્ઠિત થાવ." જ્યાં સુધી મન વાણીમાં પ્રતિષ્ઠિત થયેલું નથી હોતું ત્યાં સુધી વાણી ફળદાયી નીવડતી નથી. "હે પરમાત્મા, આપ મારી સમક્ષ પ્રગટ થાવ. મારા માટે વેદોનું જ્ઞાન લાવો, પ્રગટ કરો. પૂર્વે સાંભળેલા જ્ઞાનને હું ભૂલી ના જઉં. આ સ્વાધ્યાયશીલ પ્રવૃત્તિથી હું દિવસ અને રાત્રિને એક કરી દઉં. મારો સ્વાધ્યાય નિરંતર ચાલતો રહે. હું સદેવ રૂત અને સત્ય બોલીશ. બ્રહ્મા મારી રક્ષા કરે. તે બ્રહ્મ આચાર્યની રક્ષા કરે. ત્રિવિધ તાપની શાંતિ થાવ."

એક વખતે પ્રજાપતિએ ભગવાન ગુહ્ય કાર્તિકેયને આ પ્રશ્ન પૂછ્યો કે, "હે ભગવાન, આપ કૃપા કરીને અક્ષમાળાના પ્રકાર અને વિધિ બતાવવા માટે અનુગ્રહ કરો." માળા બધા ફેરવે પણ માળાનું મહત્વ જ્યારે સમજીને ફેરવે તો એનાથી ઘણો લાભ થઈ શકે. એટલા માટે થઈને આ જાણવું આવશ્યક છે. તો કહે છે કે, "એનું લક્ષણ શું છે? માળા જે છે તેનું, એના કેટલા પ્રકાર છે? એના સૂત્ર કેટલા છે? ઘટના પ્રકાર એટલે એને પરોવવાના પ્રકાર કેટલા છે? માળાના એક એક મણકાને કેવા છે કે આ કયા અક્ષરો છે? શું પ્રતિષ્ઠા એમાં કરેલી છે? એના અધિદેવતા કોણ છે અને એનું ફળ પણ શું છે? આ બધું અમને જણાવો."

ત્યારે ભગવાન ગુહીએ ઉત્તર આપતા કહ્યું કે, "હે બ્રહ્માજી, આ અક્ષમાળા પરવાળા, મોતી, સ્ફટિક, શંખ, ચાંદી, સુવર્ણ, ચંદન, પુત્રજીવિકા (એક વનસ્પતિ છે), કમળ અને રુદ્રાક્ષ એમ ૧૦ પ્રકારની માળાઓ હોય છે. એને 'અ' થી માંડીને 'ક્ષ' સુધીના અક્ષરોથી યુક્ત વિધિપૂર્વક ધારણ કરવામાં આવે છે. સોનું, ચાંદી, તાંબામાં બનાવેલા ત્રણ સૂત્રો હોય છે. એના મણકાના મુખ એટલે કે વિવર છિદ્રમાં સોનું, જમણા ભાગમાં ચાંદી અને ડાબા ભાગમાં તાંબુ, એના મુખમાં મુખ અને પૂછમાં પૂછ એક ક્રમે જોડવા જોઈએ." દરેક મણકા હોય તો એને તપાસ કરો તો આમ બધું અંદર આપણને જાણવા મળે. તેની અંદરનું જે સૂત્ર છે તે બ્રહ્મ છે. સૂત્રાત્મા જે જમણા ભાગમાં છે તે શૈવ છે. જે ડાબા ભાગમાં છે તે વૈષ્ણવ છે. જે મુખ છે તે સરસ્વતી છે અને જે પૂછ છે તે ગાયત્રી છે. જે છિદ્ર છે તે જ વિદ્યા છે.

જે ગાંઠ છે તે પ્રકૃતિ છે. જે સ્વર છે તે સાત્વિક હોવાને લીધે ધવલ અર્થાત્ શુભ્ર શ્વેત છે અને જે સ્પર્શ એને થાય છે વ્યંજન તે જ સત્વ અને તમ મિશ્રિત હોવાના કારણે પિત્ત છે અને જે પરા અર્થાત્ તમ અને સત્વ સિવાયનું છે તે રજસના કારણે લાલ રંગનું છે.

આવી જાતની માળાઓ હવે એને શું કરવાનું છે? તો કે નંદા વગેરે પાંચ ગાયોના દૂધથી, પછી પંચગવ્યથી (પંચગવ્ય એટલે ગાયનું જે કાંઈ હોય તે ઉત્પાદન, તો એમાં છે ગૌમૂત્ર, ગવય, ગૌદુગ્ધ, ગૌદધિ અને ગૌઘૃત) આ પાંચેયથી એને શોધિત કરવાની. ફરી પંચગવ્યથી એટલે નંદાદી પાંચ ગાયોના દહીં માત્રથી એને ગંધ મિશ્રિત જળથી બરાબર સ્નાન કરાવીને ઓમકારનું ઉચ્ચારણ કરતા કરતાં પત્રકોચ એટલે પાંદડાની કૂચી દ્વારા જળ છાંટીને મંત્રશાસ્ત્રમાં પ્રખ્યાત ટક્કોલ, ઉશિર, કરપૂર વગેરે અષ્ટગંધથી એનું લેપન કરીને મનશીલ નામની ધાતુ પર એને મૂકીને અક્ષત પુષ્પોથી એનું પૂજન કરવું. ત્યાર પછી આ અક્ષ એટલે મણકોને 'અ' થી માંડીને 'ક્ષ' સુધીના અક્ષરો દ્વારા ક્રમશઃ ભાવ ભાવના કરવાની. દરેક મણકાની અંદર તમે ભાવના કરતાં કરતાં શક્તિ મુકશો પહેલા અને ત્યાર પછી એ માળા તૈયાર થશે.

પછી એને આપણે માળાના આવર્તનો કરવાના.

તો કહે છે કે, "હે અકાર, તમે મૃત્યુને જીતનારા છો. સર્વવ્યાપી આ પ્રથમ અક્ષ મણકામાં તમે સ્થિર થાવ. હે અકાર, તમે આકર્ષણ શક્તિથી ઓતપ્રોત છો. સર્વત્ર સંવ્યાપ્ત છો. આ બીજા અક્ષમાં પ્રવેશો." હવે આવે છે ઈકાર. તો એને કહે છે, "હે ઈકાર, તમે પુષ્ટિ આપનારા છો તથા ક્ષોભ રહિત છો. આ ત્રીજા અક્ષમાં પ્રવેશો. હે ઈકાર, તમે વાણીમાં પ્રાંજલતા આપનારા છો, જેને કહેવાય પ્રભાવક તથા નિર્મળ છો. આ ચોથા અક્ષમાં સ્થિર થાવ. હે ઉકાર, તમે બધાની બધી રીતે બળ..."

આપનારા છો અને સર્વ સારવાળાઓમાં સર્વશ્રેષ્ઠ છો. તમે પાંચમાં અક્ષમાં સ્થિર થઈ જાઓ.

"હે ઉકાર, મોટો ઉકાર, તમે ઉચ્ચારણ કરનારા તથા દુસહ (સહન ન થઈ શકે તેવા) છો." ઉ મોટો આ છઠ્ઠા અક્ષરમાં સ્થિર થાવ.

"હે રૂકાર, તમે સંક્ષોભ અર્થાત ચિત્તને વિચલિત કરનાર તથા ચંચળ છો." આ સાતમાં અક્ષમાં સ્થિર થઈ જાવ.

"હે રૂકાર, તમે સંમોહન કરનાર અને ઉજ્જવળ છો." આ આઠમાં અક્ષમાં સ્થિર થાવ.

"હે લુકાર, તમે વિદ્વેષને પ્રગટ કરનાર અને વધુ જાણનાર, અત્યંત ગોપનીય છો." આ નવમાં અક્ષમાં સ્થિર થઈ જાવ, પ્રતિષ્ઠિત થાઓ.

જો તમારા પાસે માળા હોય તો આવી રીતે એને પૂજા પાઠ કરી અને આવી રીતે તમે જાતે પણ આ જોઈ જોઈને, સાંભળીને પણ આ કરી શકશો.

આગળ કહે છે: આઠમાં અક્ષરમાં સ્થિર થઈ જાવ. "હે લુકાર, તમે વિદ્વેષને પ્રગટ કરનાર અને વધુ જાણનાર અને અત્યંત ગોપનીય છો." તમે હવે નવમાં અક્ષરમાં પ્રતિષ્ઠિત થાઓ.

"હે લુકાર, તમે મોહકારી છો." આ દસમાં અક્ષરમાં સ્થિર થાઓ.

"હે એ, તમે બધાને વશ કરનાર તથા શુદ્ધ સત્ય છો." આ અગિયારમાં અક્ષરમાં પ્રતિષ્ઠિત થાવ.

"હે એ, તમે શુદ્ધ અને સાત્વિક છો તથા પુરુષોને પોતાના વશમાં કરનાર છો." આ બારમાં અક્ષમાં સ્થિર થાવ.

"હે ઓકાર, તમે અખિલ વાંગમય (સકળ શબ્દ સમૂહ) છો તથા નિત્ય પવિત્ર છો." આ તેરમા અક્ષમાં પ્રતિષ્ઠિત થાઓ.

"હે ઔકાર, તમે પણ અક્ષર સમૂહ રૂપી સૌને વશ કરનાર તથા શાંત સ્વરૂપ છો." આ ચૌદમાં અક્ષમાં તમે સ્થિર થાઓ.

"હે અહંકાર, તમે હાથી વગેરેને પોતાના વસમાં કરનાર અને મોહિત કરનાર છો." આ હાથી પહેલો પણ છે અને અહંકાર પણ છે. આ પંદરમા અક્ષમાં તમે સ્થિર થાઓ.

"હે અકાર, તમે મૃત્યુ વિનાશક અને રૌદ્ર છો, અતિ ભયાનક છો." આ સોળમા અક્ષમાં સ્થિર થાવ.

"હે કેકાર, તમે બધા જ વિશ્વને નષ્ટ કરનાર છો અને કલ્યાણ પ્રદાતા છો." આ સત્તરમા અક્ષમાં પ્રતિષ્ઠિત થાવ.

"હે ખાર, તમે બધાને ક્ષુબ્ધ કરનાર અને સર્વત્ર વ્યાપ્ત છો." ખારમાં અક્ષમાં પ્રતિષ્ઠિત થાવ.

"હે ગકાર, તમે બધા વિઘ્નોને શાંત કરનાર અને મોટાઓમાં પણ અતિવિશાળ છો." આ ઓગણીસમાં અક્ષમાં પ્રતિષ્ઠા મેળવો. ગ બોલવા માત્રથી ગણપતિનું બધું જ બળ ત્યાં ગાળે તમે પ્રતિષ્ઠિત કરો છો.

"હે ઘર, તમે સૌભાગ્ય પ્રદાતા, સ્તંભન ગતિના કર્તા અર્થાત અવરોધ કરનારા છો." કોનો? જે વિઘ્નો આવી રહ્યા છે તેને તમે રોકનારા છો. આ વીસમા અક્ષમાં તમે પ્રતિષ્ઠા પ્રાપ્ત કરો.

આ એકવીસમા અક્ષમાં તમે સ્થિર થાવ.

"હે ચકાર, તમે અભિચાર નાશક અને અત્યંત ક્રૂર છો." આ બાવીસમા અક્ષમાં સ્થિર થાવ.

"હે છકાર, તમે ભૂત વિનાશક અને ભયાનક છો." આ ત્રેવીસમા અક્ષમાં પ્રતિષ્ઠિત થાવ.

"હે જકાર, તમે કૃત્યા વગેરે, ડાકિની વગેરેના નાશક છો, દુર્ઘસ છો." આ ચોવીસમા અક્ષરમાં તમે પ્રતિષ્ઠા મેળવો.

"હે જકાર, તમે કૃત્ય વગેરે, ડાકિની વગેરેના નાશક છો." આ ચોવીસમા અક્ષરમાં હવે સ્થિર થઈ જાવ.

હવે કહે છે: "હે જકાર, તમે ભૂતનાશક છો." આ પચીસમા અક્ષરમાં તમે સ્થિર થાવ.

"હે ગકાર, તમે મૃત્યુ મથી નાખનારા છો, મૃત્યુને પણ ખતમ કરી નાખો છો એવા છો." તો તમે આ છવીસમા અક્ષમાં સ્થિર થાવ.

"હે ટકાર, તમે બધા રોગોના વિનાશક છો." ટ ટ ટ ટ તો કરવાથી શું થાય છે? બધા રોગોના વિનાશક એવી શક્તિ અંદર ઉત્પન્ન થાય છે. જ્યારે જ્યારે તમે માળાના એ 'ટ' વાળા મણકા પર આવશો, સત્તાવીસમા અક્ષમાં તમે સ્થિર થઈ જાવ. તો સત્તાવીસમો મણકો જેવો આવે ત્યાં 'ટ' આવે છે. જેવું એનો તમે પાસ કરો એટલે તરત જ એ શક્તિ તમારી અંદર જાગૃત થાય છે. આગળ એનું બીજું રહસ્ય સમજાવીશું.

"હે ઠકાર, તમે ચંદ્ર સ્વરૂપ છો." આ અઠ્ઠાવીસમા અક્ષમાં પ્રતિષ્ઠા પામો.

"હે ડકાર, તમે ગરુડની જેમ વિનાશક અને સુંદર છો." આ ઓગણત્રીસમા અક્ષમાં સ્થિર થાવ.

"હે ઢકાર, તમે બધા પ્રકારની સંપત્તિના દાતા છો, સૌમ્ય છો અને શાલીન પણ છો." આ ત્રીસમા અક્ષરમાં પ્રતિષ્ઠા પ્રાપ્ત કરો.

"હે અણકાર, અણ અણ કરે છે તે, તમે બધી સિદ્ધિઓના દાતા છો, અણ અને મોહિત યુક્ત કરનારા છો." આ એકત્રીસમા અક્ષમાં સ્થિર થાવ.

"હે તકાર, તમે ધન, ધાન્ય વગેરે સંપત્તિઓ આપનારા અને સદેવ પ્રસન્નતા યુક્ત છો." આ બત્રીસમા અક્ષમાં પ્રતિષ્ઠિત થાવ.

"હે દકાર, તમે પુષ્ટિ કરનારા અને વૃદ્ધિ કરનારા છો." તમે ચોત્રીસમા અક્ષમાં પ્રતિષ્ઠિત થાવ.

"હે થકાર, તમે ધર્મની પ્રાપ્તિ કરનાર અને નિર્મળ છો." તો આ તેત્રીસમા અક્ષરમાં પ્રતિષ્ઠિત થાવ.

"હે દકાર, તમે પુષ્ટિ કરનાર અને વૃદ્ધિ કરનાર છો." તો તમે ચોત્રીસમા અક્ષરમાં પ્રતિષ્ઠિત થાવ.

"હે ધકાર, તમે વિષ અને જ્વર (તાવ આવે છે તે) તેના વિનાશક છો તથા અત્યંત વિશાળ પણ છો." આ પાંત્રીસમા અક્ષમાં પ્રતિષ્ઠિત થાવ.

"હે નકાર, તમે ભોગ મોક્ષ પ્રદાતા છો, શાંત સ્વરૂપ છો." આ છત્રીસમા અક્ષરમાં તમે સ્થિર થાવ.

"હે પકાર, તમે વિષ અને વિઘ્નોના નાશક છો, કલ્યાણકારી છો." આ સાડત્રીસમા અક્ષમાં સ્થિર થાવ.

"હે ફકાર, તમે અણિમા, મહિમા, ગરિમા વગેરે અષ્ટસિદ્ધિઓથી સંપન્ન અને પ્રકાશમય છો." આ આડત્રીસમા અક્ષમાં પ્રતિષ્ઠિત થાવ.

"હે બકાર, તમે બધા દોષોના હરનાર અને સૌંદર્યમય છો." આ ઓગણચાલીસમા અક્ષમાં સ્થિર થઈ જાવ.

"હે ભકાર, તમે ભૂતનું સમન કરનાર અને ભયાનક છો." આ ચાલીસમા અક્ષમાં તમે પ્રતિષ્ઠિત થાવ.

"હે મકાર, તમે વિદ્વેષ કરનારને સંમોહિત કરનાર અથવા વિદ્વેષી તથા મોહ કરનારા છો." આ એકતાલીસમા અક્ષમાં તમે સ્થિર થાવ.

"હે યકાર, તમે સર્વત્ર વ્યાપ્ત અને પરમ પવિત્ર છો." આ બેતાલીસમા અક્ષમાં તમે પ્રતિષ્ઠિત થાવ.

"હે રકાર, તમે દાહ, જલન, તાપ ઉત્પન્ન કરનારા અને વિકૃત છો." તો આ ત્રેતાલીસમા અક્ષમાં તમે સ્થિર થાવ.

"હે લકાર, તમે વિશ્વનું પોષણ કરનારા અને તેજસ્વી છો." તો આ ચોંતાલીસમા અક્ષમાં તમે પ્રતિષ્ઠિત થાવ.

"હે વકાર, તમે બધાને તૃપ્ત, પુષ્ટ કરનારા અને નિર્મળ છો." પિસ્તાલીસમા અક્ષમાં તમે પ્રતિષ્ઠિત થાવ.

"હે શકાર, તમે બધા પ્રકારના ફળ આપનાર અને નિર્મળ છો, પવિત્ર છો." તો આ છેતાલીસમા અક્ષમાં...

સ્થિર થઈ જાવ. હે શકાર, તમે ધર્મ, અર્થ, કામ આપનારા તથા શ્વેત અને શુભ્ર છો, તો આ 47મા અક્ષરમાં તમે સ્થિર થઈ જાવ. હે સકાર, તમે બધી જ વસ્તુઓના કારણ અને બધા વર્ણો સાથે સંબંધિત છો, આ 48મા અક્ષમાં તમે સ્થિર થાવ. હે હકાર, તમે સમસ્ત વાંગમય, બધા જ અક્ષરો કે સાહિત્યના સ્વરૂપવાળા છો, હકાર હ સ્વરૂપવાળા છો અને નિર્મળ છો, તો તમે 49મા અક્ષમાં સ્થિર થઈ જાવ. હે અળકાર, તમે બધી જ શક્તિઓના દાતા છો અને મુખ્ય છો, આ 50મા અક્ષમાં સ્થિર થઈ જાવ. હે ક્ષકાર, તમે પરાતપર તત્વને બતાવનારા તથા પરમ જ્યોતિ સ્વરૂપ છો, આ શિખામણિ મેરુ મણકે, મુખ્ય મણકાના પ્રતિનિધિ રૂપમાં તમે સ્થિર થઈ જાવ.

હવે આગળ, ત્યાર પછી એમણે કહ્યું કે, "જે દેવતા પૃથ્વીમાં વિચરણ કરનારા છે તેમને અમે પ્રણામ કરીએ છીએ. હે ભગવાન, હું આ માળાનો સ્વીકાર કરું તે વાતનું સમર્થન કરો. તેની શોભા પ્રતિષ્ઠા માટે પિતૃગણ અનુમોદન કરે. આ જ્ઞાનરૂપ અક્ષમાળાને મેળવીને અગ્નિસ્વાત વગેરે પિતૃઓ એનું અનુમોદન કરે."

ત્યાર પછી એમણે કહ્યું કે, "જે દેવતા અંતરિક્ષમાં નિવાસ કરે છે તેમને અમે વંદન કરીએ છીએ. તેઓ ભગવાન પિતૃઓની સાથે આ જ્ઞાનમયી માળામાં પ્રતિષ્ઠિત થાવ. એની શોભા માટેનું તેઓ પણ અનુમોદન કરે."

ત્યાર પછી બોલ્યા કે, "જે દેવતા સ્વર્ગમાં નિવાસ કરે છે તેઓ જ્ઞાન સ્વરૂપીની અક્ષમાલામાં સ્થિર થાય. વરદાતા બની પિતરોની સાથે તેની શોભા માટે અનુમોદન કરે."

ત્યારબાદ ફરી ફરીથી બોલ્યા, "આ લોકમાં લગભગ સાત કરોડ મંત્રો છે અને જે 64 કલાસ્વરૂપ વિદ્યાઓ છે તેમને નમસ્કાર કરું છું. તેમની શક્તિઓ આ અક્ષમાલામાં પ્રતિષ્ઠિત થાવ."

ત્યાર પછી તેમણે કહ્યું, "બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને રુદ્રને વારંવાર નમન છે. એમના પરાક્રમને નમસ્કાર છે. તેમનું વીર્ય, પરાક્રમ અને પુરુષાર્થ — કોનું? બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને રુદ્રનું — આ અક્ષમાળામાં સ્થિર થાવ." જો કેટલી ઊંચી ભાવનાઓ છે!

તે પછી બોલ્યા, "સાંખ્ય આદિ તત્વોમાં, દર્શનોમાં તત્વો છે, તો તેને પણ નમસ્કાર છે. આ વૃદ્ધિ પ્રદાન કરો, વિરોધની સ્થિતિને દૂર કરો."

ત્યાર પછી તેઓ બોલ્યા, "શૈવ, વૈષ્ણવ, શાક્ત સેંકડો અને હજારોની સંખ્યામાં છે, તેમને નમસ્કાર છે. તે બધા ભગવાન શક્તિશાળી અમારી ઉપર કૃપા કરે, અનુમોદન કરે."

અને પછી એમણે કહ્યું કે, "મૃત્યુની જે ઉપજીવ્ય આશ્રિત શક્તિઓ છે તેમને નમસ્કાર છે. આપ બધા આ નમન, વંદન અને સ્તુતિથી પ્રસન્ન થાવ. આ અક્ષમાલિકા દ્વારા પોતાના ઉપાસકોને સુખ આપો."

ફરી આ માલિકામાં સર્વાત્મકના સર્વવિધ પૂર્ણતાની ભાવના કરતા જઈને, આ ભાવનામાં પૂર્વ માલિકા એટલે અડધી માળાને પરોવવાની. પછી ફરી અડધી જે 50 મણકાઓ જે છે એ જ રીતે આવૃત્ત કરીને 100ની સંખ્યા પૂરી કરવાની. ફરી પાછા બાકીના આઠ મણકાઓમાં અ, ક, ચ, ટ, ટ, પ, ય અને ષ એમ અષ્ટવર્ગને પૂર્વાક્ત ક્રમથી જોડવાના અને આવી રીતે મણકાઓની 108ની સંખ્યાને પૂરી કરવાની. મેરુમાં તે જ પૂર્વા ક્ષય રહેશે. આ રીતે માલિકાની યોજના કરી એક એકને પરોવીને પૂરી કરવી જોઈએ.

ત્યારબાદ એ અક્ષમાલિકાની સ્તુતિ કર્યા બાદ તેને ઉઠાવીને તેની પ્રદક્ષિણા, પરિક્રમા કરીને ફરી હાથ જોડીને પ્રાર્થના કરવી કે, "હે ભગવતી મંત્ર માતૃકા, હે અક્ષમાળા, તમે બધાને પોતાના વશમાં રાખનાર છો, તમને વંદન છે, નમસ્કાર છે. હે મંત્ર માતૃકે, હે અક્ષમાલે, તમે બધાની ગતિને સ્તંભિત કરનાર, ઉચ્ચાટન અર્થ અર્થાત વિક્ષિપ્ત કરનાર છો, તમને પ્રણામ છે. હે મંત્ર માતૃકા, હે અક્ષમાલા, તમે બધાના મૃત્યુ સ્વરૂપ અને મૃત્યુંજય સ્વરૂપીની છો અને તમે બધાને ઉદ્દીપ્ત કરનારા છો. એની સાથે તમે બધા લોકોની રક્ષા કરનારા, સમગ્ર વિશ્વની પ્રાણદાત્રી, સઘળું ઉત્પન્ન કરનારી, દિવસ અને રાત્રિની પ્રવર્તક અને બધી જ નદીઓ, બધા જ દેશ, દ્વીપો અને લોકોમાં સંચરણ કરવાની શક્તિ ધરાવનારા છો. બધા સ્થળોમાં તમે વિદ્યમાન છો અને હૃદયમાં સ્ફૂરણા રૂપે સતત પ્રકાશિત થનારી, બધા જ પ્રાણીઓના હૃદયમાં તમે નિવાસ કરો છો.

પરા, પશ્યંતી, મધ્યમા અને વૈખરી વગેરે જે કંઈ વાણી છે તમે તેમનું જ સ્વરૂપ છો. સઘળા તત્વરૂપોને ધારણ કરનારી, સર્વવિદ્યા, બધી જ શક્તિઓની અધિષ્ઠાત્રી, બધા દેવગણોની તમે આરાધ્યા છો. તમે વશિષ્ઠ મુનિ દ્વારા સૈવ્યમાન અર્થાત સેવા સુશરસા કરાતી, તમને વારંવાર પ્રણામ છે."

આ પ્રમાણે માળાને અભિમંત્રિત કરી અને પછી આપણે જે નિશ્ચિત જે પણ મંત્ર કરેલો હોય તેના પછી શાંતિથી બેસીને માથું, ધડ અને ડૂક અને છાતી બધું સીધું રાખવું. કરોડરજ્જુ સીધી હોવી જોઈએ. પછી શાંતિથી બેસીને બિલકુલ નિશ્ચિંતપણે એક એક મંત્રને આમ સામે જોતા જોતા અહીંયા આગળે આમ આમ આમ તમે ચાહો તો વાચિક, ઉપાંસો કે માનસિક એવી રીતે જપ કરો એટલે પૂરું કરી નાખવા છે. માળાને નાશ મણકા, મણકો આયો એવી રીતના નહીં. બહુ પ્રેમથી, આનંદથી એક એક મણકાને આવી રીતના એટલો સ્પર્શ કરો ત્યારે એ શક્તિઓ તમારી અંદર પ્રવેશ કરે છે. એવી રીતના કરી કરી અને એને ફેરવવી જોઈએ. તો આવી રીતના રાખી, વચ્ચે માળા રાખી અને બીજા મણકાથી આવી રીતના કરતા હોય છે. આ પૃથ્વી તત્વ છે, આ અગ્નિ તત્વ છે અને અહીંયા આગળે આ આકાશ તત્વ છે. આવી રીતના ના વારેવારે આ બે તત્વોને આ તત્વનો સ્પર્શ કરાવવાનો છે: અગ્નિ અને પૃથ્વી તત્વને.

આવું કરતાં કરતાં કરતાં કરતાં શાંતિથી માળા કરવાની. આવી માળા આપણને ખૂબ ફળદાયી નીવડે. નિશ્ચિત સંખ્યામાં જપ કરવા જોઈએ, શાંત બેસીને અને દરેકે પોતાની શક્તિ પ્રમાણે ભક્તિ કરવી જોઈએ. આ બધા હાથ દુખી જાય, બધી અત્યારે જે કઈ નાની મોટી તકલીફો થતી હોય તો પોતે પોતાનું બળાબળ જોઈને કામ કરવું એવું કહેવામાં આવે છે. હવે એક બીજી વાત કરી દઉં કે જો આ આખી એ માળા કશું જ આપણે ન કરતા હોઈએ કેમ કે માળા એક સમય પછી અમે જોયું છે કે હાથમાં માળા આમ સ્થિર રહી જાય છે અને માણસ

પછી બસ સવિકલ્પ સમાધિમાં ચાલ્યો ગયો હોય, માળા રહી જાય. ઘણા ટાઈમ પછી પાછો ખ્યાલ આવે, વળી પાછો એક મનકો જાય, વળી પાછો ત્યાં પહોંચી જાય. આવી સ્થિતિ પણ આવે, ડઝન્ટ મેટર, કોઈ ચિંતા નથી. આપણે બધું બહુ સુંદર જ થઈ રહ્યું છે, પણ જ્યાં અટક્યું હોય ત્યાંથી પાછું આપણે ફરી આગળ ચાલુ કરીએ. એટલે વચ્ચેનો જે ગાળો જે એક્ચ્યુઅલ ગયો છે, એ સમય સમય નથી. એ સમયનો સાર છે અને એ તમારી જેને કહેવાય કે પરબ્રહ્મ સાથે કે જે કોઈ દેવની તમે ઉપાસના કરો છો, તેના સાથેનો તમારો સાનિધ્ય કાળ છે, સામિપ્યનો કાળ છે. એટલે એને ખૂબ આનંદપૂર્વક, એ બાબતે કોઈ પણ ચિંતા ન રાખતા, આનંદથી એ માળાને ફેરવતા રહેવું.

જો અમારા મધર પાસે, મારા ફાધર પાસે પણ એક બહુ સરસ મજાની રુદ્રાક્ષની માળા હતી. એ માળાને એમને આખી જિંદગી આવી રીતે ફેરવી. ફેરવતા ફેરવતા ફેરવતા એવી એ થઈને એક એક મણકો અદભુત રીતે પોલિશ થઈ ગયો હતો. ફક્ત આવી રીતના આકાશ તત્વનો સ્પર્શ થયા કરે બસ આવી રીતના. અને તો એટલી સુંદર માળા હતી, એ બધી બહુ અદભુત છે. તો આ પણ એક બાબત છે.

બીજું કે જે લોકોને આવી રીતે માળા ફેરવવી નથી, એના માટે એક ઉપાય એ પણ છે કે આ જે ઉપનિષદની આખી વિધિ આપણે જોઈ છે, તે વિધિને આપણે અહીંયા આગળે હાથ રાખી બ્રહ્મરંધ્રની અંદર અને પછી આ 50 જે કંઈ 51 મણકા જેમ કે આપણે પરોવેલા છે, આ બધા જ અહીંયા ગાડે, આ અહીંયા આપણા આ ભાગની અંદર બધા જ અક્ષરો મોજૂદ છે. તો એ બધાને આપણે પ્રતિષ્ઠા કરી રહ્યા છીએ અલગ અલગ રીતે. અ, આ, ઈ, ઉ, ઈ, એ, ટ, ઠ, દ, ધ, ભ, બ આવી રીતના બધા જ આખા વર્ણમાળા જે છે, તે બધા આવી રીતના અંદર પ્રતિષ્ઠિત થાય છે. વાસ્તવમાં એ બધા છે જ ત્યાં આગાડે, પણ જ્યારે આ વિધિ કરશો ત્યારે શું થશે? તો કે બધા એક્ટિવ થશે, સક્રિય થઈ જશે. અને એ સક્રિય થયા પછી તમે શાંતિથી આ પ્રમાણે બેસીને પણ કોઈ મંત્ર કરશો, ગાયત્રી મંત્ર કરશો, તમને વિશેષ ફળદાયી થશે. અને જ્યારે એ આવી રીતે અભિમંત્રિત કર્યા પછીથી આપણે મંત્રોચ્ચાર શરૂ કરીશું, મોટેથી, મનમાં કે હોઠ ફાફડાવીને કે, તો તે વખતે આ બધું અંદર તમે અંદર જોઈ શકશો.

બધાની અંદર આમ એક સ્પાર્ક થશે ધીરે ધીરે અને પછી પાછા એ બધા એકબીજા સાથે જોડાશે, ન્યુરોન્સ જેમ જોડાતા હોય છે એવી રીતના. પણ આ બધી સૂક્ષ્મ ક્રિયાઓ છે, કોઈ સાધન નથી એને જોવા માટેનું. પરંતુ ઋષિમુનિઓએ પોતાના દિવ્ય દ્રષ્ટિથી આ બાબતોને જોયેલી હતી. એટલે કેટલાક જગ્યાએ, કેટલાક પુસ્તકોમાં એના ચિત્ર પણ અમે જોયેલા છે. અને મંત્રોચ્ચાર જ્યારે આપણે કરીએ, જ્યારે કોઈ જપ કરીએ કે જપ કરીને આપણે ધ્યાનની સ્થિતિમાં સરવાનો જ્યારે ઉપક્રમ કરતા હોઈએ, ત્યારે આવી રીતે અ, ણ, ક્ષ, પ, ફ બધા આમ પ્રકાશિત થતા હોય એવો અનુભવ આવતો હોય છે. એટલે આ બહુ સુંદર પદ્ધતિ છે અને બહુ અદભુત રીતે એનો ઉપયોગ કરવા જેવો છે. જો પંચગવ્ય હોય, આ બધું હોય તો ઠીક છે, નથી તો એ એની ભાવના કરવાની છે. ભાવના જ મુખ્ય છે. પરમાત્માએ સંસારની ભાવના કરીને સંસાર પ્રગટ કર્યો છે અને એ જ પરમાત્માની શક્તિઓ આપણી અંદર આવી રીતના આવિસ્કૃત કરી કરીને પાછું આપણે જે ચાહીએ તે આપણે કરી શકીએ છીએ, એ આ ઉપનિષદ કહેવા માંગે છે.

આ ઉપનિષદના પ્રાતકાળના સમયે પાઠ કરનાર મનુષ્ય રાત્રી દરમિયાન થયેલા પાપ કૃત્યોથી મુક્ત થઈ જાય છે. રાત્રે કૃતમ પાપમમાં, રાત્રે સુઈ ગયા પછી પણ સ્વપ્ન અવસ્થામાં અને સુસુપ્તિની અંદર પણ જે કંઈ એમ કે થતા હોય છે વિચારો આ તે બધા, તો એ બધા પણ નષ્ટ થઈ જાય છે. સાયંકાળે એનો પાઠ કરનાર મનુષ્ય દિવસે કરેલા પાપોથી મુક્તિ પ્રાપ્ત કરી લે. "૧૨ કલાકની અંદર જે કંઈ થયું, એ બધી બધું જ કેવું થઈ જાય? ૐ ભસ્મી ભૂતાય સ્વાહા!" બધું બસ ખતમ થઈ જાય. એટલે પાપોથી મુક્તિ મેળવવી આ મુખ્ય બાબત. જે મનુષ્ય સવાર સાંજ બંને સંધ્યાઓમાં નિરંતર આ ઉપનિષદ વાંચે છે, સાંભળે છે, તે પણ ઘણું મોટું પાપકૃત્ય કરનાર હોય તો પણ પાપથી મુક્ત થઈ જાય છે. ભગવાન ગુહે પ્રજાપતિને અંતમાં કહ્યું કે આ રીતે અભિમંત્રિત પૂજિત અક્ષમાળા દ્વારા જપ કરાયેલો મંત્ર શીઘ્રતિ શીઘ્રત એટલે ખૂબ ઝડપથી તમને સિદ્ધિ આપનાર બને છે.

તો આ અક્ષમાલિકા ઉપનિષદ આવું કહે છે.