ઉપનિષદ સિરીઝ · વિડિયો ૧૧૮

ૐમ ૐ ૐ. ધ્યાનબિંદુ ઉપનિષદમાં આપણે જોયું કે પ્રાણાયામની વાત કરી. હવે પ્રાણાયામના પરિશ્રમ દ્વારા જે પરસેવો નીકળે તેને અંગમાં આવી રીતે આમ લગાડી દેવો, માલિશ કરવું. પ્રાણાયામ કરતી વખત કડવા, ખાટા અને ખારાનો ત્યાગ કરીને કેવળ દૂધનું જ સેવન કરવું. આ રીતે યોગસ્થ થઈને અલ્પ આહાર કરનાર બ્રહ્મચારી યોગી એક વર્ષની અંદર જ સિદ્ધિને પ્રાપ્ત કરી શકે, તેમાં કોઈ શંકા નથી. એક વર્ષ સિદ્ધિ એટલે પોતાની આત્મસિદ્ધિ જે પ્રાપ્ત કરવાની વાત છે તે. સંપૂર્ણ સિદ્ધિની જ હું વાત કરીશ. બીજી કોઈ સિદ્ધિ, સિદ્ધિ જ નથી. હું એને સમજતો જ નથી ને માનતો જ નથી. એ જાદુગરી જ છે. કોઈપણ જાતની, ગમે તે વિજ્ઞાનના વિષયોને એમ કરીને એ કરવામાં આવતી હોય છે. "Higher laws are always there (ઉચ્ચ નિયમો સદા હાજર છે)." એનો ઉપયોગ કરીને કોઈ પણ માણસ કરે, પણ અલ્ટીમેટલી એનો ઉપયોગ જો બીજાને પ્રભાવિત કરવાનો હોય તો એનો કોઈ અર્થ જ નથી.

આત્માને કોઈ પ્રભાવિત કરી શકતું નથી. મને આટલું સમજાવ્યું છે, ભાઈ, બીજું કશું નહીં. એટલે કોઈ કોઈને પ્રભાવિત કરવાનો પ્રયત્ન કરતો હોય તો એ અહંકાર જ હોય, આત્મા ના હોય. મને આવું પણ સમજાવ્યું છે. કારણ કે આત્મસ્વરૂપ છે તો એમાં તો પ્રેમ જ હોય, એકતા હોય, અભેદતા હોય, બિલકુલ નિર્મળ આનંદ હોય, બીજું કશું એમાં હોય જ નહીં. પ્રભાવિત કરવું પડે એવું કશું ઊભું થયું હોય અંદર, એનો અર્થ જ અહંકાર છે. એટલા માટે કીધું કે એક વર્ષની અંદર, પણ કન્ડિશન અપ્લાય કે કેવળ દૂધનું સેવન કરવાનું છે. ખારો, ખાટો અને તીખો, આ બધા જ પ્રકારના વસ્તુઓનો ત્યાગ કરવાનો છે.

કંદના ઉપરના ભાગમાં રહેલી કુંડલીની શક્તિથી પ્રાણ યોગ સાધક સિદ્ધિને પ્રાપ્ત કરે છે. સતત મૂળ બંધનો અભ્યાસ કરવાથી અપાન અને પ્રાણમાં એકીકરણ થાય છે. મૂળબંધનો અભ્યાસ કરવાનો છે. મૂળબંધ બરાબર થાય ત્યારે પ્રાણમાં એકીકરણ થાય છે. મળમૂત્ર ક્ષીણ થવાથી ઘરડો માણસ પણ જુવાન બની જાય છે. એ માટે એડી ભાગથી યોનિના સ્થાનને દબાવી અને મળના દ્વારને સંકોચવું અને અપાન વાયુને ઊંચે તરફ ખેંચવું. આ ક્રિયાને મૂળ બંધ કહેવામાં આવે છે.

ઉડિયાન બંધની વિધિમાં કહેવાયું છે કે જે રીતે થાક્યા વિના મોટું પક્ષી એટલે કે બાજ ઉડવાની ક્રિયા કરે છે, તે રીતે પેટને તાણ ક્રિયા એટલે કે પેટને પાછળની તરફ સંકોચવું, એને ઉડિયાન બંધ કહેવામાં આવે. તો ડૂટીને નાભી સાથે ચોટાડી દેવાની છે. મૂળ વાત તો આટલી જ છે. એકદમ નહીં ચોંટે, પણ ધીરે ધીરે ધીરે કરતાં કરતાં થાય છે. જેમ ગજ (હાથી) માટે સિંહ મૃત્યુનું નિમિત્ત બને છે, તેમ ઉડ્યાન બંધ મૃત્યુ માટે નિમિત્ત બને છે.

જેમાં શિરોનભ એટલે મસ્તક આકાશમાંથી ઉત્પન્ન થતા જળને નીચે આવતા ઉપર જ રોકી લેવામાં આવે છે. "સેરીબ્રો સ્પાઇનલ ફ્લુઈડ" તેને જાલંદર બંધ કહેવામાં આવે. પછી જઈ ના શકે. તેનાથી કર્મબંધન અને પાપજન્ય દુઃખોનો નાશ થાય છે. કયા કર્મબંધન અને પાપજન્ય દુઃખોનો નાશ થાય છે? તો કર્મબંધનથી દુઃખ છે. જન્મ, મૃત્યુ, જરા, વ્યાધિ, બધું જે કાંઈ છે તે બધું કર્મના બંધનથી. અને બીજું તો કે પાપજન્ય દુઃખ. પાપજન્ય દુઃખો એટલે પોતે કોઈકની પર કરેલો અતિચાર કે અત્યાચારની દુઃખદ સ્મૃતિ જે અહીં રહી ગઈ છે, એને પાપ કહે છે બધા. તો એનો નાશ થાય છે. જાલંધર બંધ કરતી વખતે કંઠને સંકોચી લેવામાં આવે છે, જેથી વાયુની ગતિ રોકાઈ જાય છે અને અમૃતની અગ્નિમાં પડવાની શક્યતા રહેતી નથી. આજે આ જે છે તે અગ્નિમાં પડતું નથી એમ કહે છે. આમ કરવાથી એ ત્યાંને ત્યાં જ એનું શોષણ થઈ જાય છે.

પાછું ફરી ગળામાંને ગળામાં નીચે ના જવું જોઈએ એમ કહે છે.

તો જીભને ઉલટાવીને જેમ તાળુના મૂળ એટલે કપાલ, કપાલ કુહરમાં પ્રવેશ કરાવવામાં આવે છે અને દ્રષ્ટિને બંને ભ્રમરોની વચ્ચે સ્થિર કરવામાં આવે છે, તેને ખેચરી મુદ્રા કહેવામાં આવે છે. તે સિદ્ધ થવાથી ઊંઘ, ભૂખ અને તરસ સતાવતી નથી. રોગ અને મૃત્યુનો પણ ભય રહેતો નથી. શેનાથી? ખેચરી મુદ્રા જે જાણે છે તેને નથી તો મૂર્છા હોતી કે નથી એને કોઈ રોગ દુઃખ આપતો, પણ તે કર્મોથી પણ લેપાતો નથી. ખેચરી મુદ્રાથી જેનું ચિત્ત આકાશમાં વિચરણ કરવા લાગે છે અને જેની જીભ પણ અંતરિક્ષ ગામીની થઈ જાય છે, છેક અંદર થઈને આમ ઉપર જશે નાકના પલા એની અંદર ત્યાં સુધી. એવો સાધક કાળના બંધનમાં બંધાતો નથી. તેથી આ ખેચરી મુદ્રા યોગીઓ દ્વારા પ્રશંસનીય બની. એક્ચ્યુલી કાળનો એ બંધનમાં બંધાતો નથી, પણ કાળનું ભાન જ નથી રહેતું ખેચરી જ્યારે કરીએ છીએ ત્યારે. ખરેખર તો એવું થઈ જાય.

એટલે આ મુદ્રા દ્વારા જેને તાળુના છિદ્રને રોકી લીધું છે, તે સ્ત્રી સંગ કરે તો પણ તેને વીર્યનું ક્ષરણ થતું નથી. અને એટલે જ્યાં સુધી એ વીર્ય શરીરમાં વિદ્યમાન રહે છે, ત્યાં સુધી તેને મોતનો ભય સતાવતો નથી. ખેચરી મુદ્રામાં આવું બને છે. એટલે કોઈક રીતે જો વીર્યસ્ખલ થઈને યોનિમાં જાય તો તે હઠપૂર્વક યોનીમાંથી ઉપરની તરફ ખેંચી લે છે.

એ વીર્ય પણ સફેદ અને લાલ એમ બે રંગનું હોય છે. સફેદ રંગવાળા વીર્યને શુક્ર કહેવામાં આવે છે. લાલ રંગના વીર્યને મહારજસ કહેવાયું છે. વિદ્રમ જેવા વર્ણવાળું રજ યોનિમાં વિદ્યમાન છે અને સફેદ વીર્ય એ ચંદ્ર સ્થાનમાં છે. પરંતુ આ બંને એક હોવાની શક્યતા દુર્લભ છે. તો વીર્યને શિવરૂપ અને રજને શક્તિરૂપા કહેવામાં આવ્યા છે. આ વીર્ય ચંદ્રમાં છે અને રજ છે તે સૂર્ય છે. આ બંને સંયુક્ત થવાથી પરમ દેહની પ્રાપ્તિ થાય છે. વાયુને શક્તિથી સંચાલિત કરવામાં આવતા 24 અંતરિક્ષ તરફ એ પ્રેરિત થાય છે અને સૂર્ય સાથે જોડાઈને દિવ્ય શરીરને પ્રાપ્ત કરી લે છે. આ થોડું ગૂઢ છે. શુક્લ રંગનું વીર્ય ચંદ્રમા સાથે અને રજ સૂર્ય સાથે જોડાય છે. આ બંનેની સમરસ્તાને જે જાણે છે તે સાચો યોગવિત્તા છે. અને જાણવું એટલે વાસ્તવમાં એમ અનુભવ કરવો એમ.

"કે છે આ જાણી લીધું ચોપડી વાંચીને, તો એ વાત નહીં ચાલે. નાળીઓમાં રહેલા મળને સાફ કરવા માટે સૂર્ય અને ચંદ્રનું સંયોગત્વ અને વાત, પિત્ત અને કફ વગેરે રસોનું બરાબર શોષણ થાય તેવી મહામુદ્રા કહેવાય છે. વક્ષ સ્થળને હડપચીથી અને યોનીસળની એડીથી દબાવીને, ફેલાવેલા જમણા પગને હાથથી પકડીને, પેટના બંને પડખામાં શ્વાસ ભરી કુંભક કર્યા પછી ધીમે ધીમે શ્વાસને બહાર કાઢવું, તેને યોગીઓએ સર્વ પાપનાશીની મુદ્રા કહી છે. કઈ મુદ્રા? મહામુદ્રા. બતાવીશું કોઈક વખતે, ડેમોન્સ્ટ્રેટ કરી દઈશું.

હવે આત્મા વિશે વિવેચન કરીએ. હૃદય કમળમાં આઠ પાંખડીવાળું કમળ છે. તેની વચમાં રેખાનું વલય બનાવી અને જીવાત્મા જ્યોતિરૂપ થઈ અણુમાત્ર સ્વરૂપમાં ત્યાં નિવાસ કરે છે. તે સર્વજ્ઞાતા, બધું જ કરનાર છે અને બધું જ તેમાં પ્રતિષ્ઠિત છે. તે એવું વિચારે છે કે, "બધા જ ચરિત્રોનો હું જ કર્તા, ભોક્તા, સુખી, દુઃખી, કાણો, લંગડો, બહેરો, મૂંગો ને જાડો છું." આ રીતે તેનો સ્વતંત્ર વ્યવહાર હોય છે.

જીવનો તે અષ્ટદળ કમળનો પૂર્વ દિશા તરફનો રંગ જે છે – પૂર્વ દિશા, આ ઉત્તર છે તો આ પૂર્વ આવશે – તે દળમાં હોય ત્યારે ધર્મ અને ભક્તિભાવમાં મતિ રહે છે. આ બાજુ જ્યારે આગ્નેય દિશાના લાલ રંગના દળમાં નિવાસ કરે, એટલે અગ્નિખૂણો, આ ઈશાન છે તો આ અગ્નિ, ત્યારે બુદ્ધિ આળસ અને નિદ્રાયુક્ત થઈ જાય છે. જ્યારે દક્ષિણ દિશામાં કાળા રંગના દળમાં નિવાસ હોય ત્યારે દ્વેષભાવ, ક્રોધી સ્વભાવની બુદ્ધિ થઈ ગઈ હોય છે. નૈઋત્ય દિશાના લીલા રંગના દળમાં નિવાસ થાય ત્યારે પાપ કર્મો અને હિંસક વૃત્તિવાળી બુદ્ધિ હોય. જ્યારે સ્ફટિક વર્ણના પશ્ચિમ દળમાં નિવાસ હોય ત્યારે ક્રીડા અને વિનોદમાં અભિરુચિ હોય છે. જમણી તરફ, જમણા હાથ તરફની આ જે છે તે, ત્યારે હરવા ફરવાને વૈરાગ્ય તરફ ઝુકાવ થાય આ દિશામાં. જ્યારે ઉત્તરના પીળા રંગના દળમાં તે નિવાસ કરે છે ત્યારે સુખ, સાધન અને સજવા-ધજવામાં એની અભિરુચિ રહે છે.

ઈશાન ખૂણાના વૈદુર્ય મણિના રંગના દળમાં નિવાસ હોય ત્યારે દાન, પુણ્ય અને અનુગ્રહ કરવામાં અભિરુચિ રહે. જ્યારે સાંધાઓના સંધિભાગમાં મતિઓનો વાસ હોય ત્યારે વાત, પિત્ત, કફને લગતા મોટી બીમારીઓ થાય છે અને સાંધાઓમાં મતિ જ્યારે જાય ત્યારે.

જ્યારે મતિ મધ્યમાં રહે છે ત્યારે બધું જાણવા, નાચવા, ગાવા, સાંભળવા અને આનંદ મનાવવામાં જ એનું ધ્યાન હોય. આનંદ પ્રમોદ કર્યા કરવાનું, બસ એ રીતે. જ્યારે આંખ થાકેલી હોય તો તેને વિશ્રામ આપવાના ઉદ્દેશ્યથી પહેલી રેખાનો આશ્રય લઈને વચમાં ડૂબે છે. તે પ્રથમ રેખા બંધૂક પુષ્પના જેવા રંગની હોય છે, જેનાથી નિદ્રા અવસ્થા પ્રાપ્ત થાય છે. રેખાઓની અંદર વાત કરી, અષ્ટદળ કમળ છે ને આખું એમાં રેખા. તો ઉપર જ્યારે અહીંયા કાઢે છે ત્યારે શું થાય છે કે નિદ્રા અવસ્થાને પ્રાપ્ત થાય છે. એ નિદ્રા અવસ્થાની વચમાં સ્વપ્ના અવસ્થા રહેલી છે. નિદ્રામાં જાય માણસ, પછી વચ્ચે એને સ્વપ્ન આવે છે. તો એ સ્વપ્ના અવસ્થા છે. એ સ્વપ્ના અવસ્થાની વચમાં દેખાતી, સંભળાતી અને અનુમાન કરાતી સંભાવિત વાતોને કલ્પના કરવાથી જે શ્રમ કરવો પડે છે, તે શ્રમના નિવારણ માટે બીજી રેખા વલયમાં ડૂબકી મારે.

તે બીજી રેખા બહુટીના રંગની હોય છે, જેનાથી સુષુપ્તિ અવસ્થા. સ્વપ્નમાંથી પછી એ બીજી લેવલ પર, બીજી રેખા પર જાય છે ત્યારે એની મતિ. તો પછી એ સુષુપ્તિમાં જાય. આ સુષુપ્તિમાં બુદ્ધિ માત્ર પરમેશ્વર સાથે સંબંધ રાખનારી નિત્ય બોધ સ્વરૂપ હોય છે. સુષુપ્તિમાં બીજું કંઈ હોતું નથી. એ પછી જ પરમેશ્વરની પ્રાપ્તિ થાય.

એટલે કોઈપણ વ્યક્તિ હોય, ગમે તે કરતો હોય છે, તો શરૂઆતની અંદર એ બેસશે, ધ્યાન ચિંતન કરશે. એ પછી એને નિદ્રા જેવું આભાસ શરૂ થશે. એ નિદ્રા પૂરી થઈ, પછી એને થોડું સ્વપ્ન જેવું શરૂ થશે. કંઈક દેખાય છે, કશુંક નથી દેખાતું એવા ટાઈપ. એ જેવું પૂરું થશે એટલે તરત પછી એવું આ શું થશે? ત્યાંથી એ સુષુપ્તિની અંદર સરી જશે અને તે નિત્ય બોધ સ્વરૂપા. એટલે બસ આ તમે જોયું તું ને આપણે કે કુંભક કરીએ, બસ અને જે સ્થિતિ ઉત્પન્ન થાય છે એવા નિત્ય બોધ સ્વરૂપા હોય અને પછી જ પરમેશ્વરની એને પ્રાપ્તિ થાય.

ત્રીજી રેખા વલય બનાવીને જ્યારે પદ્મરાગના વર્ણવાળી રેખામાં ડૂબકી મારવામાં આવે ત્યારે તુર્યા અવસ્થા પ્રાપ્ત થાય. ત્રણ વલયની વાત કરી હૃદય કમળને એમાંથી આ છે. એમાં બુદ્ધિ માત્ર પરમાત્મા સાથે સંબંધ જોડનારી અને નિત્ય બોધ સ્વરૂપા હોય છે. આ અવસ્થામાં બુદ્ધિને ધીરે ધીરે અલગ કરી અને ધૈર્યપૂર્વક મનને આત્મકેન્દ્રિત કરીને બીજું કંઈ જ વિચારવાનું નથી. "હું બ્રહ્મ છું, હું બ્રહ્મ છું, હું બ્રહ્મ." આ બોલાય છે એનો અનુભવ કરો ને. અનુભવ આવે છે તેને પાછું ફરી બોલો. બસ એમ એમ જ ડૂબકી માર્યા કરો, બીજું કંઈ નહીં. એમ કે ત્યારે પ્રાણ અને અપાનમાં એકીકરણ થાય છે અને સમગ્ર જગતને આત્મસ્વરૂપ માનીને લક્ષ્ય પર ધ્યાન કેન્દ્રિત થાય છે. તે પછી તુર્યાતીત અવસ્થા પ્રાપ્ત થાય. એટલે દ્વંદ્વત્વ ભાવ જ મટી જાય છે. પછી એને બીજાપણું રહેતું નથી.

સંપૂર્ણ અદ્વૈત જ લાગે છે અને બધું જ આનંદ સ્વરૂપ લાગવા માંડે છે. જે જુએ તે બધું બસ નિર્મળ આનંદ, બીજું કંઈ નહીં. એ આનંદની અવસ્થા પાછી એવી અદભુત કે ક્યારેય જતી નથી. ચાલુ થઈ એટલે થઈ, પતી ગયું કે હવે બસ એટલું અદભુત. તો જ્યાં સુધી જીવમાં દેહધારણા હોય છે ત્યાં સુધી તે તેમાં નિવાસ કરે છે અને બાદમાં પછી એ પરમ તત્વની પ્રાપ્તિ થાય છે. એટલે આ જ માર્ગથી મોક્ષ અને આત્મદર્શન બંનેની પ્રાપ્તિ શક્ય બને છે. ત્રીજા વલયમાં ડૂબકી મારો હૃદય કમળના એમ કહે છે. ચારે માર્ગથી સંયુક્ત મહાદ્વારની તરફ ગતિ કરનારા વાયુની સાથે સ્થિર થતા અર્ધ ત્રિકોણમાં જઈને પરમાત્માનો સાક્ષાત્કાર થાય છે. આગળ કહેલા ત્રિકોણ સ્થાનથી ઉપર."

પૃથ્વી વગેરે પાંચ રંગવાળા તત્વ ધ્યાન યોગ્ય છે. એની સાથે બીજ વર્ણ અને સ્થાનયુક્ત પ્રાણ વગેરે પાંચ વાયુ પણ ધ્યાન યોગ્ય છે.

યકાર કે જે નીલા વાદળો જેવો છે, તે પ્રાણનું બીજ છે: "યમ". જે કરાવ્યું હતું તે રકાર આદિત્યમ જેવા રંગનો અગ્નિરૂપ એ અપાનનું બીજ છે: "રમ". "અરમ" છે, અહીંયા "યમ" છે. અહીંયા લકાર બંધુક પુષ્પ જેવા રંગનો પૃથ્વીરૂપ વ્યાનનું બીજ છે: "લમ". શંખના જેવો વકાર જીવરૂપ ઉદાનનું બીજ છે: "વમ". હકાર જે છે તે સ્ફટિક જેવી કાંતિવાળો આકાશરૂપ સમાનનું બીજ છે. તો જે તે બીજ મંત્ર સાથે એની જો જે તે મુદ્રા પણ જો કરી હોય તો એ પણ બહુ બેનિફિશિયલ થતી હોય છે.

હૃદય, નાભી, નાસિકા, કાન અને પગનો અંગૂઠો આ પાંચ એ પ્રાણના સમાનપાણના સ્થાન છે. પ્રાણ વાયુ ખરો, પણ સમાન થઈ આ સમાન 72,000 નાડીઓ અને શરીરમાંના 28,000 નહીં, 28 કરોડ રોમકૂપોમાં રહેલો છે. રૂવાડાની ગણતરી કેટલી છે? 28 કરોડ! કોઈપણ માણસ હોય, ઋષિ-મુનિઓ ક્યાં સુધી પહોંચ્યા, વિચાર કરો! સમાન અને પ્રાણ અલગ અલગ નથી, પરંતુ એક જ છે. બંને એક જ જીવ છે.

ચિત્તને દૃઢતાપૂર્વક સમાહિત કરી પૂરક, કુંભક, રેચક ત્રણેય ક્રિયાઓ કરવી અને હૃદય કમળની ગુફામાં ધીમે ધીમે સૌને આકર્ષિત કરી પ્રાણ અને અપાનને રોકીને પ્રણવ ઓમકારનું ઉચ્ચારણ કરવું. એટલે કે જ્યારે કુંભક કર્યો હોય તે સ્થિતિમાં તમારે અંદર ચાલવું જોઈએ એમ કહે છે. કંઠને સંકોચીને લિંગનું સંકોચન કરવું. આ બંને જોડાયેલા જ છે હંમેશા. ત્યાર પછી મૂલાધારમાં કમળ તંતુની જેમ પ્રગટ થનારી સુષુમ્ણા નાડીને સંકોચવી. આ સુષુમ્ણાનો આશ્રય કરીને રહેલા વીણા દંડમાંથી નીકળનારો અમૂર્ત નાદ સંભળાય છે. જેમ શંખનાદ વગેરે મધ્યમાં સંભળાય છે. તો સૌથી પહેલા નીચેના ચક્રમાં, બેઝિક ચક્રમાં વીણાનો નાદ શરૂ થાય.

વ્યોમરંધ્રમાંથી ગમન કરનાર નાદ મોરના અવાજ જેવું હોય છે. ઘણી કોઈ ખબર છે, મોટરનો અવાજ આવે ને એના જેવો અવાજ મોર કાઢતો હોય છે. "હ" કરીને એટલો મોટો અવાજ કાઢે ને, અહીં બાજુમાં હોય તો ભડકી જાય માણસ, એટલો મોટો અવાજ કાઢે! એટલે એવો મોરના જેવો અવાજ કાઢે. કપાલકુહરની વચમાં ચાર દ્વીપો વચ્ચેનું સ્થાન છે. ચાર દ્વીપ છે. વ્યોમમાં સુશોભિત સૂર્યની જેમ આત્મા અહીંયા રહેલો છે અને બ્રહ્મ પ્રાપ્તિના સ્થાન પર બ્રહ્મરંધ્રમાં ધનુષ્ય દ્વયની વચમાં શક્તિ રહેલી છે, જ્યાં મનને તલ્લીન કરીને પોતાના આત્મસ્વરૂપનો સાક્ષાત્કાર કરાય છે.

બતાવ્યું હતું ને, આ પાંચ અને આ પાંચ, બસ દસ પૂરા થઈ ગયા. આંગળી મૂકી દો આ જગ્યાએ, સહેજ દબાવવા જુઓ આ જગ્યા. હવે દરેક શ્વાસ જે લો છો તે ત્યાં અર્પણ કરવાનો તમારે. આમ જવા દો, પછી આંગળી લઈ લ્યો ત્યાંથી. જરાક વાર દબાવીને પ્રેશર, પછી ખ્યાલ આવી જશે કે આ જગ્યાએ તો તમે દરેક શ્વાસ હવે પછીનો લો છો તેની ઠોકર અહીંયા વાગવી જોઈએ એમ કહે છે.

સુષુમ્ણાનો આશ્રય કરીને વીણા દંડન વ્યોમરંધ્રમાં મોરનો કપાલ કુહરની વચમાં ચાર દ્વીપો વચ્ચેનું સ્થાન છે અને વ્યોમમાં સુશોભિત સૂર્યની જેમ આત્મા રહેલો છે અને બ્રહ્મ પ્રાપ્તિના સ્થાન પર બ્રહ્મરંધ્રમાં ધનુષ્ય દ્વયની વચમાં શક્તિ રહેલી છે. અહીંયા આત્મસ્વરૂપનો સાક્ષાત્કાર કરાય છે. એ જ જગ્યા જ્યોતિષમાં નાદ બિંદુ મહેશનું સ્થાન છે. જે પુરુષ એને જાણે છે તે કેવલ્ય પદને પ્રાપ્ત કરી લે છે એમ આ ઉપનિષદ કહે છે.

"ૐ સહનાવવતુ સહનૌ ભુનક્તુ સહ વીર્યં કરવાવહૈ તેજસ્વિનાવધીતમસ્તુ મા વિદ્વિષાવહૈ ૐ શાંતિ શાંતિ શાંતિ."