ઉપનિષદ સિરીઝ · વિડિયો ૧૪૫

સાવિત્રી ઉપનિષદનો સંબંધ સામવેદી પરંપરા સાથે છે. ખૂબ જ નાના એવા આ ઉપનિષદમાં સવિતા-સાવિત્રીના વિવિધ સ્વરૂપોની પરિકલ્પના કરી તેમાં એકત્વ પ્રતિપાદિત કરવામાં આવ્યું છે. સૌપ્રથમ સવિતા-સાવિત્રીનું યુગ્મ અને એના કાર્ય-કારણત્વનું પ્રતિપાદન; તદુપરાંત સાવિત્રીના ત્રણ પાદ, સાવિત્રી વિદ્યાના જ્ઞાનનું પ્રતિફળ તથા એનાથી મૃત્યુ પર વિજય, બલા અને અતિબલા મંત્રોનું નિરૂપણ અને અંતમાં ઉપનિષદ વિદ્યાનો મહિમા દર્શાવી આ ઉપનિષદ પૂર્ણ થાય છે.

"ૐ આપ્યાયંતુ મમાઅંગાની પ્રાણ વાક પ્રાણક્ષો સ્્રોત્રમતો બલમ ઇન્દ્રિયાનીચ સર્વાણી સર્વે સર્વં બ્રહ્મૌપનિષદમ્, મા અહં બ્રહ્મ નિરાકુર્યાં, મા મા બ્રહ્મ નિરાકરોત્ અનિરાકરણમસ્તુ, અનિરાકરણં મેસ્તુ તદાત્મન નિરતેય ઉપનિસતસુ ધર્માસ્તે મય સંતુ તે મય સંતુ ૐ શાંતિ શાંતિહ શાંતિહી."

હે પરમેશ્વર, મારા બધા અંગો-અવયવો વૃદ્ધિ પામો. વાણી, ચક્ષુ, કર્ણેન્દ્રિય વગેરે બધી કર્મેન્દ્રિયો અને જ્ઞાનેન્દ્રિયો, સમસ્ત પ્રાણ, શારીરિક-માનસિક શક્તિ, ઓજસ, તેજથી પરિપુષ્ટ થાવ. હું ઉપનિષદમાં પ્રતિપાદિત અવિનાશી બ્રહ્મના સ્વરૂપનો ક્યારેય અસ્વીકાર ન કરું અને બ્રહ્મ પણ મારો ક્યારેય પણ પરિત્યાગ ન કરે. તે મને સદેવ પોતાના સામિપ્યનો બોધ કરાવે, સદેવ કે "હું અહીંયા જ છું." તે બ્રહ્મની સાથે મારો અને મારી સાથે તે બ્રહ્મનો પ્રગાઢ સંબંધ સતત રહે. ઉપનિષદમાં વર્ણવેલા જે ધર્મો છે, તે બધા પરમાત્મા તત્વમાં નિરત એવા મારામાં પ્રકાશિત થાય, સ્થિર થાવ. હે પરમાત્મા, ત્રિવિધ તાપોની શાંતિ થાઓ.

"કઃ સવિતા કા સાવિત્રી અગ્નિ રેવ સવિતા પૃથ્વી પૃથ્વીવી સાવિત્રી સ યત્રાગ્નેસ્ત પૃથ્વી યત્રવે પૃથ્વી તત્રાગ્નેસ્તે દ્વેયની તદેકમ મિથુન નમ."

કહે છે કે સવિતા કોણ છે તથા સાવિત્રી કોણ છે? અગ્નિ જ સવિતા છે, પૃથ્વી જ સાવિત્રી છે. તો પૃથ્વી પર અગ્નિ છે અને સાવિત્રી એટલે પૃથ્વી છે. તો સાવિત્રી છે, અગ્નિ છે તે સવિતા છે એટલે સૂર્ય છે. અગ્નિ છે તે સૂર્ય છે અને પૃથ્વી છે તે સાવિત્રી છે. એવું એક યુગ્મ. તે અગ્નિદેવ જ્યાં રહે છે, ત્યાં જ પૃથ્વી પણ પ્રતિષ્ઠિત છે અને જ્યાં પૃથ્વી છે, ત્યાં અગ્નિદેવ છે. બંને એકબીજા વગર હોતા નથી, બંને એકબીજામાં ઓતપ્રોત છે. તે બંને યોનિ અર્થાત વિશ્વને ઉત્પન્ન કરનાર છે. અગ્નિ હોય પણ હવામાં હોય તો શું કરે? નિષ્ફળ નીવડે. એવી રીતે પૃથ્વીની જરૂરત પડે. હવે કેવળ પૃથ્વી હોય ને પૃથ્વી પર જો અગ્નિ જ ના હોય તો પછી આ સૃષ્ટિ નિર્માણ કેવી રીતે કરી શકો? કોઈ ભોજન કેવી રીતે કરશે? આ બધું પકાવવાનું, પચાવવાનું બધું કામ કેવી રીતે થાય? આ બધા ઇન્ડસ્ટ્રીમાં બધી જગ્યાએ ચાલે છે.

મોટા મોટા પેલા આ બધા શું કર્યા? મશીન-એન્જિનો છે, તે બધાની અંદર પણ ફાયર થાય ત્યારે આગળ કામ ચાલે છે. નહીં તો એવડી મોટી મશીનરી પૃથ્વી તત્વ એમ પડી રહેશે. એ તો કાટ ખાઈને ખલાસ થઈ જાય. એનામાં અગ્નિ તત્વ આવે, યોગ્ય રીતે, નિયંત્રિત રીતે પાછું. સ્પાર્ક બ્લોગ ને બેટરી ને બધું લાવ્યા છે ને બધું કેવી રીતે? તો અગ્નિ જોઈશે અને પૃથ્વી પણ જોઈશે. તો જ્યાં પૃથ્વી છે ત્યાં અગ્નિદેવ છે એટલે બંને યોની અર્થાત વિશ્વને એ ઉત્પન્ન કરનાર છે. એ બંનેનું એક જ યુગ્મ છે.

"સવિતા કોણ છે અને સાવિત્રી કોણ છે?" ત્યારે કહે છે કે વરુણદેવ સવિતા છે. જળ દેવતા છે તે સૂર્ય છે. સવિતા રૂપે એ કાર્ય કરે છે. પાણીથી તમે ચલાવો છો ને બધું કેટલું બધું એન્જિન ને એ બધું જાતજાતનું બધું, હવે તો કેટલું બધું આવી ગયું છે. આપ જળ જ સાવિત્રી. વરુણદેવ એનો દેવ છે તે સવિતા અને જે પાણી બન્યું છે, જળ બન્યું છે તે સાવિત્રી છે. આ પણ યુગ્મ છે એમ કહે છે. જ્યાં વરુણદેવ છે ત્યાં આપ દેવતા છે અને જ્યાં આપ એટલે કે જળ દેવતા છે, ત્યાં જ વરુણ પણ છે. આમ વિધિ કરે છે. સ્થિતિની અંદર કળશ જ્યારે કરે ત્યારે કળશની પૂજા કરે ત્યારે "ઓમ વમ વમ વમ વમ વરુણાય નમઃ" કરીને "વરુણદેવ આવાહયામી સ્થાપયામી" કરીને આપણે વરુણદેવને બોલાવીએ. તો જળ તો ઓલરેડી છે જ, કળશમાં ભરેલું જ હતું તે વખતે. જોયું તમે વિધિમાં આ વસ્તુ ક્લિયર આપણને સ્પષ્ટ સમજાઈ શકે એવી બાબત છે કે જ્યાં સુધી વરુણદેવ આવતા નથી, ત્યાં સુધી જળ જે છે, આપ, એ એને જે ફંક્શનાલિટી જે જોવે છે તે પ્રાપ્ત થતી નથી.

આ વરુણદેવના આવવાથી કાર્ય સંપન્ન થાય. એટલે જ્યાં વરુણ છે ત્યાં સવિતા છે અને જ્યાં વરુણ છે ત્યાં જ આપદેવતા છે અને જ્યાં આપ દેવતા છે ત્યાં વરુણ છે. એ રીતે એ બંને પણ એક યુગ્મ છે. એટલે એક અગ્નિ-પૃથ્વીનું બનાવ્યું છે અને એકની અંદર વરુણદેવ અને આપનું એક યુગ્મ બનાવ્યું છે. એમ ટોટલ અત્યાર સુધીમાં આપણે બે યુગ્મની વાત થઈ.

હવે પાછું ફરી પૂછે છે: "સવિતા કોણ છે? સાવિત્રી કોણ છે?" ત્યારે કહે છે કે વાયુદેવતા સવિતા છે. વાયુદેવતા અને આકાશ જ સાવિત્રી છે. આ ત્રીજું યુગ્મ થયું. તો વાયુદેવ છે તે સવિતા છે, એ સૂર્યની જેમ કામ કરે છે, ફંક્શનલ બનાવે છે, એ પાવર એના પાસે. આકાશ એની સાવિત્રી છે. જ્યાં વાયુ છે ત્યાં આકાશ છે, જ્યાં આકાશ છે ત્યાં વાયુ છે. એ બંને પણ યોની સ્વરૂપ છે, યુગ્મ છે અને એટલા માટે એ ત્રીજું યુગ્મ થાય છે.

પાછું ફરી પૂછે કે "સવિતા કોણ છે અને સાવિત્રી કોણ છે?" ત્યારે કહે છે કે યજ્ઞદેવ સવિતા છે અને છંદ જે છે તે સાવિત્રી છે. યજ્ઞ હોય તો આપણે કરવો હોય કોઈપણ પ્રકારનો યજ્ઞ, તો એની અંદર યજ્ઞની જરૂર પડે છે. તો યજ્ઞદેવ હોવા જ જોઈએ અને તમે યજ્ઞ કરવા માંગો છો તો તમારે કોઈ છંદની પણ જરૂર પડશે. તો એ છંદ છે તે છંદ કયો છે? સાવિત્રી છંદ. જ્યાં યજ્ઞ દેવતા છે ત્યાં છંદ છે અને જ્યાં છંદ છે ત્યાં યજ્ઞ દેવતા છે. તેઓ બંને પણ યોનિ સ્વરૂપ છે અને તે બંનેનું પણ એક યુગ્મ છે. આગળ કહે: "સવિતા કોને..."

"કહેવાય છે, અને સાવિત્રી કોને કહેવાય છે?" ફરી એક વખત પ્રશ્ન થાય છે ત્યારે કહે છે કે, "ગર્જન કરનાર મેઘને સવિતા કહેવાય છે અને વિદ્યુતને સાવિત્રી કહેવાય છે."

મેઘ જ્યારે ગરજે, ગળગળાટ થાય ખૂબ બધો. પહેલા તો એ દેવ બોલે છે ત્યાં આગળ; કોણ? મેઘ. તો મેઘ દેવતા છે અને સાવિત્રી કોણ છે? તો કે વીજળી, એ વિદ્યુત ચમકારો મારે છે તે સાવિત્રી છે. એ બેનું પણ એક યુગ્મ છે, કારણ કે જ્યાં વિદ્યુત છે ત્યાં ગર્જન છે અને જ્યાં ગર્જન છે ત્યાં વિદ્યુત છે. એ બંનેનું પણ એક યુગ્મ છે એટલે ચાર યુગ્મ થઈ ગયા.

હવે પાંચમું આવ્યું. તો કહે છે, "સવિતા કોને કહે છે?" ફરી વખત પૂછ્યું, "સાવિત્રી કોને કહે છે?" ત્યારે કહે છે, "આદિત્ય દેવતા છે એ સવિતા છે અને દ્યુલોક જ સાવિત્રી છે." જ્યાં આદિત્ય છે ત્યાં દ્યુલોક છે અને જ્યાં દ્યુલોક છે ત્યાં જ આદિત્ય રહેલો છે. દ્યુલોક તે બંને યોની સ્વરૂપ છે. તે બંનેનું પાછું એક યુગ્મ છે.

ફરી પૂછે છે, "સવિતા કોણ છે અને સાવિત્રી કોણ?" એટલે કહે છે કે, "ચંદ્રમાં સવિતા છે અને નક્ષત્ર છે તે સાવિત્રી છે." આ પણ એક યુગ્મ છે. જ્યાં ચંદ્રમાં દેવતા છે ત્યાં જ નક્ષત્ર છે; જ્યાં નક્ષત્ર છે ત્યાં ચંદ્રમા છે. "27 નક્ષત્રોમાં ચંદ્ર ફરે છે" એમ કહેવામાં આવ્યું છે. રોહિણી, કૃતિકા, ભરણી બધા નક્ષત્રોના નામો છે. રેવતી. તો આ બધા નક્ષત્રોની અંદર ચોક્કસ દિવસો સુધી નક્ષત્રની અંદર એ ચંદ્રદેવ રહેતા હોય છે.

ત્યાં પાછો ફરી પ્રશ્ન પૂછ્યો કે, "કોણ સવિતા છે અને કોણ સાવિત્રી છે?" ત્યારે કહે છે, "તારું મન છે ને, એ સવિતા છે." તારું મન સૂર્ય જેવું છે. આ બધા જે દેવતાઓ કીધા ને પહેલા, એ બધા જ તત્વો મનની અંદર મોજૂદ છે. "વરુણ દેવા વાહમય, સવિતા દેવા આવા આદિત્ય વાહયામી" બધા અહીંયા આગળ તારા મનમાં મોજૂદ છે. એનાથી એક્ટિવેશન થાય છે બધું જ. અને મન સવિતા છે અને વાગીન્દ્રિય જે છે તે સાવિત્રી છે. એ બંનેનું પણ પાછું એક યુગ્મ: મન અને વાણી. એમ કહીએ છીએ આપણે, "મન અને વાણી મારાવા, મન અને વાણી બંને તો કે બ્રહ્મથી યુક્ત થાવ." પ્રાર્થના તો આપણે એવી જ કરીએ, હમણાં જ કરી.

કહે છે કે, "પુરુષ જ સવિતા છે અને સ્ત્રીને જ સાવિત્રી કહીશ. જ્યાં પુરુષ છે ત્યાં સ્ત્રી છે અને જ્યાં સ્ત્રી છે ત્યાં પુરુષ છે. તે બંને પણ એક યોની છે અને તે બંનેનું પાછું એક યુગ્મ છે." તો અત્યાર સુધીમાં આપણે સાત યુગ્મની વાત કરી.

હવે આગળ કહે છે, "તે સાવિત્રી, આ જેટલા પણ બધા સ્ત્રી સ્વરૂપ જે જોયા તે બધા પૃથ્વીથી શરૂ કરીને સ્ત્રી સુધીના મહાશક્તિનો પ્રથમ પાદ 'ભૂ તસાવિતુર વરેણ્યમ' છે." આ જેટલા પણ સાવિત્રી બતાવ્યા તે બધા જ. હવે અગ્નિ જે છે તે વરણ કરવા યોગ્ય છે, આપ વર્ણીય છે. એવી રીતે ચંદ્રમાં પણ વરણ કરવા, ધારણ કરવા યોગ્ય છે. શિવજીએ એ ચંદ્રમાને શું કર્યું છે? વરણ કર્યું છે, ધારણ કરેલો છે. તમે પણ ચંદ્રનું નંગ લાવીને શું કરો છો? ધારણ કરો છો.

તે મહાશક્તિનો બીજો પાદ પ્રકાશ સ્વરૂપ 'આપો જળ' છે, 'ભુવ ભર્ગોદેવસ્ય ધીમહી' છે. અગ્નિ જ તે ભર્ગ છે, તે જ સ્વરૂપ છે. આદિત્ય જ ભર્ગ પ્રકાશ સ્વરૂપ છે. તે સાવિત્રી મહાશક્તિનો આ ત્રીજો પાદ 'સ્વહ' છે. "ભૂ ભુવસ્વહ ધિયોયોન પ્રચોદયાત."

આ સાવિત્રી દેવીને જે સ્ત્રી અને પુરુષ બંને પ્રજોત્પાદન એટલે કે ગૃહસ્થ ધર્મનું પાલન કરતાં જઈને જાણી લે છે, તેઓ ફરી મૃત્યુને પ્રાપ્ત કરતા નથી. અર્થાત, તેઓ મૃત્યુને વશમાં કરી લે છે અને તેમને અમૃત તત્વની પ્રાપ્તિ થઈ જાય છે. આના ઉપર જ કામ કરીને મહર્ષિ અરવિંદોએ "સાવિત્રી" નામનું એક બહુ જ સુંદર મહાકાવ્ય લખેલું છે, જેમાં સાવિત્રી સત્યવાનને યમના પાસમાંથી મુક્ત કરી, મૃત્યુ પામવાનો હોય છે તે સત્યવાનને પાછો લઈ આવે છે. યમરાજાનું વરદાન પ્રાપ્ત કરીને પણ એટલે સત્યવાનને પછી યમરાજા પણ છોડી દે છે અને તેને અમૃત તત્વની પ્રાપ્તિ થઈ જાય છે. બહુ સુંદર છે, વિચારનીય છે, ચિંતન-મનન કરવા યોગ્ય છે.

હવે આગળ કહે છે, "બલા અને અતિબલા નામની બે વિદ્યાઓના ઋષિ વિરાટ પુરુષ છે. છંદ ગાયત્રી છે, દેવતા પણ ગાયત્રી જ છે. અકાર કારબીજ છે, ઉકાર શક્તિ છે અને મકાર એનો કિલક છે." ક્ષુધા વગેરેની નિવારણ માટે એનો વિનિયોગ કરવામાં આવે છે. "ક્ષુધા? તમને શેની શેની ક્ષુધા હોય છે? ભૂખ શેની લાગે?" આ બધી ક્ષુધાના નિવારણ માટે એ યોગ્ય છે એમ કહે છે. જેટલી પણ વસ્તુઓની ભૂખ હોય, જેટલું પણ હોય, જેની જેની તમને ભૂખ લાગે તે બધાના નિવારણ માટે એ સક્ષમ છે એમ કહે છે.

બલા અને અતિબલા. "ક્લીમ" બીજ મંત્ર દ્વારા એનો સળંગ ન્યાસ કરવો. છ અંગો પર એમને તમારે એ કરવાનો. "ક્લીમ ક્લીમ ક્લીમ ક્લીમ ક્લીમ." આ સળંગ ન્યાસ આ પ્રમાણે થાય છે: "ૐમ ક્લીમ હૃદય હૃદયાય નમઃ; ૐમ ક્લીમ શિરસે સ્વાહા; ૐમ ક્લીમ શિખાય વસત; ઓમ ક્લીમ અસ્ત્રાય ફટ."

ત્યારબાદ ધ્યાન કરવાનું: જેના હાથ અમૃત વડે ભીના થઈ રહ્યા છે; અમૃત વડે ભીના થઈ રહ્યા છે જેના હાથ; બધા પ્રકારની સંજીવની શક્તિઓથી જે ઓતપ્રોત છે; પાપોનો નાશ કરવામાં જે પૂર્ણ રીતે સક્ષમ અને જે વેદોના સારસ્વ સ્વરૂપ, રસ્મીમયાત્મક ઓમકાર રૂપ વિકારથી યુક્ત, ઓમકાર રૂપ વિકારથી યુક્ત છે. ઓમકારને પણ અહીંયા જો વિકાર કહ્યું, એનો લય થઈ જાય. વિકારથી મુક્ત. ભગવાન સૂર્યનારાયણ સમાન દીપ્તિમય શરીરવાળા છે તે બલા અને અતિબલા વિદ્યાઓના અધિષ્ઠાતા રૂપ દેવોની હું હંમેશા અનુભૂતિ કરું છું.

આ અતિબલાના મંત્રોનો સંકેત આ છે: "ૐમ હ્રીમ બલે મહાદેવી હું ભટ સ્વાહા." આ રીતે સાવિત્રી મહાવિદ્યાને સમજનાર માણસ કૃતકૃત્ય થાય છે. તે સાવિત્રી લોકને પ્રાપ્ત કરે છે એવું આ ઉપનિષદ આપણને અહીંયા આગળ કહે છે.

"બલા અતિ બલા યો વિરાટ પુરુષ ઋષિ, ગાયત્રી છંદ, ગાયત્રી દેવતા. અકારો બીજમ્, ઉકારા શક્તિ, મકારા કિલકમ્, ક્ષુધાદિ નિરાસને વિનિયોગઃ ક્લીમિત્યાદેશ દંગ્યાસ ધ્યાનમ અમૃત કરત લાદ્રો સર્વ."

"સંજીવન ધ્યાન, વેદસાર મયૂખ, પ્રણવમય વિકાર, ભાસ્કરાકાર દેહનું હું સતત અનુભવ કરું છું (ધ્યાનમંત્ર) તૌ બલાતી બલાંતો ૐ હ્રીમ બલે મહાદેવી હ્રીમ મહાબલે ક્લીમ ચતુર્વિદ પુરુષાર્થ સિદ્ધિ પ્રદે તત્સવિતુર વરદાત્મિકે હરીમ વરેનયમ ભર્ગોદેવસ્ય વરદાત્મિકે અતિ બલે સર્વદયા મૂર્તિ બલે સર્વક્ષુદ્ર ભ્રમો પાપનાશિની ધીમહિ ધિયોયોન જાતે પ્રચોર્યયા પ્રચોદયાત્મકે પ્રણવ શિરસ્કામકામિકે હુંફાટ સ્વાહા એવમ વિદ્વાન કૃત કૃત્યો ભવતી સાવિત્રયા એવમ સલોક્યતા જયતી ઉપનિષદ."

આવું આ સાવિત્રી ઉપનિષદ આપણને સવિતા અને સાવિત્રીની યુગ્મતાની જે ધન્યતા છે, તેના વિશે આપણને જ્ઞાન આપે છે ૐ.