ઉપનિષદ સિરીઝ · વિડિયો ૯૨

શ્વેતાશ્વતરોપનિષદમાં કુલ છ અધ્યાય છે અને કૃષ્ણ યજુર્વેદી શાખામાં આ ઉપનિષદ આવેલું છે. પહેલા અધ્યાયમાં જગતનું મૂળ કારણ જાણવાની જિજ્ઞાસા કરી કે આ ઉપાધિ છે, જગત તો ભાઈ હવે આ બધું છે શું? તો પહેલા જાણું એટલે જિજ્ઞાસા થઈ ગઈ. હવે ચર્ચા કર્યા જ કરવાથી પણ નિર્ણય ન થયો એટલે ધ્યાન દ્વારા અનુભૂતિના આધારે સૃષ્ટિને ક્રમશઃ એક ચક્ર વિશિષ્ટ પ્રવાહના રૂપમાં આ જગત જે છે, એમાં ગતિશીલતા છે તો એને વર્ણવવામાં આવી છે. મૂળ તત્વ પરમાત્મ તત્વને જાણવાની આવશ્યકતા અને તેનું ફળ સમજાવતા જીવ, પ્રકૃતિ, પરમાત્મા, ભોગતા, ભોગ્ય વગેરેનું સ્વરૂપ આ બધાની સ્પષ્ટતા અહીંયા કરી છે. અંતમાં ઓમકાર સાધના છે કે "જેમ તલમાં રહેલું તેલ છે તેમ હૃદય પ્રદેશમાં રહેલું પરમાત્મા છે અને તેનો સાક્ષાત્કાર કરવાનો નિર્દેશ છે."

બીજા અધ્યાયમાં ધ્યાન યોગ સાધના પરક છે એટલે સાધના કેવી રીતે કરવી એના વિશે કીધું છે. તેનું મહત્વ સમજાવતા વિધિવિધાન, પ્રાણાયામ, દિશા, સ્થાન, મર્યાદાઓ આ બધું પાછું આવી ગયું. ઉન્નતિના લક્ષણો પણ બતાવ્યા છે કે જેમ જેમ તમે આગળ વધશો તો શું થશે? યોગ સાધનાથી પંચભૂત સિદ્ધિ અને આત્મતત્વથી બ્રહ્મ તત્વના સાક્ષાત્કારની ફળશ્રુતિઓ સુધીનું બધું બતાવતા "પરબ્રહ્મને નમસ્કાર કરું છું, પરમ તત્વને નમસ્કાર કરું છું."

ત્રીજા અને ચોથા અધ્યાયમાં જગતની ઉત્પત્તિ, સ્થિતિ, સંચાલન અને વિલય, આ સમર્થ પરમાત્મા સત્તાની સર્વવ્યાપકતા અને એને જાણવાની મહત્તા, જાણવાની મહત્તા તો એમને નવ દ્વારવાળી નગરની અંદર ઇન્દ્રિય રહિત એવા સર્વ સમર્થ લઘુથી એ લઘુને મહાનથી પણ મહાન કીધેલા છે. આવું બધું અંદર આપણને આ શીખવાડે છે. તો આપણે શરૂ કરીએ:

"ૐ પૂર્ણમદઃ પૂર્ણમિદં પૂર્ણાત્ પૂર્ણમુદચ્યતે, પૂર્ણસ્ય પૂર્ણમાદાય પૂર્ણમેવાવશિષ્યતે. ૐ શાંતિ શાંતિ શાંતિ."

"ૐ બ્રહ્મવાદીનો વદંતીિ કેમ કારણમ બ્રહ્મ કુતસ્મ જાતા જીવામ કેન ક્વ ચ સંપ્રતિષ્ઠાઃ."

બ્રહ્મવેતા ઋષિ કહે છે: "આ જગતનું મૂળ કારણ બ્રહ્મ એ કયા સ્વરૂપમાં છે? અમે કોનાથી ઉત્પન્ન થયા છે? અમે કોનાથી જીવિત રહીએ છીએ? અમે ક્યાં પ્રતિષ્ઠિત છે? હે બ્રહ્મજ્ઞ મહર્ષિઓ, અમે કોની પ્રેરણાથી સુખ દુઃખનો અનુભવ કરતા સંસાર ચક્ર વ્યવસ્થામાં ભ્રમણ કરીએ છે?"

સૌ પહેલો પ્રશ્ન થયો. આ કોણે કર્યો? બ્રહ્મવેતા ઋષિએ, જે બ્રહ્મને જાણે જ છે, તેમને કર્યો. કોને કર્યો છે? બ્રહ્મજ્ઞ મહર્ષિઓને કરેલો છે જે એમનાથી પણ ઉપર આગળ છે, તેમના સાથેનો સંવાદ છે.

"કાળ, સ્વભાવ, સુનિશ્ચિત કર્મફળ વ્યવસ્થા, આકસ્મિક ઘટના, પંચમહાભૂત અને જીવાત્મા એ આ જગતના કારણભૂત તત્વ છે કે નહીં તેની ઉપર હંમેશા વિચાર કરવો જોઈએ." શું કીધું? કાળ, સ્વભાવ, સુનિશ્ચિત કર્મફળની જે કંઈ વ્યવસ્થા છે તે, આકસ્મિક ઘટના જે થાય છે તે, પંચમહાભૂત અને જીવાત્મા — આ બાબતોનું જગતના કારણભૂત તત્વ શું છે તે બાબતે વિચાર કરવો જોઈએ.

આ બધાનો સમુદાય પણ જગતનું કારણ બની શકતો નથી કારણ કે આ બધું કોને આધીન છે? તો કે આત્માને અધીન છે. આત્મા પણ કારણ નથી કારણ કે આ સુખ દુઃખના કારણભૂત કર્મ અને ફળની વ્યવસ્થાને આધીન છે. સંસાર જે ચાલી રહ્યો છે તે પાછો બધો આત્માને આધીન નથી. એ છે ખરો પણ આ બધી વ્યવસ્થામાં એનો ક્યાંય કશું નથી એમ કહે છે. એટલે છે પણ નથી એવી સ્થિતિ થઈ જાય છે.

એટલે ખૂબ વિચાર કર્યો પણ કારણ મળ્યું નહીં. એટલે પછી એમણે ધ્યાન અને યોગનું અવલંબન લીધું જેનાથી એમણે પોતાના ગુણોથી આચ્છાદિત બ્રહ્મ સ્વરૂપ આત્મશક્તિનો સાક્ષાત્કાર થયો જે કાળ, સ્વભાવ વગેરેથી લઈને આત્મા સુધીના બધા કારણોનો એકમાત્ર અધિષ્ઠાતા છે. એટલે અહીંયા એમને માત્ર બુદ્ધિથી વિવેચન કરવાથી આ બધું કઈ બ્રહ્મનો બોધ નહોતો થયો. એટલે ધ્યાનની અંતર્ગત એમણે આત્મચેતના દ્વારા ગુણોના આવરણને ભેદ્યા અને પછી એમણે પરમ તત્વનો અનુભવ કર્યો એવું અહીંયા કીધું.

એમને એક એવા ચક્રને જોયું. હવે પછી આ ધ્યાનયોગ કરતા હતા, કરતા કરતાં છેવટે એમને ચોથી ચોથી અવસ્થામાં આ બધું એકદમ બહાર ફૂટવા માંડ્યું જ્ઞાન. એને 'ઋતંભરા પ્રજ્ઞા' પ્રગટે છે તે બધું (અંદાજિત) તો કે જે એક નેમી એટલે કે એક નેમી, ત્રણ વૃતોને, 16 અંત, 50 અરો, 20 પ્રત્યયો, સહાયક અરો, છ અષ્ટકો અને એક જ પાસ યુગ, એક માર્ગના ત્રણ વિભેદો, બે નિમિત અને મોહરૂપી એક નાભિવાળું હતું. મોહરૂપી નાભિ છે, સમજાયું? અને તેની અંદર બે નિમિત છે, ત્રણ વિભેદો છે, એક માર્ગ છે, એક જ પાસ છે, છ અષ્ટકો છે અને 20 પ્રત્ય અરો છે, 50 અરો છે. આવી બધી અહીંયા વ્યવસ્થા તે એ ગાડાના પૈડાના રૂપે એમણે અનુભવ કર્યો. તે વખતે ગાડું પ્રચલિત હતું. હવે અહીંયા તો ટ્યુબલેસ ટાયરો આવી ગયા છે ભાઈ એટલે આપણે નવી રીતે પણ એને સમજવું તો પડશે.

અહીં વિશ્વ વ્યવસ્થાને એક ચક્ર એટલે કે પૈડાના રૂપમાં વર્ણવાયેલી છે. એ નેમી ચક્રને બાંધી રાખનાર એક પરિધિ છે. પ્રકૃતિ, પ્રકૃતિમાં પડ્યું છે. પ્રકૃતિ એમાં ત્રણ વૃત્ત છે, આવૃત્ત થાય છે એનાથી. એટલે ત્રણ વૃત્ત કયા કયા છે? સત્વ, રજસ અને તમસ. એ ત્રણ ગુણો જે છે તે વ્યાપેલા છે. હવે પરિધિના અંતમાં 16 કલાઓ રહેલી છે. 16 કલાઓ, 50 આરા છે એટલે કે વિપર્યય, અશક્તિ, પુષ્ટિ આવા બધા અંતઃકરણની વૃત્તિઓના 50 જે ભેદ રહેલા છે તે બધા આ અંતઃકરણની વૃત્તિઓ કીધા. 20 સહાયક આરા એની અંદર કયા કયા? તો કે 10 ઇન્દ્રિયો (પાંચ જ્ઞાનેન્દ્રિયો, પાંચ કર્મેન્દ્રિયો), 10 ઇન્દ્રિયો, પાંચ વિષય આ બધાયના શું અને પાંચ પ્રાણ. આ બધું ભેગું થાય એટલે 20 સહાયક આરા કીધેલા એને. અને ચક્રમાં અષ્ટક કોને કહેવામાં આવે છે તે સ્પષ્ટ નથી પણ અષ્ટક એટલે આપણને ખબર છે કે એ પૂર્યાષ્ટક હોય.

હવે આ છ ના આઠ આઠ ભેદ કહ્યા છે પાછા. એટલે પ્રકૃતિ, શરીરગત ધાતુ, સિદ્ધિઓ, ભાવ, દેવ, યોનિઓ તથા વિશિષ્ટ ગુણ, ત્રણ માર્ગ (ધર્મ, અધર્મ અને જ્ઞાન).

ત્રણ માર્ગ છે: તમે ધર્મના માર્ગે છો, તમે અધર્મના માર્ગે છો. હવે આ બે છોડીને તમે જ્ઞાન માર્ગમાં છો. તમારે ધર્મ અને અધર્મ પર જવાની જરૂર નથી. સ્ટેટ હાઈવેની જરૂર નથી, હવે તમને ગામડાના રસ્તાની પણ જરૂર નથી. જ્ઞાનમાર્ગ તથા બે નિમિત્ત છે. નિમિત્ત કયા છે? પાપ અને પુણ્ય એ બે એના નિમિત્ત છે. આ બધાએ મોહરૂપી નાભિકને કેન્દ્ર માનીને ફર્યા કરે છે. જે મોહ ઉત્પન્ન થાય છે, અને એનો બસ એમાં બધું ગરબડ ચાલુ થઈ ગયું. આખું ચક્ર પ્રવર્તન થઈ ગયું.

અમે એક એવી નદીને જાણીએ છીએ જે પાંચ સ્ત્રોતોવાળી જળધારાથી યુક્ત છે, જેના પાંચ ઉદ્ગમ હોવાથી ઘણી બધી ઉગ્ર અને વાંકીચૂકી થઈને ચાલે છે, વહે છે. જેમાં પાંચ પ્રાણરૂપ તરંગો છે. આ બધી નાડીઓની અંદર જે પ્રાણ ચાલી રહ્યા છે તે પાંચ પ્રકારના માનસિક સ્તર એનું આદિ મૂળ કારણ છે. જે પાંચ ભમરાવાળી, પાંચ દુઃખરૂપ પ્રવાહોના વેગવાળી અને પાંચ પર્વો અને 50 ભેદોવાળી છે. ઋષિઓએ અહીંયા વિશ્વ પ્રવાહને નદીના રૂપમાં વર્ણવેલો છે. જેમાં પાંચ ધારાઓ એટલે પાંચ જ્ઞાનેન્દ્રિયો, પાંચ ઉદ્ગમ એટલે પંચતત્વ, પાંચ પ્રાણના તરંગો, પાંચ ભમરા, પાંચ તનમાત્રાઓ, પાંચ દુઃખ (ગર્ભ, જન્મ, રોગ, ઘડપણ અને મૃત્યુ), પાંચ વિભાગ એટલે અહંકાર, અજ્ઞાન, રાગ, દ્વેષ અને ભય, અંતઃકરણની 50 વૃત્તિઓના ભેદ છે. ઉપરની બંને ઉપમાઓની વિસ્તૃત વ્યાખ્યા આચાર્ય શંકરે પોતાના ભાષ્યમાં કરેલી છે.

શાંકર ભાષ્યમાં એને સમજી શકાય છે. અલગથી જઈને તમે એનો અભ્યાસ કરી શકો છો.

તો બધાના પોષણરૂપ, બધાના આશ્રયરૂપ આ વિસ્તૃત બ્રહ્મચક્ર વ્યવસ્થા છે. જો આને કેવું ચક્ર કીધું? બ્રહ્મચક્ર કીધું. જે કંઈ છે તે પણ બધું બ્રહ્મ જ છે એમ કહેવા માંગે છે. જ્યારે બ્રહ્મચક્ર શબ્દનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે, વ્યવસ્થામાં જીવ ભ્રમણ કરતો જ રહે છે. હવે આ ચક્રથી અલગ થઈને જ્યારે આત્માને અને પ્રેરક પરમાત્માને સેવા દ્વારા સંતુષ્ટ કરે છે, તો એ અમૃત તત્વને પ્રાપ્ત થાય. આ દ્રષ્ટિ છોડીને પેલી દ્રષ્ટિ કરે ત્યારે એની સેવા થાય. બાકી હું કેવી રીતે સેવી શકું? જો હું તમારી તરફ આમ પીઠ ફેરવીને જ બેઠો છું, તો પછી હું તમારી સેવા કેવી રીતે કરી શકું? એટલે વિમુખતા જેને કહેવાય. સન્મુખ થવું પડે ને સેવા કરવી હોય કોઈની તો? આત્માની તમારે સેવા કેવી રીતે કરવી? સન્મુખ થવું પડે. યસ, એને જો સાયુજ્ય, સામિપ્ય, સાનિધ્ય અને સાલોક્ય બધું પછી છેવટે આવે ને?

પણ હું આત્મા મુખ ખજદનાથથી થયો. જ્યાં સુધી આત્મા શું છે એ જાણવા માટે જ નથી, ત્યાં સુધી હું ક્યાં છું? આ બ્રહ્મચક્રની અંદર છું એમ કહેવા માંગે છે. ત્યાં સુધી પણ જે હું એનાથી છૂટો થયો અને જુદી રીતે જોયું છું કે ઓહો, આ તો બધું આત્મા જ છે. બસ, એટલે હું એનાથી છૂટો પડી ગયો અને હવે એ વસ્તુઓ મને હવે નડતરરૂપ નથી. હું મારા સ્વરૂપમાં આવી ગયો. ઓબસ્ટેકલ્સ નથી હવે મારા માટે. આ બધી વસ્તુઓ ઓપોર્ચ્યુનિટી છે. દાખલા તરીકે શીખવાડ્યું હતું કે અહીંથી આમ ચાલતા ચાલતા જાઓ એટલે તું શુદ્ધાત્મા છું, તું શુદ્ધાત્મા છું એમ કરતાં કરતાં જાઓ. ખબર છે? છેક શરૂઆતમાં આપણે આવી બધી વિધિ, એવું શુદ્ધાત્મા જોતા જોતા અડધો કલાક ચાલ્યા. તો એમાં કેટલો સમય આપણે શુદ્ધાત્મા સ્વરૂપના સ્મરણમાં રહ્યા, ચિંતનમાં રહ્યા, મનનમાં રહ્યા, નિધિધ્યાસનમાં રહ્યા?

તો એટલો કાળ આપણો આત્માની સેવામાં ગયો હતો. તે વખત આત્માની સમક્ષ હતા ને આપણે? દર વખતે આપણે લક્ષ્ય શું હતું? આત્મા અનુભવ, લક્ષ અને પ્રતીતિ. તો લક્ષ આપણું એ હતું. અનુભવ શું કરતા હતા? આત્માનો અનુભવ કરતા હતા. આત્મા આત્મા કરો તો આત્માનો અનુભવ થવા માંડે એમ કહે છે. જેમ અમિત અમિત અમિત કરું તો અમિતનો લાભ થાય ને? એવી રીતના અમિત સાંભળે ને, પછી અમિત આવે ને, સામિપ્ય આવે ને, પછી આ એકરૂપતા આવે ને? એવી રીતના આત્મા સાથે કરવાનું. અમિત શબ્દ પણ અમિત છે ને? અપરિમિત.

અમિત વેદોમાં વર્ણવેલા આ પરબ્રહ્મ જ પાવન પ્રતિષ્ઠાથી યુક્ત અને અવિનાશી છે. સુપ્રતિષ્ઠિત જ્યાંને ત્યાં તમે આત્માની પ્રતિષ્ઠા કરો. અત્યારે તમે શું કરો છો? સંસારની પ્રતિષ્ઠા કર્યા કરો છો, આ છે અને તે છે. એટલે કીધું કે નયન દ્વારા શ્રવણ નયન જમવા, કારણ કે મોટા ભાગનો વેપાર તમારો આંખ અને કાનથી ચાલી રહ્યો છે. તો તમે બસ બ્રહ્મને સાંભળો અને બ્રહ્મને જુઓ અને એ બ્રહ્મ જ છે એમ જાણો. બસ, આ સેવા થઈ ગઈ આત્માની, પરમાત્માની. એટલે સીધા ત્યાં બ્રહ્મમાં સ્થિતિ નિરંતરની આપણી એકધારી, ચાહે તમે ધ્યાનમાં છો કે નથી. આ જ્ઞાન ક્રિયા કહેવાય. શું કહેવાય? જ્ઞાનક્રિયા. "જ્ઞાન ક્રિયાભ્યામ મોક્ષ." તો તમે જ્ઞાનમાં છો. જ્ઞાની હોય ને એ તરત પકડી પાડશે કે આવો બેધ્યાન પૂછે કોઈ. એક જગ્યાએ આપણે ઉપનિષદમાં પણ કીધું છે, ઋષિઓ પહેલા આવીને શું તમે આ જાણ્યું?

શું તમે આનો અનુભવ કર્યો? એવા બધા પ્રશ્નો આવે ને અગાઉ? તે પેલો કે મેં આ જાણ્યું છે પણ આની મને ખબર નથી. એટલે પછી પેલો એને એનો ઉપદેશ કરતો હતો. તો હવે તમને આનો ઉપદેશ થઈ ચૂકેલો છે. હવે તમારે કરવાનું શું છે? અનુભવ, લક્ષ અને પ્રતીતિ. પ્રતીતિ બેસશે એટલે અનુભવ આવશે. તમે લક્ષ્યની નજીક જ છો બસ. અને લક્ષ્ય તમારાથી દૂર નથી એવું જ્યારે પકડાઈ જશે એટલે તરત અનુભવ ઊભો સીધો. એટલે ત્રણેય વેદોમાં વર્ણવેલા આ પરબ્રહ્મ જે છે એ પાવન પ્રતિષ્ઠાથી યુક્ત છે. કેવા? આ જે તમે કરો છો ને એનાથી પવિત્ર થઈ જાય. એની અંદર જે તમે આરોપિત કરેલું સંસારપણું હતું, અત્તરની જેમ ઊડી જાય અને બ્રહ્મ પ્રગટ થઈ જાય. સંસારનું અત્તર જે ઊભું થયું હતું બધું એ બધું ઊડી ગયું. એ તો કેમિકલ છે, રસાયણ છે. સંસાર બધો ઊડી ગયો, ખતમ થઈ ગયો. એટલે હવે પરબ્રહ્મ પ્રકાશિત થઈ ગયો.

હવે એ પરબ્રહ્મ કેવા છે? તો કે અવિનાશી. એમનો ક્યારેય નાશ થતો હોતો. હવે એ અવિનાશી છે તો તું પણ અવિનાશી છું એવું તું જાણી લઈશ તો તું.

પણ અવિનાશી થવાનું ને ભાઈ થઈ ગયું એટલે અવિનાશીપણું પ્રાપ્ત ઓટોમેટિક આવી રીતે થાય છે. એમાં જ ત્રણેય લોક રહેલા છે: સ્વર્ગ, મૃત્યુ અને પાતાળ. એમ એમ જે વાત કહેવામાં આવે છે, તો તેમાં જ અવિનાશીપણામાં જ ત્રણે ત્રણ રહેલા છે. એટલે કે અવિનાશીપણું જે છે, એ એનાથી પણ ઊંચું છે અને મહાન છે. કારણ કે લોક તો લોકેટેડ હોય અને પરિમિત હોય; પેલું અમિત છે, અમિત જ. જેને જેની કોઈ પરિમિત નથી, એ અમિત. જેની કોઈ મર્યાદા જ નથી. "બાઉન્ડરીઓ તોડી નાખો, બસ ખતમ! દિવાલો ગિરાદો બધી!" એટલે એવું જ્યારે અપરિમિત જ્ઞાન પ્રગટ થાય છે, ત્યારે વ્યક્તિ પોતાનું વ્યક્તિત્વ જે છે, તેનો લય કરીને અવિનાશી બની જાય છે. પોતાના બ્રહ્મત્વને પ્રાપ્ત કરી લે.

બ્રહ્મવેતા મહાપુરુષ પોતાના જ અંતઃકરણમાં રહેલા. અંતઃકરણ એટલે આટલો ભાગ આમ અંદર અંદર જો જો કરીએ એવું નહીં. અંતઃકરણ એટલે બસ આ જે તમારો અનુભવનું ક્ષેત્ર છે, એ બધું જ તમારું અંતઃકરણ છે, ભાઈ. ઘણાને એવું ખ્યાલ હોય છે કે જને અંતઃકરણ એટલે કે આમ મારી અંદર રહેલું છે, આમ એ અંતઃકરણ. પણ અંતઃકરણ-બાહ્યકરણ બે ભેગા કરી દો એટલે આખો હૃદયાકાશ થઈ જાય તમારો. અને એ જે હૃદયાકાશ છે, એ તમે આમ જુઓ કે આમ જુઓ, બંધ આંખે કે ઉઘાડી આંખે, જે કાંઈ જુઓ છો, તે બધું બ્રહ્મ છે. એવું કર્યું એટલે પાછી તમે શું થઈ ગયા? બ્રહ્મ થઈ ગયા! છે ને સહેલું? તો એવી રીતે બસ આમ અનુભવ કરતા જ રહેવાનું, નિરંતર અનુભવરૂપ જ રહેવાનું. એમાંથી બીજા અનુભવરૂપ થવા વા જવાનો પ્રયત્ન કરવાનો જ. એમ કે પછી કોઈ એકદમ આમ લઈને આય ને કલો આ ગોળનો ડબ્બો એટલે આપણે ગોળને પછી જોવા માંડીએ.

પણ એ પણ બ્રહ્મ જ છે, એવી રીતે જાણવાનો હોય એને. એ અલગ પદાર્થ છે, એવી રીતે જો તમે જાણશો, તો એ ગોળના જે સારા અને ખોટા ગુણો કે જે કાંઈ છે, તે બધું તમને પછી લાગુ પડવા માટે. તમે ગોળને ગોળ ગોળ કેમ જાણ્યો? એ બ્રહ્મ છે અને તમે એને ગોળ જાણ્યો, તો પછી એ ઘડિયો બી લાગશે, પછી ડાયાબિટીસ બી ઊભો કરી શકે છે. આમ જાણી લીધું એટલે પાછો ઊભો કરશે. જણાયું બધું વિપરીત જ્ઞાન. ખબર પડી? રોગ કેમ પેદા થયો? જેટલું વધારે જાણશો, આ વધતું જ. ચોઈસ ઇઝ યોરસ. આમ કરવાથી આમ થાય, તેમ કરવાથી આમ થાય. આ વ્યવહારિક જ્ઞાન તમારું ૧૦૦% વધું કબૂલ કરું છું. પણ રોગ પેદા થઈ ગયો. ગાળાના પૈડાની જેમ ફર્યા કરશે. પછી એને કોણ રોકશે? ક્યારે રોકાશે? કાંઈ નક્કી ન. કેટલી યોનિઓમાં, કેટલા લોકોમાં, કેવી કેવી રીતે ફરિયાદ કરે, ફરિયાદ કરે! કેવી સ્થિતિ છે, વિચાર કરો!

આટલું અમથું આ લાઈટ આમ ઇલેક્ટ્રિસિટી હોય, દાખલા તરીકે આટલી હોય કે આટલી હોય, કેટલું? એમાં કોઈ ફરક પડતો નથી હોતો. ઇલેક્ટ્રિસિટી એટલે ઇલેક્ટ્રિસિટી, બરાબર? હવે એને અલગ અલગ કેટલા બધા કામો કરવા જવું પડે છે. એવી રીતે એ જીવાત્મા માં બનીને પછી ભમ્યા કરે. એ જીવભાવ પ્રગટ થઈ ગયો ને એનામાં. બસ એ એને ફેરો ફેરો ફેરો ફેરો. હવે તમે જીવભાવ છે, એને તમે શિવભાવ કરી નાખો. એને તમે બ્રહ્મભાવમાં ફેરફાર કરી નાખો કે, "હું જીવ નથી, હું બ્રહ્મ જ છું," અથવા તો "જીવ રૂપે હું બ્રહ્મ સાથે એક જ છું." એ એકતા અને અભેદતા જો છોડી નથી, તો તમે પામી જશો. પાછા બ્રહ્મ સ્વરૂપમાં રહેશો એટલે તમે સલામત છો.

આવી રીતે બ્રહ્મને પોતાના અંતઃકરણમાં જાણી, એમાં નિષ્ઠાપૂર્વક લીન રહીને, "શું કીધું? નિષ્ઠાપૂર્વક લીન રહીને!" વિભિન્ન યોનિઓના જન્મ-બંધનથી મુક્ત થઈ જાય છે. આપણે જવાપણું, આવાપણું, રહેવાપણું કશું. કારણ કે આપણે શું પહેલામાં પહેલું કાઢી નાખ્યું, હો? આ અને એ. આને એક ગયું એટલે તમારે તું ને તા બંધ થઈ જશે. તું ને તા બંધ થઈ ગઈ એટલે સંસાર તમારો લય પામવા માટે ધીરે ધીરે, ધીરે ધીરે કરતાં બંધ થઈ જાય. તો આપણે હવે જન્મ અને બંધનથી મુક્ત થઈ જઈએ. બસ, એ જ પ્રભુને પ્રાર્થના કરીએ: "અમને અમારા નિરંતર સ્વરૂપમાં જ રહેવાની પરમ શક્તિઓ આપો, શક્તિઓ આપો." જય સચ્ચિદાનંદ.