ઉપનિષદ સિરીઝ · વિડિયો ૧૪૬

ઓમ સહનાવવતુ, સહનૌ ભુનક્તુ, સહવીર્યં કરવાવહૈ, તેજસ્વીનાવધીતમસ્તુ, મા વિદ્વિષાવહૈ. ૐ શાંતિ: શાંતિ: શાંતિ:.

સીતોપનિષદ, આ ઉપનિષદ અથર્વવેદીય પરંપરા સાથે જોડાયેલું છે. દેવગણ અને પ્રજાપતિ વચ્ચે થયેલી પ્રશ્નોત્તરીના રૂપમાં આ ઉપનિષદ પ્રગટ થયું, જેમાં સીતાનું શાશ્વત શક્તિવાળું સ્વરૂપ નિબદ્ધ થયું છે. સૌપ્રથમ સીતાને મૂળ પ્રકૃતિ રૂપ કહેવાય છે. આપણે કાલે રામ વિશે જાણ્યું હતું, આજે હવે સીતા વિશે.

ત્યાર પછી ક્રમશઃ સીતા શબ્દના અક્ષરોનો અર્થ, સીતાનું વ્યક્ત અને અવ્યક્ત સ્વરૂપ, સીતાનું બ્રહ્મત્વ, સીતાનું ઈચ્છાજ્ઞાન અને શક્તિરૂપ ત્રાત્મ સ્વરૂપ, સાંગોપાંગ વેદ અને વેદની શાખાઓનું વર્ણન, નાદની બ્રહ્મરૂપતા, સાક્ષાત શક્તિનું સ્વરૂપ, યોગ શક્તિ રૂપ ઈચ્છાશક્તિ, ભોગ શક્તિ રૂપ ઈચ્છાશક્તિ, વીર શક્તિ રૂપ ઈચ્છાશક્તિ વગેરે વિવિધ રૂપોમાં વિદ્યમાન સીતાનું તાત્વિક વિવેચન કરવામાં આવ્યું છે. તત્વની દ્રષ્ટિએ આ પરમ કલ્યાણકારી જ્ઞાન છે, જેથી જનમાનસમાં ફેલાયેલી અનેક ભ્રાંતિઓનું નિરાસરણ થઈ શકે.

એકવાર દેવતાઓએ પ્રજાપતિને પ્રશ્ન કર્યો કે, "હે દેવ, શ્રી સીતાજીનું સ્વરૂપ શું છે? સીતાજી કોણ છે? એ બધું જાણવાની અમને ઈચ્છા છે." પ્રશ્ન સાંભળીને તે પ્રજાપતિ બ્રહ્માજીએ કહ્યું, "તે સીતાજી સાક્ષાત શક્તિ સ્વરૂપેણી છે. પ્રકૃતિનું મૂળ કારણ હોવાથી જ સીતાજીને મૂળ પ્રકૃતિ પણ કહેવામાં આવે છે. પ્રણવ પ્રકૃતિ રૂપીણી હોવાને કારણે પણ સીતાજીને પ્રકૃતિ કહેવામાં આવે છે. પ્રણવરૂપ પણ છે સીતાજી. સાક્ષાત માયામયી યોગમાયા છે. ત્રણ વર્ણાત્મક આ સીતા નામ સાક્ષાત યોગમાયા સ્વરૂપ છે. નામ ઈટસેલ્ફ યોગમાયા સ્વરૂપ છે."

ભગવાન વિષ્ણુ સંપૂર્ણ જગત પ્રપંચનું બીજ છે. કોઈપણ પ્રપંચ જગતનો જે શરૂ થાય છે, તે ભગવાન મારફત જ થયો. પણ ભગવાન વિષ્ણુની યોગમાયા ઈકાર સ્વરૂપા છે. સકાર સત્ય, અમૃત પ્રાપ્તિ તથા ચંદ્રનો વાચક છે; ઈકાર... દીર્ઘાકાર માત્રાયુક્ત તકાર હોવાને કારણે પ્રકાશમય વિસ્તાર કરનાર મહાલક્ષ્મી રૂપ ગણાય છે. સીતા ઈકાર રૂપીની તે સીતાજી અવ્યક્ત મહામાયા છે, જે હજુ વ્યક્ત થઈ નથી. તે સીતા છતાં પણ પોતાના અમૃતતુલ્ય અવયવો તથા દિવ્ય અલંકારો આદિથી અલંકૃત થયેલી વ્યક્ત થાય છે. અવ્યક્ત હોવા છતાંય વ્યક્ત થાય છે.

મહામાયા ભગવતી સીતાના ત્રણ રૂપ છે: પોતાના પ્રથમ શબ્દ બ્રહ્મ રૂપે પ્રગટ થઈ બુદ્ધિરૂપા સ્વાધ્યાય વખતે તે પ્રસન્ન થાય છે. અને આ પૃથ્વી પર તે મહારાજા જનકને ત્યાં હળના અગ્રભાગથી બીજ રૂપે પ્રગટ થયા હતા. ત્રીજા ઈકાર રૂપે તેઓ અવ્યક્ત રહે છે. શૌનકીય તંત્રમાં સીતાના આ ત્રણ રૂપ કહેવાય છે.

સીતાજીને ભગવાન શ્રી રામનું નિત્ય સાનિધ્ય પ્રાપ્ત છે. ભગવાન શ્રી રામ પૂર્ણ પુરુષોત્તમ પરમાત્મા પરબ્રહ્મ છે અને સીતાજી બ્રહ્મ સ્વરૂપા છે. બંનેનું એક યુગ્મ છે. ક્યારેય તમે એક વગર બીજાને જોઈ ના શકો, જાણી ના શકો. આ રાધેકૃષ્ણ જેવી જ વાત છે. રાધા નામ પહેલા, સીતારામ. કોઈ રામ સીતા બોલે છે. રામ સિયારામ એ તો પેલું ગોઠવણી કરી છે ગાવા માટે. પણ જો આગળ શું બોલે છે? સિયારામ. તો શક્તિ પહેલા, પછી બાકીને બીજું બધું પછી. પરબ્રહ્મ પરમાત્મા પણ બિલકુલ એમના સાથે જ છે. જેને બ્રહ્મની પ્રાપ્તિ કરવી છે, તેને પણ પહેલા બ્રહ્મની પ્રાપ્તિ કરવાની જરૂરી શક્તિ તો જોઈશે ને? ઈચ્છાશક્તિ, જ્ઞાન શક્તિ અને ક્રિયા શક્તિ તોને કામ લગાડશે પાછા જવા માટે. પણ ત્યારે એ કામ લાગશે, ત્યાં સુધી કેવી રીતે ચાલશે? આમ સંસાર વધારવો હોય તો એ આમ વાપરે છે અને પાછા જવું હોય પાછું પરબ્રહ્મની અંદર, ત્યારે એ આવી રીતે વાપરે છે.

ચોઈસ ઇઝ યોર્સ. એની એ જ સાધન છે. વાપરો તમે કેવી રીતે વાપરો. કરવું એનું એ જ સાધન. રિવર્સ કર દો એટલે પહોંચી ગયા પરબ્રહ્મમાં પાછા. પણ શક્તિ પહેલા જોઈશે, પછી બ્રહ્મા આવી જ જશે, સમજાય?

તો સીતાજીને ભગવાન શ્રી રામનું નિત્ય સાનિધ્ય પ્રાપ્ત છે, જેને કારણે તેઓ વિશ્વ કલ્યાણકારી છે. તેઓ બધા જીવધારીઓની ઉત્પત્તિ, સ્થિતિ અને તેમજ સંહાર સ્વરૂપ છે. મૂળ પ્રકૃતિ રૂપીની ઐશ્વર્યથી સંપન્ન ભગવતી સીતાને જાણવી જોઈએ. એનામાં ઐશ્વર્ય છે એમ. સીતાજી એટલે આમ ખાલી સીતા છે, રામના પત્ની છે એવી રીતના કરીને એને ન જાણે. એમના પ્રણવ સ્વરૂપને કારણે બ્રહ્મવાદી તેમને પ્રકૃતિ કહે છે. એમનો સ્વભાવ કેવો પ્રણવ છે? ઓમ. આમ સૃષ્ટિની ઉત્પત્તિ કરી શકે છે અને પેલી બાજુ આમ જાય ત્યારે એ જ ઓમકાર પાછો શું કરે છે? બ્રહ્મની પ્રાપ્તિ, લય કરી નાખે છે મૂળ પ્રકૃતિનો પણ પરમાત્માની અંદર. એનો એ જ ઓમ. એક જ બસ એનાથી જ થશે. પણ તમારું લક્ષ્ય શું છે? બસ એના પ્રમાણે એ તમને રિઝલ્ટ આપે છે. તો એ બ્રહ્મવાદી એમને એટલા માટે પ્રકૃતિ કહે છે.

અર્થાતો બ્રહ્મ જિજ્ઞાસા નામના બ્રહ્મસૂત્રમાં પણ તેમના જ વ્યક્ત-અવ્યક્ત સ્વરૂપનું પ્રતિપાદન કરવામાં આવેલું છે. તે ભગવતી સીતાજી સર્વ વેદ સ્વરૂપીની, સર્વદેવ રૂપા, બધા લોકોમાં સમાન રૂપે વ્યાપ્ત, યશસ્વીની છે. આખી પૃથ્વી પર પ્રાણવાયુ છે ને? એવી રીતે આખી પૃથ્વી પર આકાશ છે ને? એવી રીતે સમાન રૂપે. અહીંયા આકાશ વધારે છે ને ત્યાં ઓછું થઈ ગયું છે એવું ખબર પડે. વાદળો આગા પાછી ઓછા થાય, વધારે થાય, બધું થાય, પણ આકાશ તો આકાશ જ રહેવાનું છે. એવી રીતે. તો તે ભગવતી સીતાજી સર્વ વેદ સ્વરૂપીની, સર્વ દેવ રૂપા તથા બધા લોકોમાં સમાન રૂપે વ્યાપ્ત છે. યશસ્વીની છે. યશસ્વીની સમસ્ત ધર્મ સ્વરૂપા, સમસ્ત જીવધારીઓને અને બધા પદાર્થોનો આત્મા એ છે. જેટલા આયા છે એ બધાયનો આત્મા એ છે સીતા. હવે સમજાયું? આત્માનું બીજું નામ છે એવી એ સીતા.

બધા પદાર્થો, સમસ્ત જીવધારીઓ, જેટલા એ જીવ ધારણ કર્યો છે બધા આવી ગયા અને બધા પદાર્થોનો આત્મા પણ એ છે સીતા. બધા ભૂત પ્રાણીઓના કર્મ તેમા.

એમાં જ ગુણભેદથી સર્વ શરીરરૂપીની માનવ, દેવ, ઋષિ, ગંધર્વોની સ્વરૂપભૂતા આ બધા રૂપો એને ધારણ કરેલા છે. સમસ્ત વિશ્વરૂપા મહાલક્ષ્મી, મહાનારાયણ ભગવાનથી ભિન્ન હોવા છતાં પણ અભિન્ન છે. આ મોટામાં મોટો પેરેડોક્સ: ભિન્ન હોવા છતાં પણ અભિન્ન. એ અલગ પણ છે અને સાથે જ છે. હંમેશા એના વગર એને તમે કલ્પી ના શકો. જેવા જોયા તમે સીતાને એટલે રામા આવીને ઊભા જ હોય ત્યાં આગળ. એવી રીતના સરસ્વતી જુઓ તો ત્યાં બ્રહ્મ છે જ.

એ બીજી રીતે તમે જુઓ તો એમ એ કહેવા માંગે: શક્તિરૂપીની તે સીતાજી ત્રિવિધ સ્વરૂપવાળી સાક્ષાત શક્તિસ્વરૂપા છે. ક્રિયાશક્તિ, ઈચ્છાશક્તિ અને જ્ઞાનશક્તિ. ત્રણેય રૂપમાં એ પ્રગટ થાય છે. એમનું સ્વરૂપ ઈચ્છાશક્તિમય ત્રણ પ્રકારનું હોય છે. પહેલી કોણ? શ્રીદેવી, બીજી ભૂદેવી અને ત્રીજી છે નીલાદેવીનું રૂપ ધારણ કરનારી. પોતાના પ્રભાવથી બધાનું કલ્યાણ કરનારી ચંદ્ર, સૂર્ય તેમજ અગ્નિના રૂપમાં દીપ્તિમતી રહે છે. ચંદ્ર, સૂર્ય અને અગ્નિ ત્રણેનું જાણે કે એકઠું સ્વરૂપ હોય ને એવા પ્રકારની દીપ્તિમય છે.

ઔષધિનું પોષણ કરવા માટે તેઓ ચંદ્રસ્વરૂપા છે. કલ્પવૃક્ષ, ફળ, ફૂલ, લતા, ઔષધિ, પૌધા બધા જે હોય છે, ઔષધિઓ તેમજ દિવ્ય ઔષધિઓના રૂપે તે સ્વયં પ્રગટ થઈ છે. સીતા દેવતાઓને પણ એ ચંદ્રના રૂપે મહાસ્તો યજ્ઞનું ફળ આપનારી છે. અમૃત, અન્ન અને તૃણ દ્વારા દેવતા, માનવ તેમજ બધા પ્રાણીઓને તૃપ્ત કરે છે. સીતા તે સીતાજી સૂર્ય આદિ બધા ભુવનોને પ્રકાશિત કરે છે. સૂર્ય પણ છે ને એની પાસે એનું તેજ. કાલની કળાઓ તથા નિમેષ, ઘડી, આઠ પ્રહરવાળા દિવસો, રાત્રિ, માસ, પક્ષ, ઋતુ, અયન અને સંવતસર આદિના જે ભેદ છે, તે એ બધા ભેદથી મનુષ્યોની સતાયુની કલ્પનાને પૂર્ણ કરતી પ્રકાશમાન થાય છે. શીઘ્ર તેમજ વિલંબના ભેદથી, જલ્દી અને મોડા, નિમિષથી માંડીને પરાર્ધ સુધી એની વ્યાપ્તિ કાળ ઉપર પણ છે. કાળચક્ર જ સંસારચક્ર છે, જેના બધા અંગ-પ્રત્યંગ સીતાજીના જ રૂપ હોવાને કારણે તેમને વિશેષ રૂપે પ્રકાશરૂપ તેમજ કાળરૂપ પણ કહેવામાં આવે છે.

અત્યાર સુધી તમે સીતાજીની મૂર્તિ રામજીની બાજુમાં જોઈ ને બસ રાજી થયા, પગે લાગ્યા ને પાછા આવ્યા છો. આજે એનું તાત્વિક જેને કહેવાય એ સ્વરૂપ તમે જાણો અને હવે જ્યારે પૂજા કરવા જાવ, પ્રાર્થના કરવા જાવ ત્યારે તમે આ ભાવ સાથે કરજો કે, "મા, તું તો આ છે, મને હમણાં જ ખબર પડી છે."

પ્રાણીઓમાં તેવું અગ્નિ રૂપે રહીને, નાનું બાળક હોય તો મા તો એને તો મા જ હોય ને કે આ તો મારી મા છે. એમ થોડું મોટો થાશે પછી એને ખબર પડશે કે મારી મા તો છે ને કે આખા એરિયામાં કે સૌથી પાવરફુલ છે. પછી ખબર પડે કે ના, મારી મા તો કે વડાપ્રધાન છે આખા દેશની. એ તો છોકરું રમતું હોય એને શું ખબર છે? એવી રીતના આ બધાની હાલત છે. તમે વિચાર કરો, શું શું? મંદિરમાં જઈને શું કર્યું યાર અત્યાર સુધી? આપણે ભાખડિયા જ ભર્યા છે ને, ઘૂંટણે પડ્યા છે ને એના પણ જાણ્યા વગર. હવે જાણીને કરજો, વધારે વિશેષ ફળ પ્રગટ છે.

એટલા માટે પ્રાણીઓમાં તેવું અગ્નિ રૂપે રહીને અન્ન અને જળનું પાન સેવન કરવા માટે તરસ તથા ભૂખના રૂપે. બોલો, ના લાગે તો શું હાલત થાય તમારી? વિચાર કરો. દેવોને માટે મુખ સ્વરૂપ, વન ઔષધીઓના માટે શીત અને ઉષ્ણ રૂપા. અમુક ઔષધિ ઠંડક આપે છે અને અમુક ઔષધિ આપણને ગરમી આપે છે. કાષ્ટમાં પણ નિત્ય-અનિત્ય સ્વરૂપે છે. જ્યારે એને ચાંપી નથી ત્યારે તે એની અંદર અનિત્ય છે અને જ્યારે ચાંપવામાં આવે છે ત્યારે નિત્ય થઈ જાય છે. અગ્નિ પ્રગટે ને પછી તો છોડે નહીં કે બહાર અને ભીતર વિદ્યમાન છે ચારે બાજુ.

સીતાજી શ્રીદેવીના વિવિધ રૂપે ભગવત સંકલ્પ અનુસાર સર્વલોકની રક્ષા માટે મહાલક્ષ્મીના રૂપે પ્રગટ થાય અને શ્રી લક્ષ્મી અને લક્ષ્મણ રૂપે પણ એ જ પ્રતીત થાય છે. સપ્તદ્વીપા જળ સહિત સમસ્ત સમુદ્રોથી યુક્ત પૃથ્વી, ભૂ આદિ 14 ભુવનોને આશ્રય આપનારી જે દેવી પ્રણવના રૂપે પ્રગટ થાય છે. ઓમકાર કરીને તમે ચાહો તે પ્રગટ કરી શકો છો. બધા મંત્રોની શરૂઆતમાં તમે જુઓ, ઓમકાર જ છે. ક્યાંય પણ બોલવાનું ચાલુ કરો તો સીધો સીધો મંત્ર બોલો છો, કવિતા બોલો છો, પણ બાકીના જે કંઈ વેદના મંત્રો કે દરેક મંત્રને આગળ પહેલા "ઓમ" તો જે દેવી પ્રણવના રૂપે પ્રગટ થાય છે તે માતા સીતાના રૂપને ભૂદેવી કહેવામાં આવે છે.

નીલાદેવી રૂપે વિદ્યુત માયા સમાન મુખવાળી ભગવતી સીતાજી બધી ઔષધિઓમાં અને પ્રાણીઓના પોષણ માટે સમસ્ત રૂપોમાં વ્યક્ત થાય છે. ઘાસ, પિંડકા, બધી ચીજોમાં મા એ છે જ. જે દેવી સમસ્ત ભુવનોના અધોભાગ અર્થાત નીચે થઈને જળરૂપ બની છે, મંડુકમયી તથા બધા ભુવનોને આશ્રય આપનારી છે, એ સીતાજીને આદ્યશક્તિ કહેવામાં આવે છે. પછી એની પૂજા થાય, "જય આદ્યશક્તિ" રોજ કરીએ છીએ ને. પરમાત્માની ક્રિયાશક્તિ રૂપ શ્રી સીતાજીનું રૂપ ભગવાન શ્રી હરિના મુખથી નાદ રૂપે પ્રગટ થયું છે. શ્રી સીતાજીનું જે રૂપ છે ક્રિયાશક્તિ રૂપ, તે પરમાત્મા શ્રી હરિના મુખથી નાદ રૂપે પ્રગટ થયું છે. એ નાદથી બિંદુ અને બિંદુથી ઓમકાર પ્રગટ થયો. ઊંધી આખી વાત ચાલી, જોઈ લો.

ઓમકારથી દૂર રામરૂપી વૈખાનસ પર્વત છે. એ પર્વતને જ્ઞાન અને કર્મ રૂપી અનેક શાખાઓ કહેવામાં આવેલી છે. એ જ પર્વત પર સર્વાર્થને પ્રગટ કરનાર ત્રણ વેદોવાળું આદિશાસ્ત્ર છે. "ઋક" એટલે પદ્ય, "યજુ" એટલે ગદ્ય અને "સામ" એટલે ગીતિ રૂપ હોવાથી તેને વેદત્રય કહેવામાં આવે છે. એ જ વેદત્રયને કાર્યસિદ્ધિ માટે ચાર નામથી ઓળખવામાં આવે છે. એ નામ છે ઋગ, યજુ, સામ અને અથર્વ. કારણ કે એપ્લિકેશન જોઈશે ને એટલે અથર્વવેદ આખો બધો એપ્લિકેશન "હાઉ ટુ" વાળું છે. બધું પેલા બધાની અંદર સાયન્સ છે, આની અંદર એન્જિનિયરિંગ છે. એવી રીતે સમજો તો ચારે યજ્ઞ પ્રધાન હોવા છતાં પણ પોતાના સ્વરૂપના આધારે.

વેદ તો ત્રણ જ ગણાય છે, પરંતુ ચોથો અથર્વાંગી રસ, સામ, યજુસ અને રૂકનું જ સ્વરૂપ છે. એ એમાંથી જ બધું આવેલું છે એમ કહે છે. અભિચારિક ક્રિયાઓમાં અભિચાર એટલે કે વિશિષ્ટ ક્રિયાઓ. ચારેયનો જુદી જુદી રીતે નિર્દેશ કરવામાં આવ્યો છે. ઋગ્વેદની ૨૧ શાખાઓ, યજુર્વેદની ૧૦૯ શાખાઓ, સામવેદની ૧૦૦૦ શાખાઓ અને અથર્વવેદની નવ શાખાઓ કહેવાય છે. આ દરેકના વિદ્વાન બ્રાહ્મણો હોય છે.

વેદોમાં પ્રથમ વૈખાનસ મતને પ્રત્યક્ષ દર્શન માનવામાં આવે છે. ઋષિગણ એટલે જ પરમ વૈખાનસ શ્રી રામનું સ્મરણ કરે છે. બધા ઋષિઓ વેદોને કલ્પ, વ્યાકરણ, શિક્ષા, નિરુક્ત, જ્યોતિષ અને છંદ – આ છ અંગવાળા અને અયન એટલે કે વેદાંત, મીમાંસા અને ન્યાયનો વિસ્તાર – આ ત્રણેયને ઉપાંગ કહેવામાં આવ્યા છે. વેદના ધર્મજ્ઞ પુરુષ વેદોની સાથે એના અંગ અને ઉપાંગોના અધ્યયનને પણ શ્રેષ્ઠ માને છે. એટલે એકલો વેદનું વાંચન ના કરી, અંગ પણ વાંચે અને ઉપાંગ પણ વાંચે. એટલા માટે થઈને મીમાંસા, ન્યાય આ પણ બધું વાંચે છે અને સાથે સાથે વેદાંત પણ વાંચે છે, એટલે કે ઉપનિષદોનું પણ એ વાંચન કરે છે.

સમસ્ત વૈદિક શાખાઓમાં વખતોવખત માનવના આચરણને શાસ્ત્ર સંમત બનાવવા માટે નિબંધો રચવામાં આવ્યા છે. એ બધા યજુર્વેદમાં છે. ઋષિઓએ ધર્મશાસ્ત્રો એટલે કે શ્રુતિઓ, સ્મૃતિઓને પોતાના દિવ્ય જ્ઞાનથી પરિપૂર્ણ કર્યા છે. ઋષિઓ દ્વારા ઇતિહાસ, પુરાણ, વાસ્તુવેદ, ધનુર્વેદ, ગાંધર્વ વેદ અને આયુર્વેદ – આ પાંચ ઉપવેદોને પણ પ્રગટ કરવામાં આવ્યા છે. એની સાથે જ વેપાર, દંડ નીતિ, વિદ્યા અને પ્રાણજય એટલે કે યોગસિદ્ધિ (પતંજલિએ જે આપી છે તે), પરમ તત્વમાં સ્થિતિ આદિ ૨૧ ભેદ પણ આ સ્વયં પ્રકાશિત શાસ્ત્રો જ છે. આ જે કંઈ કીધું તે બધા જ શાસ્ત્રો છે.

પ્રાચીન કાળમાં ભગવાન વિષ્ણુની વાણી વેદત્રયના રૂપે વૈખાનસ ઋષિના હૃદયમાં પહેલીવાર પ્રગટ થઈ. વૈખાનસ ભગવાનની એ જ વાણીને વૈખાનસ ઋષિએ સંકલ્પ કરીને જે રીતે વ્યક્ત કર્યું, એ બધા મારી પાસેથી સાંભળો. એ સનાતન બ્રહ્મમય સ્વરૂપધારીની ક્રિયાશક્તિ જ ભગવાનની સાક્ષાત શક્તિ છે. તે આદ્યા શક્તિ ભગવતી સીતા ભગવાનના સંકલ્પ માત્રથી સંસારના વિભિન્ન રૂપોને વ્યક્ત કરે છે અને સમસ્ત દ્રશ્ય જગતને રૂપે સ્વયં તે સીતા માતા જ વ્યક્ત થઈ રહી છે.

તે કૃપા સ્વરૂપા અને અનુશાસનમય શાંતિ તથા તેજ રૂપા, વ્યક્ત અને અવ્યક્ત કરા કારણ, ચરણ, સમસ્ત અવયવ, મુખ, વર્ણ, ભેદ અને અભેદ રૂપા, ભગવાનના સંકલ્પનું અવનુગમન કરનારી શ્રી સીતાજી ભગવાનની અભિન્ન, અવિનાશીની, તેમને આશ્રિત રહેનારી, કથનીય અને રૂપ ધારણ કરનારી અકથનીય (એટલે કે કહી ના શકાય તેવી), નિમેષ અને ઉન્મેષ સહિતની ઉત્પત્તિ, પાલન અને સંહાર તિરોધાન કરનાર, પોતાની કૃપા વર્સાવનારી અને સમસ્ત સામર્થ્યમાં ધારણ કરનારી હોવાને કારણે એને સાક્ષાત શક્તિ રૂપા કહેવાય છે. એવી એ સીતામાં છે.

તે શ્રી સીતાજી વિવિધ ઈચ્છાશક્તિ રૂપા છે. તેઓ જ માયાને રૂપે પ્રલયકાળમાં થાય ત્યારે વિશ્રામ માટે ભગવાનના દક્ષિણ પક્ષ પર રહેલા શ્રીવત્સનું રૂપ ધારણ કરી અને પછી વિશ્રામ કરે છે. તે જ ભોગ કરવાની શક્તિ ધારણ કરેલા ભોગ રૂપા પણ છે. શ્રી સીતાજી જ કલ્પવૃક્ષ છે, કામધેનું છે, ચિંતામણી છે. શંખ, પદ્મ, મહાપદ્મ, મકર, કચ્છપ આદિ નવનિધિ સ્વરૂપા પણ એ જ છે. જે ભગવત ભક્ત ભગવાનની નિત્ય નૈમિતિક કર્મ દ્વારા, યજ્ઞ આદિ, યમ, નિયમ, આસન, પ્રાણાયામ, પ્રત્યાર, ધારણા, ધ્યાન, સમાધિ આદિ દ્વારા ઉપાસના કરે છે, એમની ઈચ્છા અથવા અનચ્છા પર પણ એમના ઉપભોગ માટે તે વિવિધ પ્રકારે ભોજ્ય પદાર્થો પ્રદાન કરે છે. ઇન્દ્રિયોને જે ભોગ જોઈ એ બધા જ એ જ સીતામાં જ પૂરા પાડે છે.

ભગવતી સીતા જ ભગવાનના શ્રી વિગ્રહજી, પૂજા અર્ચાદિસ સામગ્રીઓના રૂપે, પિતૃ પૂજા આદિના રૂપે, તીર્થસ્નાદિના રૂપે તથા અન્ય અન્ન અને રસ આદિના રૂપે ભગવાનને પ્રસન્ન કરવા માટે બધાનું સંપાદન કરે છે. એમની ઉપલબ્ધિ છે, તો એ બધું કરીને તમે ભગવાનને પ્રાપ્ત કરી શકો છો. વીર શક્તિ રૂપા શ્રી સીતાજીની ભુજાઓમાં અભય છે. અબળા નથી સીતા, એ તો અતિબલા છે. ઉગ્ર અતિબલા તો ચારે ભુજાઓમાં જો અભય, વર અને કમલ શોભાયમાન છે. તે કિરીટ આદિ સમસ્ત અલંકારોથી સુશોભિત છે.

કલ્પવૃક્ષના મૂળમાં ચાર હાથીઓ દ્વારા સુવર્ણ કળશોથી તે અભિસિંચિત થઈ રહી છે. બધા દેવતાઓ એમને ઘેરીને ઊભા છે અને બ્રહ્માદી દેવતાઓ પણ એમના ગુણગાન કરી રહ્યા છે. અણિમાદી અષ્ટસિદ્ધિથી યુક્ત કામધેનુ દ્વારા વંદિત શ્રી સીતાજીની અપ્સરાઓ અને દેવાંગજ્ઞાઓ પણ સેવા કરી રહી છે. દેવતુલ્ય વેદશાસ્ત્રો એમની જ સ્તુતિ કરે છે. દીપક રૂપે સૂર્ય, ચંદ્રમાં ત્યાં પોતાનો પ્રકાશ ફેલાવી રહ્યા છે. દીપક રૂપે નારદ અને તુમરુ આદિ ઋષિ તેમના ગુણગાન કરી રહ્યા છે. તુમ્બુરુ ઋષિ અને નારદ ઋષિ બંનેને સિદ્ધિ છે, ગમે ત્યારે ગમે ત્યાં એ જઈ શકે, આવી શકે, અંતરધ્યાન થઈ જાય ને પાછા પ્રગટ થઈ જાય. આકાશગામીની વિદ્યા એ લોકો બંને જણાએ સંપાદન કરેલી છે.

એ જમાનામાં રાકા અને સીનીવાલી દેવીઓ છત્ર લઈને ઊભા છે. સ્વાહા ને સ્વધા પંખાથી હવા નાખી રહી છે. હલાદીની અને માયાશક્તિઓ એને ચામર ઢોળી રહી છે. મહર્ષિ ભૃગુ અને પુણ્યાદિ ઋષિ એમની અર્ચના અને વંદના કરી રહ્યા છે. સમસ્ત કારણો અને કાર્યોને કરનારી મહાલક્ષ્મી રૂપા ભગવતી સીતાજી અષ્ટદલ કમળ પર સ્થિત દિવ્ય સિંહાસન પર વિદ્યમાન છે. તેઓ દિવ્ય અલંકારોથી અલંકૃત છે. પ્રસન્ન નેત્રો વાળી, દેવતાઓ દ્વારા પૂજિત એવી વીર લક્ષ્મી રૂપા મહાદેવી સીતા દેવીને વિશેષ રૂપે તત્વજ્ઞાન પૂર્વક જાણવી જોઈએ. એવું આ ઉપનિષદ અહીં આપણને કહે છે.

"ૐ પૂર્ણમદ પૂર્ણમિદમ પૂર્ણાત પૂર્ણમુદચતે

પૂર્ણસ્ય પૂર્ણમાદાય પૂર્ણમેવા વશિષત

ૐ શાંતિ શાંતિ શાંતિ ૐ"