ઉપનિષદ સિરીઝ · વિડિયો ૯૭

આમાં ૧૫ મંત્રો છે, કૃષ્ણ યજુર્વેદમાંથી લીધેલા છે. એમાં વિષ્ણુ, શિવ અને જીવનો અભેદતા દર્શાવવામાં આવી છે. શરીરને શિવ મંદિર કહીને એની ઉપેક્ષા ન કરતાં, મંદિરની જેમ સ્વચ્છ સુંદર રાખવાનો સંકેત આપ્યો છે. ભેદ રહિત દ્રષ્ટિને જ્ઞાન અને મનનું નિર્વિષય થવું એનું નામ ધ્યાન. મનનો મેલ દૂર કરવા એને સ્નાન અને ઇન્દ્રિય નિગ્રહ એને સૌચ કહીને ઋષિએ અધ્યાત્મ દર્શનને વ્યવહારિક દિશા આપી છે. અંતમાં ઉપનિષદની શિક્ષાને આત્મસાત કરવાનું મહત્ત્વ પણ આપેલું છે.

અહીં પ્રાર્થના કરે છે કે, "હે મહાદેવ, આપની લેશ માત્ર કૃપા પ્રાપ્ત હોવાથી હું અચ્યુત, પતિત અથવા વિચલિત ન થનારો (જેને અચ્યુત કહેવાય) વિશિષ્ટ જ્ઞાન પુંજ અને શિવ કલ્યાણકારી ઈશ્વર સ્વરૂપ બની ગયેલો છું. એથી વધારે મારે શું જોઈએ? હું ધન્ય છું, હું ધન્ય છું, હું ધન્ય છું."

જ્યારે સાધક પોતાના પાર્થિવ સ્વરૂપને ભૂલીને પોતાના અંતઃકરણનો વિકાસ કરતાં કરતાં, અંતઃકરણની અંદર રહેલા મન, બુદ્ધિ, ચિત્ત, અહંકાર (અંતઃકરણ બરાબર) એમાં રહેલા વિકારોને દૂર કરે, એટલે એનો વિકાસ થયો. એમ કરતાં બધાને પોતાની જેમ પ્રકાશમાન માને છે, બધાને પોતાની જેમ પ્રકાશમાન માને છે, ત્યારે તેનું અંતઃકરણ, મન, બુદ્ધિ, ચિત્ત, અહંકાર સમાપ્ત થઈ જાય છે અને ત્યાં એકમાત્ર પરમેશ્વરનું જ અસ્તિત્વ રહે છે.

આપણે ત્યાં અવધૂત મહારાજ થઈ ગયા. એમણે એક બહુ સરસ વાત કરી હતી: "પરસ્પર દેવોભવ." એ બાબત અહીંયા આગળ અલગ રીતે આપણને કહેવામાં આવે છે. વધારે સ્પષ્ટ રીતે અહીંયા કીધું છે કે, "તમે બીજાને પણ પોતાના જેમ જ પ્રકાશમાન માનો. જેમ તમે પ્રકાશિત છો, એટલા બાકીના બધા જ પ્રકાશિત છે. તું શુદ્ધ આત્મા છો, તું બ્રહ્મ છું. તું શુદ્ધ આત્મા, તું બ્રહ્મ છું. તું શુદ્ધ આત્મા, તું બ્રહ્મ પ્રતિષ્ઠા કરો અને એવું જુઓ."

આપણે એ પણ કહેતા હતા ને, એટલા માટે અગાઉ પણ એક શીખવાડ્યું હતું તમને કે, "દ્રષ્ટિ માત્રેણ શુદ્ધિ ભવેત." એટલે તમે જ્યાં જ્યાં તમારી દ્રષ્ટિ પડશે, તે બધું શુદ્ધ અને પવિત્ર બનતું જાય છે, એવું તમે નિહાળ્યા કરો અને એવો તમે અનુભવ કરો. સામે ભોજનની થાળી આવે, હોટલમાં જમવાનો વખત આવી ગયો છે. બધું સાફ સુફ કરવાનો આમ તેમ તો આપણી પાસે ટાઈમ નથી. ફક્ત એક દ્રષ્ટિ, બ્રહ્મ દ્રષ્ટિ. "તું બ્રહ્મ છું, અન્ન છે તે બ્રહ્મ છે. હું જેવો શુદ્ધ છું, એટલા માટે તું પણ બ્રહ્મ છે." બસ, બધું શુદ્ધ, પવિત્ર, નિર્દોષ છે. હવે આ બ્રહ્મને આ બ્રહ્મ આ એક કરી રહ્યો છે. એકતાને અભેદતા થઈ રહી છે. બસ, બીજું કશું નથી. શાંતિથી બેસીને ભોજન કરી કોઈ દોષ લાગુ પડતો નથી. આવી રીતે આગળ વધવાનું એમ કહે છે.

"એથી વધારે શું હોય કે હું આત્મસ્વરૂપમાં રહેલો છું?" હવે એનાથી આગળ બીજું કંઈ હોઈ શકે એમ કહે છે. "હું અજન્મ અનુભવ કરું છું કે હવે મારો કોઈ જન્મ થવાનો નથી. મારે જરૂર નથી જન્મની પણ મરણની પણ, કારણ કે હું તો છું જ, નિત્ય છું. મારે કોઈ એક બોડીમાં પેસવાની ક્યાં જરૂર? હું તો હવે એટલો બધો મોટો, અનંત, વિશાળ, વ્યાપક થઈ ગયો છું, જ્ઞાનવાન થઈ ગયો છું, શક્તિવાન થઈ ગયો છું." આવો અનુભવ આપણને અંદર હોવો.

એ સિવાય આ સંપૂર્ણ જળ જગત કેવું છે કે સ્વપ્નવત છે અને નાશવાન છે. આમ ટીવીની સ્વીચ ઓફ કરીએ અને જેમ બધી માયા જતી રહે છે, તેવી રીતના બધું ગાયબ. પણ હું તો રહી જ જઉં ને ડ્રોઈંગ રૂમની અંદર! એવી રીતે હું તો નિત્ય રહેલો છું. મારા ઘરમાં છું એવો હું આત્મા છું કે આ જગત ભલે હોય કે ના હોય, આ નામરૂપ ભલે હોય કે ના હોય, પણ હું તો છું જ. કારણ કે હું આત્મા છું. મારું બીજું કશું થઈ શકે એવું છે જ નહીં. કારણ કે હું એટલો બધો શુદ્ધ છું, હું એટલો બધો પવિત્ર છું, એટલો બધો દિવ્ય છું કે હું બસ મારે શું? તો કે હું નિત્ય મારા સ્વસ્વરૂપમાં જ રહું છું. બીજું કંઈ કરવાનું પણ નથી. કોઈ ક્રિયા નથી, કોઈ કર્મ નથી, કશું નથી. હવે ક્રિયા નથી, કર્મ નથી, તો પાપ નથી, પુણ્ય નથી. તો પછી આ લોકને પેલો લોક કયો અને આ યોનીને પેલી યોની કઈ? કશું છે જ નહીં મારા માટે, એમ અહીંયા આગળ સ્પષ્ટ કરે છે.

આપણને જે જળ ચેતન આ બધાનો દ્રષ્ટા રૂપ છે, એ જ અચ્યુત છે, અટલ છે અને જ્ઞાન સ્વરૂપ છે. એ જ મહાદેવ અને એ જ મહા એટલે કે મહાન પાપહારક, પાપને હરનારો. એને હરિ કહેવાય. આપણે હરિ હરિ હરિ કહીએ છીએ, પણ હરિ ક્યાં છે? તમારી અંદર વ્યાપક છે. એને વિષ્ણુ કહો છો. હવે એ વિષ્ણુને પાછા તમે હરિ કહો છો, ત્યારે શું કહો છો? કે ભાઈ આ બધા પાપો, પાપ એટલે શું છે? વિકારો છે. તો વિકાર છે તો મૂળ વિકાર કયું છે? અજ્ઞાન અને અહંકાર. આને કારણ શું? તો કે રાગ દ્વેષ થયો. તો બસ આને હર એટલે હરિત. બસ હરિને બોલાવો એટલે બધું હરી લે. તરત એના તત્ સ્વરૂપ એના સાથે એકતા અને અભેદતાનો અનુભવ કરવાનો છે. વિષ્ણુ સહસ્ત્ર નામ કર્યા કરવાનું નથી. માત્ર એના એક એક નામ સાથે એકરૂપ થવાનું એમ કીધું. અને એ ક્યાંક કોક બીજે બહાર બેઠેલો છે, જુદો છે એવું નહીં. "તે હું છું, મારી અંદર જ રહેલો છે." હા, એવો અનુભવ આપું છું.

"તે હું છું." ત્યારે સામીપ્ય આવ્યું કહેવાય, સાનિધ્ય થયું કહેવાય, સત્સંગ થયો કહેવાય. બાકી બધું બેકાર છે.

એવા મહાન હરિ જે છે, એ કેવા છે? તો કે મહાન પાપનો નાશ કરી નાખે. તમે એકવાર બોલો, "હરિ નારાયણ." બસ, એક વખત બોલો એમ કહે છે. પણ એના સાથે એકવાર એકરૂપ થઈ જાવ, તમે એક અનુભવ કરી લો. બસ, એ બધી જ્યોતિઓની મૂળ જ્યોતિ એ જ પરમેશ્વર છે, પરબ્રહ્મ છે. "હું પણ એ જ છું," એમાં સંશય નથી. જો અહીંયા કહી દીધું, "મને કોઈ શંકા જ નથી રહી કે હવે હું એ જ છું, એ જ પરમેશ્વર હું છું," એમ અહીંયા કીધું. તો કહે છે કે, "જીવ જ શિવ છે અને શિવ જ જીવ છે. એ જીવ વિશુદ્ધ શિવ છે." જીવ શિવ એવી રીતે છે જેમ ધાનનું જોડાઈ રહેવાથી ડાંગર અને દૂર કરી દેવાથી, હટાવી દેવાથી એને ચોખા.

કહેવામાં આવે છે, જીવ વિશુદ્ધ શિવ છે જ. માત્ર એની ઉપર એક અજ્ઞાનજન્ય આવરણ ચડેલું છે, એટલું કહેવામાં આવે છે.

હવે જેવું તમે અજ્ઞાન દૂર કરીને જ્ઞાનમાં પેસી ગયા, તમે પાછા શિવ સ્વરૂપને આવી ગયા. "સંકલ્પ માત્રેન શિવો ભવે." સંકલ્પ કરો, "હું શિવ છું." તમે શિવ સ્વરૂપ થવા માંડજો. આનંદ, આનંદ!

આ રીતે બંધનમાં બંધાયેલા ચૈતન્ય તત્વ જે છે, તે જીવ હોય છે. અને એ જ પ્રારબ્ધ કર્મોને નષ્ટ થયાથી સદાશિવ બની જાય છે. અથવા બીજા શબ્દોમાં, પાસમાં બંધાયેલ જીવ એને જીવ કહેવાય, અને પાસથી મુક્ત થયેલો હોય તે સદાશિવ બની જાય.

આગળ કહે છે, ભગવાન શિવ જ ભગવાન વિષ્ણુ રૂપ છે, અને ભગવાન વિષ્ણુ એ ભગવાન શિવ રૂપ છે. ભગવાન શિવના હૃદયમાં ભગવાન વિષ્ણુનો વાસ છે, અને ભગવાન વિષ્ણુના હૃદયમાં ભગવાન શિવ બિરાજમાન છે.

એ રીતે, જે રીતે વિષ્ણુમય વિષ્ણુદેવ શિવમય છે, એવી રીતે શિવ પણ વિષ્ણુમય છે. મને જ્યારે એમાં કોઈ અંતર જણાતું નથી, તો પછી હું આ શરીરમાં જ કલ્યાણ સ્વરૂપ બની જાઉં છું. શિવ અને કેશવમાં પણ કોઈ ભેદ જોતો નથી. જો હું શિવ છું, તો પછી હું કેશવ.

તત્વદર્શીઓ દ્વારા આ દેહને દેવાલય કહેવામાં આવ્યું છે. દેવને રહેવાનું નિવાસસ્થાન. કયો દેવ છે મોટામાં મોટો? આત્માદેવ. આપણે આગળ પણ એક ઉપનિષદમાં કીધું હતું કે આત્માથી મોટો કોઈ બીજો દેવ નથી, શિવ પણ નહીં, એમ કીધું. એ આત્મા છે, એ જ પરબ્રહ્મ છે, એ જ મહેશ્વર.

તો હવે આગળ કહે છે, તત્વદર્શીઓ દ્વારા એ જ સમજણને આગળ લઈ જવાની. આ દેહને દેવાલય કહેવામાં આવે છે. દેવને રહેવાનું સ્થળ, તે નિવાસસ્થાન, તેને દેવાલય કહેવામાં આવે છે. અને એમાં જીવ માત્ર શિવરૂપ છે. એકલો જે જીવ છે, તે જ શિવરૂપ છે.

પાછો જ્યારે મનુષ્ય અજ્ઞાનરૂપ કલમશનો પરિત્યાગ કરી દે, ત્યારે "સો અહમ" ભાવથી તેમનું, એટલે કે શિવજીનું પૂજન કરે છે.

બધા પ્રાણીઓમાં બ્રહ્મનું અભેદ રૂપથી દર્શન કરવું, એને યથાર્થ જ્ઞાન કહેવામાં આવે છે. આ એક સેન્ટેન્સ ફરી લખી લો: બધા પ્રાણીઓમાં બ્રહ્મનું અભેદ રૂપથી દર્શન કરવું, એ જ યથાર્થ જ્ઞાન છે.

અને મનના વિષયોથી આસક્તિ રહિત હોવું, એ યથાર્થ જ્ઞાન છે. મનના વિકારનો ત્યાગ કરવો, એ યથાર્થ સ્નાન. ઇન્દ્રિયોને પોતાની વશમાં રાખવી, એ યથાર્થ સૌચ, એટલે કે પવિત્ર થવું, એ છે.

બ્રહ્મજ્ઞાન રૂપી અમૃતનું પાન કરો. માત્ર શરીર રક્ષા માટે જ ઉપાર્જન, એટલે કે ભોજન ગ્રહણ કરો. ઉપાર્જન, દ્રવ્ય સંચયની બાબતમાં પણ દરેક બાબતમાં આટલું જ કહે છે: કેટલા માટે? પોતાના શરીરની રક્ષા માટે. આ દેહ છે, એ દેવાલય છે, એટલા માટે એને રક્ષણ કરો. દેવ તો ઓલરેડી અંદર મોજૂદ છે.

એક પરમાત્મામાં લીન બનીને દ્વૈત ભાવનો ત્યાગ કરી અદ્વૈત ભાવ ગ્રહણ કરો.

જે ધીર પુરુષ આ રીતનું આચરણ કરે છે, એ મુક્તિને પ્રાપ્ત થાય છે. જે મુક્ત જ હોય છે, એને કશું બાંધી શકતું નથી, એમ.

શ્રી પરમધામ વાળા બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, શિવદેવને નમસ્કાર છે. અમારું કલ્યાણ થાઓ. દીર્ઘાયુષ્યની પ્રાપ્તિ થાઓ. દીર્ઘ આયુષ્ય શા માટે માંગવામાં આવે છે? કે કંઈ પણ બાકી ના રહી જાય. બસ, સદાકાળ માટે સદાશિવ બનીને અમે એમ કે બસ એમાં રહી શકીએ, બ્રહ્મની એમ કે ઉપાસના કરી શકીએ, એના માટે એને દીર્ઘકાળ માટે માંગીએ.

હે વિરંચી, નારાયણ અને શંકરરૂપ ઋષિદેવ! આપની કૃપાથી એ અચિંત્ય, અવ્યક્ત, અનંત, અવિનાશી, વેદ સ્વરૂપ બ્રહ્મને અમે પોતાના આત્મ સ્વરૂપમાં જાણવા લાગ્યા છીએ.

જે જ્ઞાન સ્વરૂપ છે, તે બ્રહ્મ છે. "તે હું છું, તે હું છું," એમ આપણે કરીએ છીએ. તેના સાથે એકરૂપતા પેદા કરવા માંડ્યા છીએ. એટલે એવી રીતે આત્મ સ્વરૂપમાં આપણે એને જાણવા લાગ્યા.

આવા બ્રહ્મવેદતા એ ભગવાન વિષ્ણુના પરમ પદને હંમેશા ધ્યાનમગ્ન થઈને જુએ છે. પોતાના ચક્ષુઓમાં એ દિવ્યતાને સમાવેલી રાખીએ. પોતાના ચક્ષુમાં એ દિવ્યતાને સમાવેલી રાખીએ છીએ.

એના વડે જ જે કંઈ જોઈએ છે, "તું બ્રહ્મ છે, તું આત્મા છે, તું શુદ્ધ આત્મા. તું બ્રહ્મ છે, તું શુદ્ધ આત્મા." બધું શુદ્ધ છે અને પવિત્ર. આની પ્રતિષ્ઠા કરતાં જ્યાં હોય ત્યાં ફર્યા કરીએ.

આ સહજ ક્રિયા છે, આ જ્ઞાન ક્રિયા છે. કરવા યોગ્ય આ એક જ છે. અડધો કલાકની પ્રેક્ટિસ. રોજ બહાર નીકળીને જુઓ, જેટલા મળે બધાને "શુદ્ધઆત્મા છું, તું શુદ્ધઆત્મા, તું બ્રહ્મ છે."

અને આ જે કંઈ જુઓ છો, તે બધો શુદ્ધ અને પવિત્ર જ છે. યથાર્થ રીતે જોવું હોય, આ રીતે જોવું. બીજી કોઈપણ દ્રષ્ટિ લગાડશો, તો એ યથાર્થ છે અને અવાસ્તવિક છે.

આ જ વાસ્તવિક દ્રષ્ટિ છે. આ જ્ઞાન દ્રષ્ટિ છે. આ કૃપા દ્રષ્ટિ પણ છે. કારણ કે તમારી ગ્રેસ, પરમાત્મા સ્વરૂપ તમે થયા, તો તમારી ગ્રેસથી એ પણ એનામાં એ ભાવ ઉદ્ભૂત થશે.

એક ઝાડ પાસે જઈને તમે આમ ખાલી પંપાડ્યા કરોને, "તું બ્રહ્મ છું, તું બ્રહ્મ છું." તમે જુઓ, એક જાનવર પાળેલું હોય, ભલે એ જાનવરના શરીરમાં છે, પણ તમે એને "તું બ્રહ્મ છું, તું બ્રહ્મ, તું બ્રહ્મ." બસ, અનુભવ કરો.

એક મહિનાનો એક્સેપ્ટન્સ કરી નાખો. દાખલા તરીકે, તમારી જાત જોડે એગ્રીમેન્ટ કરી નાખો: "હું આ એક મહિના સુધી જેટલાને મળીશ, બધાને બ્રહ્મ સ્વરૂપ જોઈશ. બધાને શુદ્ધાત્મા સ્વરૂપે જ જોઈશ. અને જ્યાં જ્યાં જેટલું બી જોઈશ, તેને બધું શુદ્ધ અને પવિત્ર જ જોઈશ."

બસ, એક, બે ને ત્રણ. પછી સંસાર નહીં. તો એક, બે ને ત્રણ વિદ્વાન જનો બ્રહ્મજ્ઞાન પ્રાપ્ત કરીને જે ભગવાન વિષ્ણુનું પરમપદ છે, તેમાં લીન થઈ જાય છે.

આ નિર્માણ સંબંધી સંપૂર્ણ અનુશાસન છે. આ વેદોનું અનુશાસન છે. આ રીતે આ ઉપનિષદ રહસ્ય જ્ઞાન છે, તે અહીંયા આગળ પરમાત્મા સમક્ષ સમર્પણ કરે.

ॐ सह नाववतु। सह नौ भुनक्तु। सह वीर्यं करवावहै। तेजस्विनावधीतमस्तु मा विद्विषावहै॥ ૐમ શાંતિહી, શાંતિ, શાંતિહી.

પરમેશ્વરની અસીમ કૃપાથી અહીંયા આપણો આ જ્ઞાન ખંડ પૂરો થાય. જય સચ્ચિદાનંદ.