ઉપનિષદ સિરીઝ · વિડિયો ૩૬

એમાં આ કૃષ્ણ યજુર્વેદી ઉપનિષદ છે, તેમાં કુલ ૨૩ મંત્રો આવેલા છે. જેમાં બ્રહ્મનું સ્વરૂપ અને તેની પ્રાપ્તિનો ઉપાય વર્ણિત હોવાથી તેનું નામ "બ્રહ્મોપનિષદ" પડ્યું છે. સૌથી પહેલા એમાં ચતુષ્પાદ બ્રહ્મનું સ્વરૂપ બતાવ્યું છે. ત્યારબાદ પરબ્રહ્મની અક્ષરતા, બ્રહ્મ અને નિર્વાણની એકરૂપતા, ત્રિવૃત્ સૂત્ર એટલે કે બ્રહ્મના ત્રણ તાંતણાવાળું સૂત્ર, દેવગણ, પ્રાણ અને જ્યોતિ, હૃદયમાં વિદ્યમાન યજ્ઞોપવિત્રનું તાર્કિક સ્વરૂપ, શિખા, યજ્ઞોપવિત્ર વગેરેનું જ્ઞાન સ્વરૂપ હોવું બ્રાહ્મણત્વ માટે જરૂરી છે વગેરે વિષય ઘણા સુંદર ઢંગથી સાબિત કર્યા છે. છેવટે પાછું એની અંદર શું આવ્યું? તો કે બ્રહ્મને મેળવવાનો ઉપાય આવ્યો. સત્ય અને તપને દર્શાવતા સિદ્ધ કર્યું છે કે આ આત્મા જ બ્રહ્મ છે. જેમ દૂધમાં ઘી વિદ્યમાન છે, તે રીતે સર્વત્ર બ્રહ્મની સત્તા છે.

તો એવો અનુભવ કરનાર સાધક બ્રહ્મ સ્વરૂપ બની શું કીધું? અનુભવ કરનાર સાધક બ્રહ્મ સ્વરૂપ બને છે, નહીં કે વાંચનારો બ્રહ્મરૂપ બને. પણ વાંચે તો એને અનુભવ ઊભો થઈ જાય અને અનુભવ ઊભો થઈ જાય એટલે એ બ્રહ્મ સ્વરૂપ થઈ જાય છે. તો વાંચનનું પણ મહત્વ છે, પણ વાંચન એટલે વાંચન હોવું જોઈએ, દિવ્ય વાંચન હોવું જોઈએ. નહીં કે પછી વાંચવા ખાતર વાંચી કાઢીએ એટલે આપણાથી એને વાંચન કરી શકાતું આવી રીતના નથી.

"ૐ સહનાવતું સહનો ભુનક્તું સહવીર્યમ કરવાવહે તેજસ્વિનાવધીતમસ્તુ મા વિદ્વિષાવહૈ ૐ શાંતિ શાંતિ શાંતિ ૐ અથાસ્ય પુરુષ્ય ચત્વારે સ્થાનાની ભવતી નાભી હૃદયમ કંઠ મૂર્ધેતી તત્ર ચતુષ્પાદ બ્રહ્મ વિભાતિ જાગરિતમ સ્વપ્નમ સુસુપ્તમ તુર્યમિતિ જાગ્રીતે બ્રહ્મા સ્વપ્ને વિષ્ણુ સુસુપ્તે રુદ્ર તુરીયે અક્ષરં સહ આદિત્યવર્ણં તમસઃ પરસ્તાત્ સ્વયંમનસ્કં શ્રોત્રં પાણિપાદં જ્યોતિર્વિદિતમ્."

અહીં કહે છે કે આ ક્ષેત્ર, આ વિરાટ પુરુષના શરીરમાં, આ વિરાટ પુરુષના શરીરમાં આત્માના ચાર વિશેષ સ્થાન છે: નાભી, હૃદય, કંઠ અને બ્રહ્મરંધ્ર. નાભી, હૃદય, કંઠ અને બ્રહ્મરંધ્ર આ બધા બતાવેલા છે. તો આ ચારેય ક્ષેત્રોમાં ચતુર્થ વરણથી યુક્ત બ્રહ્મ પ્રકાશિત થાય છે, ચારેય રીતે પ્રકાશિત થાય છે. તો આ ચાર આત્માની ચાર અવસ્થાઓ છે: જાગૃત, સ્વપ્ન, સુસુપ્તિ અને તુર્ય કહેવામાં આવેલી છે. આ અવસ્થાઓમાંથી જાગૃત અવસ્થામાં બ્રહ્મા, સ્વપ્ના અવસ્થામાં વિષ્ણુ અને સુશુપ્તા અવસ્થાઓમાં રુદ્ર તથા ચોથી તુરીય અવસ્થામાં અક્ષરૂપ પરમાત્મા પ્રકાશિત થતાં રહે છે. જાગૃત અવસ્થામાં બ્રહ્મા, સ્વપ્ન અવસ્થામાં વિષ્ણુ, સુસુપ્ત અવસ્થામાં રુદ્ર અને તુર્ય અવસ્થામાં અક્ષરૂપ પરમાત્મા પ્રકાશિત થતા રહે છે. જ્યારે તમે જાગો છો ત્યારે તમે સર્જન કરો છો, પુણ્યનું કાં તો પાપનું.

બેમાંથી એક કારખાનું ચાલુ ને ચાલુ હોય. બ્રહ્મ સ્વરૂપ એવી રીતે વિષ્ણુ સુસુપ્તામાં. સુસુપ્ત અવસ્થામાં જ્યારે તમે આડા પડો, સુસુપ્તિમાં આવો જ્યારે, ત્યારે શું થાય છે? તો કે વિષ્ણુ સ્વરૂપમ. વિષ્ણુ કેવા છે? યોગ નિંદ્રામાં હોય છે એવું કહે છે. એને સુશુપ્તિમાં છે અત્યારે કંઈ કશું કરતા નથી. એ સ્થિતિમાં રહીને એ વર્લ્ડ મેનેજમેન્ટ કરે છે, વિચાર કરો. હવે તમે જાગૃત અવસ્થામાં બ્રહ્માજી સર્જન કરે છે. પેલા તો એમ જ છૂતા સુતા એનું પાલનપોષણ કરે છે. કેટલી સમૃદ્ધિ હશે વિચાર કરો, કેટલા સમૃદ્ધિવાન હશે બ્રહ્માજી કરતાં. ખ્યાલ આવ્યો? એક એમ કે માણસ હોય, એના ૧૧ છોકરા હોય, પછી એના ૧૧ વહુ હોય એ આવવાની વહેલી મોડી. તો આ બધાયનું એને પાલનપોષણ કરવાનું. તો હવે એને તો પેદા કરી દીધા અને પતી ગયું, પરવારી ગયો, એ જતો રહ્યો, એનું કામ પૂરું થઈ ગયું.

ખાટલામાં પછી એ પડે ત્યારે પછી શું થાય? વિષ્ણુ સ્વરૂપ થઈ જાય. પણ સમૃદ્ધ માણસ હશે તો એને સો છોકરા હોય કે ૫૦૦ હોય, શું ફેર પડે? એનું પાલનપોષણ તો એ આમ જ કરશે સહજ. એ બાજુ જોવા જવાની એને તો જરૂરત નથી. એટલી બધી સમૃદ્ધિ હોવાના કારણે શું થશે? એ પોતે એ સ્વરૂપમાં રહીને એનું પાલનપોષણ કર્યા જ કરશે, સહજતાથી થશે. રુદ્રને તો શું કરવાનું છે? તો કે લય કરવાનો છે. આ બધાયનો "નોય મારું, નોય મારું" કરીને છૂટો પડી જાય એટલે વાર્તા પૂરી થઈ જાય. તે રુદ્ર સ્વરૂપ છે. એટલે તુર્ય અવસ્થામાં પછી શું છે કે અક્ષર રૂપ પરમાત્મા પ્રકાશિત થતા રહે છે. તુર્ય અવસ્થામાં આવી જાઓ તમે, ઉન્મનીની અંદર આમ હોવ ત્યારે જે બ્રહ્મનું સ્વરૂપ પ્રગટ થાય એ કેવું હોય? અક્ષર હોય. એ જતું ના રહે ક્યારેય, એ હોય જ એમ. તો અક્ષર સ્વરૂપ કીધું એને. હવે અક્ષર પાછો શું છે?

પ્રણવ છે, ઓમ છે. સમજાય? આ આત્મતત્વ સ્વયં મન તથા હાથ પગ વગેરે ઇન્દ્રિયોથી રહિત હોવા છતાંય પ્રકાશ યુક્ત કહેવામાં આવે છે. આ આત્મતત્વ કેવું છે? તો કે મન અને ઇન્દ્રિયો વગરનું હોવા છતાં પણ પ્રકાશયુક્ત કહેવામાં આવ્યું છે. અહીંયા આત્મા અથવા બ્રહ્મમાં લોક લોકના રૂપમાં નથી, દેવ દેવ રૂપમાં નથી, વેદ વેદ રૂપમાં નથી, યજ્ઞ યજ્ઞ રૂપમાં નથી, માતા માતાના રૂપમાં નથી, પિતા પિતાના રૂપમાં નથી, સ્નુસા એટલે પુત્રવધૂ સ્નુસાવા રૂપમાં નથી, ચંડાળ ચંડાળ રૂપમાં નથી, પોલકસ એટલે ભીલ તો એ પોલકસ રૂપમાં નથી, શ્રમણ એટલે કે સન્યાસી સન્યાસી શ્રમણના રૂપમાં નથી અને તપસ્વી તપસ્વીના રૂપમાં નથી. પરંતુ એ બ્રહ્મ હંમેશા એક નિર્વાણ સ્વરૂપ અને પ્રકાશ સ્વરૂપ છે. આત્માની અંદર જેવા તમે પેશો, આત્મતત્વની વાત કરો, આત્મતત્વનો કે બ્રહ્મ વિચાર કરવો એટલે બ્રહ્મલોક કહેવાય.

તો બ્રહ્મલોકની અંદર શું છે? તો કે લોક એ લોકના રૂપમાં નથી. જેમ બધા અલગ અલગ લોક હોય તો કોઈનો આકાર આવો હોય, કોઈ લોકનો આકાર આવો હોય એવું એવું પણ બ્રહ્મલોકનો એવો કોઈ આકાર નથી. એટલે કોઈ આકાર વગરનો છે બ્રહ્મલોક એમ ટૂંકમાં કીધું આપણને. હવે ત્યાં આગળ શું છે કે જો બધા આ બધા જે કંઈ છે તે એ બધા જ દેવ દેવ.

રૂપમાં નથી, વેદ રૂપમાં નથી. એટલે અહીંયા આગળ કોઈ રૂપ ચાલતું નથી. બ્રહ્મલોકની અંદર બધાયના રૂપનું પૂરું થઈ જાય, ત્યાર પછીનું જે અંતિમ સ્વરૂપ હોય તે છે. અને તે કેવું છે? તો કે, "હું બ્રહ્મ છું, હંમેશા એક નિર્વાણ સ્વરૂપ છું, અંતિમ સ્થિતિ છે, નિર્વાણ સ્વરૂપ છું અને પ્રકાશ સ્વરૂપ છું, પાછો પ્રકાશિત છું, ધગઝગટ એકદમ." "ન તત્ર દેવા ઋષયઃ પિતરો વા વિદુઃ, પ્રતિબુદ્ધઃ સર્વવિત્ ઇતિ." એટલે કે આ બ્રહ્મની ઉપર કોઈ છે નહીં. દેવગણ પણ નહીં, ઋષિગણ પણ નહીં, પિતૃગણ પણ શાસન કરવાને સમર્થ નથી. બ્રહ્મને કોઈ હુકમ આપી શકે? શહેનશાહોનો શહેનશાહ છે, મહારાજાનો મહારાજા એ છે. હવે એને કોઈ એમ કે, "જરા મારું આટલું આમ કરો, તેમ કરો." એ અવિનાશી બ્રહ્મને જ્ઞાન દ્વારા જ જાણી શકાય છે. કેવી રીતે જાણવું તે કહી દીધું કે ભાઈ, "જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરો." હવે એ જ્ઞાન એ સર્વ વિદ્યાનો સ્વરૂપવાળો છે.

બધી વિદ્યાઓનું સ્વરૂપવાળો છે એવો એ બ્રહ્મ છે.

તો કહે છે આગળ કે હૃદયમાં બધા દેવગણ રહેલા છે. પ્રાણ પણ હૃદયમાં નિવાસ કરે છે અને હૃદયમાં જ પ્રાણ અને જ્યોતિ પણ પ્રતિષ્ઠિત છે. આ રીતે હૃદયમાં ત્રણ સ્વરૂપમાં બ્રહ્મનો નિવાસ છે. આ તથ્યને પ્રગટ કરવા માટે ત્રણ સૂત્રોથી યુક્ત એવું યજ્ઞસૂત્ર અર્થાત જનોઈ, યજ્ઞોપવિત્ર છે એવું એનું રહસ્ય જાણનારા માને છે. એ અવિનાશી પરબ્રહ્મ ચેતચેતનાના સ્વરૂપમાં હૃદયમાં વિદ્યમાન છે. તો આ એનું ખાલી જનોઈ તો એનું પ્રતીક છે, સ્વરૂપ છે, પણ મૂળભૂત રીતે એમાં ત્રણ વસ્તુઓ કહી દીધી કે એમાં દેવ પણ છે, એમાં પ્રાણ પણ છે અને જ્યોતિ પણ છે. તો આ ત્રણ સ્વરૂપમાં બ્રહ્મનો નિવાસ છે. તો એ નિવાસ આમાં છે એમ કરીને આપણે બ્રહ્મસૂત્ર પહેરાવે છે.

આ પરમ પવિત્ર યજ્ઞોપવિત્ર પહેલા પ્રજાપતિ બ્રહ્માજીની સાથે જ સહજ રીતે જ દેહની ઇન્દ્રિયની જેમ જ ઉત્પન્ન થઈ. યજ્ઞોપવિત્ર એ લાંબુ આયુષ્ય આપનાર છે. "હે મનુષ્ય, એવું જાણીને તમો ઉત્તમ તથા શુભ્ર યજ્ઞોપવિત્ર ધારણ કરો. આ યજ્ઞોપવિત્ર તમારા માટે બળ અને તેજ પ્રદાન કરનારી સિદ્ધ બને." કઈ છે? તો કે, સૌથી પહેલામાં પહેલાં સર્વ દેવો વસેલા છે, પ્રાણ એની અંદર વસેલા છે અને જ્યોતિ પણ એની અંદર છે. બસ, આવી રીતે તમે એને હૃદયમાં ધારણ કરો. તેને યજ્ઞોપવિત્ર કીધું. હૃદયની અંદર ત્રણ વસ્તુઓ છે: દેવો છે, પ્રાણ છે અને જ્યોતિ પણ છે. તો તમે યજ્ઞોપવિત્ર ધારણ કરી લીધું અને તે શાશ્વત છે, અનાદિ છે, બરાબર? અને દેહ સાથે જેમ એ ઉત્પન્ન થયું હતું બ્રહ્માજીને, એવી રીતના તમને ઉત્પન્ન થાય છે. આ પવિત્ર યજ્ઞોપવિત્ર પહેલા જ બ્રહ્માજી સાથે સહજ રીતે દેહની ઇન્દ્રિયોની જેમ ઉત્પન્ન થયું હતું અને લાંબુ આયુષ્ય આપનાર છે.

શિખા સાથે મુંડન કર્યા પછી સન્યાસ ધર્મને ગ્રહણ કરીને જ્ઞાનીજનોએ બ્રહ્મસૂત્ર અર્થાત યજ્ઞોપવિત્રનો ત્યાગ કરી દેવો જોઈએ. જો, હવે અહીંયા આગળ શું મજાની વાત કરી છે? શિખા સાથે મુંડન કર્યા પછી સન્યાસ ધર્મને ગ્રહણ કરીને જ્ઞાનીજનોએ બ્રહ્મસૂત્ર અર્થાત યજ્ઞોપવિત્રનો ત્યાગ કરી દેવો જોઈએ. એને છોડી દેવાનો છે. આ સ્થૂળ યજ્ઞોપવિત્રને જે અવિનાશી તત્વને પરબ્રહ્મ કહેવામાં આવે છે, એ જ આ સૂત્રના રૂપમાં રહેલું છે. તો આ અવિનાશી પરબ્રહ્મ છે, પણ હવે આનો ત્યાગ કરીને પેલું પકડવાનું છે. સ્થૂળમાંથી સૂક્ષ્મમાં જાઓ એમ એ કહે છે. પ્રતિષ્ઠિત છે એવું સમજીને એ શ્રેષ્ઠ યજ્ઞોપવિત્રને હૃદયમાં ધારણ કરવાનું છે. બધા તો પેરાય પેરાઈ કર્યા જ કરે. યજ્ઞોપવિત્ર એ સૂચિ કરે છે કે અવિનાશી શાશ્વત પરબ્રહ્મ હૃદયમાં રહેલા છે, એવું તમને યાદ દેવડાવે છે વારે વારે.

એટલા માટે તમે આને ધારણ કરતા હો છો, આ યજ્ઞોપવિત્રને. એનો મૂળ પર્પસ આ છે કે તમે સતત તમે પરમાત્મા હૃદયમાં રહેલા છે એ ભાવને પકડો. એટલું જ એને કીધું. અને એક વખત આ પકડાઈ ગયું અને પતી ગયું, પછી આનો કોઈ જાજો ઉપયોગ વ્યવહારની અંદર રહેતો નથી. એટલે એને કારણે એને સૂત્રના નામથી ઓળખવામાં આવે છે. આ સૂત્ર જ પરમપદ છે. આ પરમપદ રૂપી સૂત્રને જે મનુષ્ય જાણી લીધું, એ જ બ્રાહ્મણ અને વેદને જાણવામાં સમર્થ અર્થાત પારગામી બને છે.

જે રીતે સૂત્ર રૂપી ધાગામાં, દોરામાં માળાના રૂપમાં મણીના દાણા પરોવવામાં આવે છે, એવી રીતે અવિનાશી બ્રહ્મની અંદર આ સંપૂર્ણ જગત ગુંથાયેલું છે. સૌથી પહેલામાં પહેલું આપણે શું કીધું? તો કે પરબ્રહ્મ છે, બરાબર છે? પરબ્રહ્મ પછી શું કરતા હતા? કે ભાઈ પ્રણવ છે, અક્ષર રૂપે રહેલો છે. છેલ્લોમાં છેલ્લો ૧૫મો જેને કહેવાય આયામ, તે ત્યાં આગળ છે. એનાથી નીચે સૂત્રાત્મા છે, બરાબર? એની નીચે તો બીજા કેટલાય બધા લેવલો પસાર કરશે. પછી ૧૪મું જે છે તે આકાશ છે અને આકાશની નીચે તો નાદ, બિંદુ, કલા બધું કઈ બહુ જાતજાતનું બધું આવ્યા પછી છેવટે કેટલા બધા ટાઈમ અંતરિક્ષ પ્રગટ થાય છે અને એમાંથી પછી વાયુ, વાયુમાંથી અગ્નિ, અગ્નિમાંથી જલ અને જલમાંથી પૃથ્વી તત્વ પ્રગટ થાય છે. એટલે લેવલો ઘણા બધા ચેન્જ થઈ જાય છે. પેલું સૂક્ષ્મતમ છે છતાંય ચૈતન્ય ઘન છે.

નવાઈ લાગે છે ને? બોલો, વિચારવામાં મારું એક આખો દાડો જતો રહ્યો હતો. પછી આમ બુદ્ધિ બંધ થઈ જાય, કલ્પના થાકી જાય કે હવે આગળ વિચારીને. ચૈતન્ય ઘન બી છું અને છતાં તો પાછો સૂક્ષ્મથી સૂક્ષ્મ પણ છું. આ કેમનો મેલ પડે? ઘન બી હોય ને સૂક્ષ્મ હોય, એ બે વસ્તુ એક સાથે કેવી રીતે બને? તો કે બને. પરબ્રહ્મ છે એટલા માટે બને છે. તું છે એટલે નહીં બને, તું છે એટલે નહીં બને. તો કે પરબ્રહ્મ છે એટલા માટે બની જશે. એના માટે બધું જ શક્ય છે. આ શ્રેષ્ઠ યોગ રૂપી સૂત્રને, બ્રહ્મસૂત્રને ધારણ કરનારો વિદ્વાન મનુષ્ય બ્રહ્મસૂત્રનો ત્યાગ કરી દે. આ જાણ્યા પછીથી એને એનો ત્યાગ કરવાનો. બ્રહ્મસૂત્ર બ્રહ્મ સ્વરૂપને જાણવું, એને જ સૂત્ર સમજવું.

જોઈએ, બ્રહ્મ સ્વરૂપને જાણવું તેને સૂત્ર સમજવું જોઈએ. એના સાથે જોડાવાનું સૂત્ર શું છે? બ્રહ્મ સાથે આ બધું જોડાયેલું છે, બરાબર? હવે, માળામાં જેમ મણકા જોડાયેલા છે, તેમ બધું એકબીજાની અંદર જોડાયેલું છે. અને બધુંય, આ બધાયની અંદર સૂત્ર રૂપે રહેલું આ જે બ્રહ્મસૂત્ર છે, તે આ છે એવું જાણવાનું છે.

એ જાણ્યા પછીથી તમે બ્રહ્મસૂત્રનો ત્યાગ કરી દેવો જોઈએ. "આવું બ્રહ્મસૂત્રને જે કોઈ માણસ ધારણ કરે છે, તે જ ચૈતન્ય સ્વરૂપ છે."

આ બ્રહ્મરૂપી સૂત્રને ધારણ કરવાથી વ્યક્તિ ના તો ઉચ્ચેષ્ટ થાય છે, ના તો અશુદ્ધ થાય છે. "ઉચ્ચેષ્ટ" એટલે કોઈએ છોડી દીધેલું, છાંડેલું હોય એવા પ્રકારનું ઉચ્ચિષ્ટ કહેવાય. અને ના તો એ અશુદ્ધ થાય છે એટલે પેલું દૂષિત થઈ ગયું કહેવાય. અને આ તો "ઉચ્ચેષ્ટ" એટલે તો આમ ત્યાગી દીધું છે, પાછું છોડી દીધેલું છે એવા પ્રકાર.

તો આ શાશ્વત જ્ઞાનરૂપ યજ્ઞોપવિત્રને ગ્રહણ કરનારના હૃદયમાં બ્રહ્મરૂપી સૂત્ર રહે છે. આ પ્રકારના જ મનુષ્ય બ્રહ્મરૂપી સૂત્રના વાસ્તવિક સ્વરૂપને જાણનારા હોય છે કે "હું બ્રહ્મ છું, હું બ્રહ્મ છું, હું આવો બ્રહ્મ છું, કેવો બ્રહ્મ છું?" હમણાં આપણે અગાઉ બધી વાતચીત થઈ ગઈ, તેવો બ્રહ્મ હું છું એવું જાણનારો એ જ વ્યક્તિ વાસ્તવમાં સાચા યજ્ઞોપવિત્રધારી છે. બાકીના બધા કહી શકાય નહીં.

જે મનુષ્ય જ્ઞાનરૂપ શિખાવાળા, જ્ઞાનમાં જ નિષ્ઠા રાખનારા અને જ્ઞાનરૂપી યજ્ઞોપવિત્રને ધારણ કરનારા છે, એવી એ શ્રેષ્ઠ વ્યક્તિઓને જ્ઞાન જ પરમ પવિત્ર બનાવી દે છે. જ્ઞાનરૂપી શિખાવાળા, જ્ઞાનમાં નિરંતર નિષ્ઠા રાખનારા, જ્ઞાનરૂપી યજ્ઞોપવિત્રને ધારણ કરનારા એવા શ્રેષ્ઠ વ્યક્તિઓને જ્ઞાન પરમ પવિત્ર બનાવી દે છે.

જે મનુષ્યને જેમ અગ્નિની શિખા હોય, તેમ જ્ઞાનની પણ શિખા હોય, તેમના માટે બીજી કોઈ અન્ય શિખા હોતી નથી. અને એ જ સાચા અર્થમાં શિખાને ધારણ કરનારા છે, વિશેષ જ્ઞાની કહેવાય છે. એમના સિવાયના જે અન્ય મનુષ્ય બાહ્ય વાળની ચોટલી (શિખા) રાખે છે, એ વ્યક્તિ શિખાને ધારણ કરનારા કહી શકાતા નથી.

બ્રાહ્મણ વગેરે જે વર્ણ વૈદિક કર્મના અધિકારી છે, એ મનુષ્ય આ બ્રહ્મસૂત્રને ધારણ કરે; કારણ કે આ જ એમની કાર્યપદ્ધતિનું અનિવાર્ય અંગ કહેવામાં આવેલ છે. જેને બ્રાહ્મણ કર્મ કરવું હોય, કર્મકાંડ કરવો હોય, તેને આ બ્રહ્મસૂત્ર પહેરવું જ હોય એમ એ કહે છે.

કયું બ્રહ્મસૂત્ર? જ્ઞાનરૂપી બ્રહ્મસૂત્ર પહેરવાનું. જ્ઞાનરૂપી શિખા પહેરવાની છે. જ્ઞાનનિષ્ઠા રૂપી એને રાખવાનું છે, પોતાનું નિષ્ઠા. ત્યારે તો એ સાચો યજ્ઞોપવિત્રધારી છે એવું કહેવાય છે. અને એ એનું બ્રાહ્મણત્વ સંપૂર્ણ સફળ છે એવું બ્રહ્મપરાયણ વિદ્વતજન કહે છે.

આ જ્ઞાન જ યજ્ઞોપવિત્ર છે. છેલ્લે કહી દીધું, લો! આ જ પરમ પવિત્ર પરાયણ અર્થાત કલ્યાણકારી છે. તેથી જ્ઞાનવાન મનુષ્ય હકીકતમાં સાચા યજ્ઞોપવિત્ર ધારણ કરનાર છે.

સ્વયં યજ્ઞરૂપ છે, સ્વયં યજ્ઞરૂપ છે. યજ્ઞરૂપ એટલે યજ્ઞકુંડની અંદર આમ જેમ અગ્નિ ધગધગતો હોય છે સતત, એવા પ્રકારના અંદર જે ચાલ્યા જ કરતું હોય તે. જ્ઞાનાગ્નિની અંદર બધું ભસ્મીભૂત કરે રાખતો હોય, જે કંઈ આવે તે બધું બસ જ્ઞાનદૃષ્ટિએથી જ જોતો હોય, એવી રીતે જ જીવતો હોય, તેવાને કહેવામાં આવ્યો છે. તો તેવા સાચા યજ્ઞરૂપ છે.

એવા શ્રેષ્ઠ પુરુષને શું કહે છે? "યજમાનમ્" કહે છે, "યજવાનમ્". "યજ" એટલે યજ્ઞ કરવો. તો એને યજમાન કહેવામાં આવે છે. "યજમાન" નહીં, "યજમાન" નહીં, "યજમાન" કહેવામાં આવે છે. સમજાયું? જ્ઞાનવાન? હા, જ્ઞાનવાન એવો આ યજવાન છે. "યજ" એટલે યજ્ઞને ધારણ કરનાર. જ્ઞાનવાન એટલે જ્ઞાનને ધારણ કરનારું, જ્ઞાનને જોનારું. એ રીતે આ યજમાન છે, યજમાન નથી. યજ્ઞ, હા.

એક જ પરમાત્મા સમસ્ત ભૂતપ્રાણીઓમાં વિદ્યમાન છે, છુપાયેલો. હવે ફાઇનલ બધી વાતો બહાર પાડી દીધી છે. જો ભાઈ, એ સર્વવ્યાપી છે, તો ત્યાં બી છે જ ને! મને અનુભવ આવવો જ જોઈએ. સમસ્ત ભૂતોની અંતરાત્મા છે, તો જે અહીં જણાય છે તે ત્યાં પણ જણાતું હોવું જોઈએ. અને આને ને એને બંનેને જાણનારો હોય તો જ એ પરમાત્મા કહેવાય. એવો જે છે, બધાના કર્મોને નિયંત્રણ રાખનારો છે.

આ બધા કર્મો રેન્ડમલી થાય છે, બરાબર છે? હવે, અમુકથી વધારે થઈ જાય છે તો એક્સિડન્ટ થઈ જાય છે. અને આટલા બધા જો કોઈપણ પ્રકારના ઓર્ડર વગર જો કર્મો બધાના ભેગા થઈ જાય અને ચાલ્યા કરે, તો આ દેશને દુનિયામાં થાય શું પછી? બધું એટલે એનું પાછું નિયમન કરનારો છે, નિયંતા છે, વિધાતા છે. એ સ્વરૂપે પોતે પણ કામ કરે છે.

સાક્ષીરૂપ, ચૈતન્યરૂપ, પવિત્ર અને નિર્ગુણ છે. કેવો છે? સાક્ષીરૂપ, ચૈતન્યરૂપ, પવિત્ર છે અને નિર્ગુણ છે. ક્યારેય એમાં અપવિત્રતા આવી શકતી નથી. અને એટલા માટે નિર્ગુણ પણ છે કે એનામાં કોઈ ગુણ જ નથી, તો અપવિત્રતા પણ આવવાનો પ્રશ્ન રહેતો નથી.

"એકો વશી સર્વભૂતાન્તરાત્મા, એકં રૂપં બહુધા યઃ કરોતિ." એક એક પરમાત્મા હોવા છતાં પણ બધાને વશમાં રાખનારો છે. એ તો એક જ છે, પણ આટલા બધા જ ઠેકાણા રાખે છે, લાઈનસર! બોલો, કેવી વાત છે! બધા પ્રાણીઓનો એ અંતરાત્મા છે, તો દરેકના અંતઃકરણની અંદર શું ચાલી રહ્યું છે તેને જાણનારો, જોનારો, સમજનારો છે. તથા પોતાના એક જ રૂપને વિભિન્ન રૂપોમાં પ્રગટ કરે છે.

પોતાનું એક જ સ્વરૂપ પણ વિભિન્ન રૂપોમાં એને પ્રગટ કરેલું છે. તો મૂળ પરમાત્માનું પ્રકૃતિની અંદર તો પ્રતિબિંબ જ પડ્યું છે. એટલે આ જડ-ચેતન જેવું થઈ ગયું અને ચાલવા માંડ્યું બધું. ખાલી પરમાત્માનું તો પ્રતિબિંબ જ આવ્યું છે, પરમાત્મા સ્વયં તો પેટો જ નથી હજી, એવું એ સમજાવવા માંગે છે.

આ પરમ તત્વને જે બુદ્ધિમાન પોતાનામાં રહેલું જુએ છે, તેને શાશ્વત શાંતિની પ્રાપ્તિ થાય છે. શાશ્વત શાંતિ ત્યારે મળી જાય, બીજાને એની પ્રાપ્તિ થઈ શકતી નથી.

આત્માને નીચેની અરણી અને પ્રણવને ઉપરની અરણી.

એમ બનાવી અને પછી ધ્યાનરૂપી મંથનથી, મંથનના અભ્યાસ દ્વારા અપ્રગટ આત્માનો સાક્ષાત્કાર મનુષ્યએ કરવો જોઈએ. આત્મા નીચેની અરણી છે અને આ પ્રણવ જે છે એ ઉપરની અરણી. પછી એને આવી રીતના મંથન કરવું જોઈએ, તો આત્માનો, અપ્રગટ આત્માનો સાક્ષાત્કાર મનુષ્ય કરવો જોઈએ.

જે રીતે તલમાં તેલ, દહીંમાં ઘી અને સ્ત્રોતના પ્રવાહમાં જળ, લાકડામાં અગ્નિ અપ્રત્યક્ષ રૂપે વિદ્યમાન રહે છે. આપણને દેખાય નહીં. તલમાં રહેલું તેલ, દહીંમાં રહેલું ઘી અને સ્ત્રોતના પ્રવાહમાં રહેલું જળ. પાણી આવ્યા જ કરતું હોય તો તેની અંદર તમે કયું જળ જોવાના હતા? બધું જે કંઈ છે એ બધું જળ જ છે, પણ તમે ત્યારે પ્રવાહ જુઓ છો ત્યારે તમે જળ નથી જોતા, સમજ્યા? નદી રૂપે જુઓ છો, વહેતું જુઓ છો, પણ એને જળ નથી જોતા. ગ્લાસમાં આવે ત્યારે તમે એને જળ જુઓ છો, એવી રીતે નથી જોતા, સમજાય છે? ત્યાં નદી છે, પાણી નથી. "નદીમાં પાણી છે" એમ પૂછો છો. નદીમાં પાણી નથી, પાણીનો અભાવ છે, તો પછી એ નદી કેમ નહીં કહેવાય? જે વહેતી હોય એને જ નદી કહેવાય છે, ને?

લાકડામાં અગ્નિ સતત હોવા છતાં પણ લાકડું બળી જતું નથી પોતાની જાતે. આ સત્તા કોની? લાકડામાં અગ્નિ તત્વ હોવા છતાં પણ, અને જો લાકડામાં અગ્નિ તત્વ ન હોત તો એ બળત જ નહીં કોઈ દિવસ, ના બળત. પણ એમાં અગ્નિ તત્વ મજબૂત હોવાના કારણે જ્યારે અંદર રહેલું અગ્નિ તત્વ સક્રિય થાય છે, કેવી રીતે? બહારથી જ્યારે એ તત્વને, અગ્નિ તત્વ જે છે તે અગ્નિ તત્વ એની અંદર રહેલા અગ્નિ તત્વને સક્રિય બનાવે છે, સમજાયું? એને સક્રિયતા બહારથી આવી રીતના આમ પેલો આપે, પછી એ સક્રિય થઈ જાય અને પછી એ બાળી નાખે બધું, પોતે ભસ્મીભૂત કરી નાખે, ખતમ કરી નાખે. તો વસ્તુ માત્રની અંદર અગ્નિ તત્વ તો છે, એટલે મોટા ભાગનું બધું જ પાણી એ બળી જ જાય છે, ને? તમે જુઓ તો જળ તત્વ છે, પણ જળમાં પાણી ને પાણીમાં પાછું શું છે? અગ્નિ તત્વ રહે છે, છે. સમુદ્રની અંદર પણ એક જાતનો અગ્નિ રહેલો છે, તો સમુદ્રના જળને બાળી નાખે.

વાયુ એને ગ્રહણ કરે છે, વાયુ એને ગ્રહણ કરી લે છે, આકાશ એને રહેવા દે છે ત્યાં આગળ. બધે આવું છે.

ત્યારે અપ્રત્યક્ષ રૂપે વિદ્યમાન છે, પ્રત્યક્ષ નથી દેખાય એવું નથી, પણ વિદ્યમાન. એવી રીતે આત્મા પણ આપણા અંતઃકરણમાં વિદ્યમાન છે. બસ, આ શાસ્ત્રએ કીધું, શ્રુતિએ કીધું. આ તમે સાંભળ્યું, હવે એના પર તમે અમલ કરો કે આ અંતરાત્મા જે છે, આપણા અંતઃકરણની અંદર આત્મા રહેલો છે, વિદ્યમાન છે. એ આત્મા સત્ય અને તપ દ્વારા જ જોઈ શકાય છે. સત્ય એક જ છે: "હું આત્મા છું" એ સત્ય છે, અને તપ એટલે બસ તેમાં જ, તેમાં જ રહેવું ને બીજા કશામાં ના જવું એને તપ કહેવાય. જોયું? જે સત્ય છે તે જ તપ છે. ઘણી વખત તેમાં, તેમાં, તેમાં, તેમાં જ રહેવાનું, વૃત્તિને બહાર નહીં જવા દેવાની, બસ એટલું તપ. પહેલા એક આ સત્ય છે કે "હું આત્મા છું" અને પછી એમાંથી બહાર નહીં નીકળવાનું. તો દાદા એના માટે પાંચ આજ્ઞા આપી આપણને કે ભાઈ આની બહાર તમે જતાં નહીં. નહીં તો એ કહેવા શું માંગતા હતા તે વખતે કે ભાઈ તમે આત્મામાં રહેજો, બીજું કંઈ કરતા નથી.

હવે જો આ તમને સહજ સ્વાભાવિક સમજાઈ ગયું હોય તો પછી પેલી પાંચ આજ્ઞાઓ જે દાદાએ આપણને આ આપી છે, સમજાય છે? એ શું છે કે રિયલમાં "હું શુદ્ધાત્મા છું." રિલેટિવમાં તો કે "હું ફલાણો છું." જગત નિયંતા તો કે "વ્યવસ્થિત શક્તિ." "ફાઈલોનો સંભાવી નિકાલ કરે." "પેકિંગ ના જોતા, શુદ્ધાત્મા જોવાનું." તો અહીંયા બી વાત એ જ કરીને કે નામ રૂપ નહીં જોવાનું, પેકિંગ નહીં જોવાનું, તમારે આત્મા જોવાનો, અંતરાત્માની અંદર રહેલા આત્માને જોવાનું. પૂરું થઈ ગયું કામ. "હું આત્મા છું." આ પેકિંગને જોવાનું નથી, બરાબર છે? અને જગતની અંદર વ્યવસ્થિત છે એ તો તમને ઉપરથી કુદરતનો બોધ આપવા માટે થઈને કીધું છે કે ભઈ તું અકર્તા છું એટલે માથે ના લઈશ કે આ બધું તું કરે છે અને તારાથી થાય છે, તું માથે ના લઈશ એમ. દરેક વખતે, દરેક સમયે તું આત્મા છું એનું ભાન રાખજે, અને એટલા માટે આત્મા હંમેશા ક્રિયામાં કેવો હોય?

તો કે અકર્તા હોય, સમજાયું? ક્રિયામાં અકર્તા.

એવી રીતે અંતઃકરણમાં રહેલા આત્માને સત્ય અને તપ દ્વારા આપણે જોવાનો હોય છે. જે રીતે ઉર્ધ્વ ઉર્ણ નાભી એટલે કરોળીઓ તંતુનું સર્જન અને સંહાર અર્થાત સૂત્રનું નિર્માણ કરે. એનું સૂત્ર અને એ તો આપણને દેખાય છે, પણ આપણે દોરેલી માયાજાળ આપણને દેખાતી નથી, સમજાયું? આ મન રૂપી કરોળીઓ જે પોતાની જાળ પોતે લાંબી કરે, ફેલાવે, મોટી કરે, આમ કરે, તેમ કરે. એટલું બધું મોટું કરી નાખ્યું. હવે આના આયુષ્યની તો લિમિટ આવી ગઈ એટલે પછી શું કરે? વળી પાછું એ આગળ ચાલે, બીજો જન્મ કરે. એવી રીતના એને જાવું પડે છે આગળ. ફરીથી ખેંચી લે છે ક્યારે? જ્યારે એને વિલય કરવાનો, ગળી જાય છે. એવી રીતે જીવાત્મા પણ જાગૃત અને સ્વપ્નાવસ્થામાં પુનઃ પુનઃ ગમનાગમન કરતો રહે છે, આવજાવ કર્યા જ કરતો હોય છે.

જાગૃત અવસ્થાનો વૈશ્વાનર નામથી યુક્ત આત્મા ચક્ષુમાં રહે છે. "અહમ વૈશ્વા નરોભૂત્વા," સમજાયું? "અહમ વૈશ્વા નરોભૂત્વા" આંખોમાં રહું છું ક્યારે? જાગૃત અવસ્થાની અંદર. સ્વપ્ન અવસ્થામાં તેજસ નામનો આત્મા કંઠમાં નિવાસ કરે છે. એ પછી જ્યારે સ્વરૂપ બદલાઈ જાય છે અને કંઠમાં એ આવી જાય છે ત્યારે એને તેજસ કહેવામાં આવે છે. કંઠમાં હોય અને સુષુપ્તા અવસ્થામાં પ્રાજ્ઞ નામનો આત્મા ક્યાં હોય ભાઈ? હૃદયમાં રહેતો હોય. આ એક જ વસ્તુ છે જે વૈશ્વાનર છે તે જ અહીંયા તેજસ બને છે અને એ જ અહીંયા પણ પ્રાજ્ઞ બને છે. અવસ્થા ભેદ થતાં એનામાં આટલો ફેરફાર થાય છે. અવસ્થાનો ભેદ એટલા માટે પણ થાય છે કે અહીંથી અહીંયા આવી જાય છે એટલા માટે પણ અવસ્થાનો ફેર થાય છે. એને બંને રીતે આપણે

જોઈ શકાય છે ત્યાં, એ આત્માના આનંદને સમજીને બુદ્ધિમાન મનુષ્ય મુક્ત થઈ જાય છે. તુર્ય અવસ્થા એટલે કે ત્રણેય અવસ્થા સુધી પૂરી અલગ એવી તુર્ય નામની ચોથી અવસ્થામાં આત્મા ક્યાં જતો રહે છે? બ્રહ્મરંધ્રમાં નિવાસ કરે છે. આ રીતનું બુદ્ધિમાન મનુષ્યએ જાણવું જોઈએ.

જ્યાં તમે મેડિટેશન કરો, કશું કરો, તમે ક્યાંય જાઓ નહીં. તમારું ધ્યાન ક્યાં પહોંચે? "મેરીટ ઓન યોર ક્રાઉન ચક્ર". અહીં તો મેડીટેટ કરવાનું નહીં, ત્યાં પહોંચી ગયું હોય એટલે ધ્યાન ઊભું થઈ જ ગયું હોય.

બીજી રીતે, આખું આમ તો જ્યાં મનુષ્યની વાક શક્તિને, 11 ઇન્દ્રિય એટલે કે મન સહિતની, પહોંચી નથી શકતી, ત્યાં આત્માના આનંદને સમજીને બુદ્ધિમાન મનુષ્ય મુક્ત થાય. દૂધમાં ઘીની જેમ સર્વત્ર રહેલું આત્મતત્વ આત્મવિદ્યા અને તપ દ્વારા જ પ્રાપ્ત થાય છે. આ આત્મા સ્વયં બ્રહ્મ છે અને આ જ ઉપનિષદોનું પરમ પદ પરબ્રહ્મ છે, એવું આ ઉપનિષદ કહે છે.

તો દૂધમાં જેમ ઘી રહેલું છે, એવી રીતનું પ્રાપ્ત થાય છે. આત્મવિદ્યા એટલે સતત આત્માનું વિશેનું જે કંઈ તમારી અંદર ચિંતન-મથન થાય છે, તેને આત્મવિદ્યા કહેવાય. અને એ આત્મા સ્વયં બ્રહ્મ છે, એ પોતે જાતે; એટલે આ ઉપનિષદોનું પરમ પદ એ પરબ્રહ્મ છે.

"ૐ સહના ભવતું સહન ભુનક્તું સહ વીર્યમ કરવાવહે માં વિદ્વિસાવહે શાંતિ શાંતિ."

હવે આ એક ઉપનિષદ છે.