ઉપનિષદ સિરીઝ · વિડિયો ૧૧૫

આ ઉપનિષદ દક્ષિણા મૂર્તિ ઉપનિષદ છે, જે કૃષ્ણ યજુર્વેદની પરંપરાનું છે. તેમાં શિવ તત્વ ઉપર ચર્ચા કરવામાં આવી છે. આ ઉપનિષદ સૌનક વગેરે મહર્ષિઓ અને માર્કંડે ઋષિ વચ્ચેની પ્રશ્નોત્તરી રૂપે રજૂ થયું છે. આ ઉપનિષદમાં સૌપ્રથમ શિવ તત્વના જ્ઞાનથી ચિર જીવનની પ્રાપ્તિનું વિવેચન. ત્યાર પછી શિવ તત્વના જ્ઞાન માટે કેટલાક પ્રશ્નો કરાયા છે. તેના ઉત્તરમાં માર્કંડે ઋષિએ પરમ રહસ્યમય શિવ તત્વનો બોધ કરાવ્યો. તે પછી ૨૪ અક્ષરાત્મક મંત્ર, નવાક્ષર મંત્ર, ૧૮ અક્ષરાત્મક મંત્ર અને ૧૨ અક્ષર તરાત્મક મંત્રનું વર્ણન છે. તેથી આગળ અનુષ્ટોપ મંત્રનું અને નિષ્ઠા વગેરેનું નિરૂપણ છે, જેના પરિણામ સ્વરૂપે શિવ તત્વના જ્ઞાનનો ઉદય થાય છે. પરિણામ સ્વરૂપે જ્ઞાનનો ઉદય થાય છે. બસ, આમાંથી આટલું પકડો: પહેલા જ્ઞાન એ કશાકનું પરિણામ છે. અંતમાં ઉપનિષદના અધ્યયન અને અનુભૂતિ રૂપી ફળનું પ્રતિપાદન કરવામાં આવ્યું છે.

ૐ સહ નાવવતુ, સહ નૌ ભુનક્તુ, સહ વીર્યં કરવાવહૈ, તેજસ્વિનાવધીતમસ્તુ મા વિદ્વિષાવહૈ. ૐ શાંતિ શાંતિ.

આ માર્કંડે ઋષિની જે વાત છે, તે માર્કંડે નામનું પુરાણ પણ એક વેદવ્યાસજીએ લખેલું છે. એમના માટે માર્કંડે ઋષિ વિશે એવું કહેવાય છે કે જ્યારે નાના તેવ, એ વખતે એમને અલ્પ આયુષ્યનું એમ કે હતું. એમના માતા-પિતાએ જ્યારે આવું જોયું, એટલે એ લોકોએ શિવ ઉપાસના શરૂ કરી; કેમ કે સદાશિવ એક જ એવા છે કે જે આમાંથી પાર લાવી શકે. એટલે પછી એ માર્કંડે ઋષિ જ્યારે નાના બાળક હતા, ત્યારે માતા-પિતા પાસેથી આ સંસ્કાર પ્રાપ્ત કરી લેતા હતા અને નિરંતર શિવ ઉપાસનામાં પછી એ રત રહેવા માંડ્યા. એક સમય આયો ત્યારે એમને ખબર પડી ગઈ કે હવે મૃત્યુ, યમદેવતા આયા છે મણા લેવા માટે. એટલે તો શિવ મંદિરમાં પેસી ગયા અને શિવલિંગને બાથ ભરીને પોતે એની સાથે એકરૂપ થઈ ગયા, એવી રીતે. એટલે યમનાજી દૂતો આયા હતા એમને લેવા માટે. તેમને પછી શિવજીના જે દૂતો હતા, નંદીગણ વગેરે, એ બધાએ પહેલા એને કહી દીધું: "તમે ચાલ્યા જાવ કે નહીં તો આપણા યુદ્ધ થશે.

કે આ હવે શિવના રક્ષણમાં છે એટલે અમારી રક્ષણમાં જ." એટલે યમદૂતો પાછા ગયા. પછી યમરાજાને સ્વયં આવવું પડ્યું. તો યમરાજાએ કીધું: "તમે આવી રીતે બધાને એમ કે કન્સેશન આપ્યા કરો, તો મારું કામ આગળ કેવી રીતે ચાલશે? મારે તો યમ નિયમ કરાવવાનું છે. આ સૃષ્ટિ ચક્ર છે." તો કે: "આ એક્સેપ્શન છે એમ સમજીને તું એને છોડી દે. કેમ? તો કે આ એક્સેપ્શન મારી પાસે છે ડિક્લેર કરવાનું. શું?" એમ કરીને પછીથી એમને મુક્તિ મળે. એ માર્કંડે મુનિ પછી બન્યા બહુ પ્રખ્યાત વિદ્વાન અને એમનું આખું માર્કંડે પુરા પરાણ છે. કોઈ વખત ઈચ્છા થાય તો તમે એ પણ વાંચી શકો.

એકવાર બ્રહ્માવર્તદે પ્રદેશમાં એક પ્રદેશ છે, જેમાં "બ્રહ્માવર્ત" એવું નામ આવે. બ્રહ્મ જ્યાં ગાડે વર્તે એવો પ્રદેશ, બ્રહ્મ જ્યાં વર્તે. મહાભાંડીર નામના વટ વૃક્ષની નીચે સૌનક વગેરે મહર્ષિઓએ લાંબા સમય સુધી ચાલનારા યજ્ઞનો આરંભ કર્યો. તે વખતે સૌનક વગેરે ઋષિઓએ તત્વજ્ઞાન પ્રાપ્ત કરવા માટે થઈને સમિત પાણી થઈને (સમિત પાણી એટલે સમિત અને જળ એમ લઈને જવાનું) અને કહેવાનું કે: "પ્રભુ, મને જ્ઞાન આપો, મને તત્વજ્ઞાન આપો." ગુરુ પાસે એવી રીતે ચિરંજીવી માર્કંડે ઋષિની સામે જઈને પ્રશ્ન કર્યો. આ માર્કંડે સાત ચિરંજીવીમાંના એક છે. તેમણે પ્રશ્ન કર્યો: "હે મહર્ષિ, આપ ચિરંજીવી કેવી રીતે બન્યા અને અપાર આનંદની અનુભૂતિ કેવી રીતે કર?" જો, અપાર આનંદની અનુભૂતિ એક નિરંતર કરે છે અને પાછા ચિરંજીવી છે. અહીં તો આપણે લાંબુ જીવતો હોય, પણ પેલું શોકનું લાકડું મય ચાપીને ને જ ફરતો હોય તો ૧૦૦ વર્ષ જીવયો શું કામનું?

નકામું પડે? તો આ ચિરંજીવી છે એટલે એ અપાર આનંદની અનુભૂતિ પ્રાપ્ત એમણે કેવી રીતે કરી છે, એને જાણવા માટે ત્યાં આગળે સૌનક વગેરે ઋષિએ પ્રશ્ન કર્યો.

ત્યારે મુનિએ કીધું: "હું ચિરંજીવ છું તેનું કારણ છે પરમ ગુપ્ત શિવ તત્વનું નું જ્ઞાન." ઋષિઓએ પૂછ્યું: "તો એ શું છે? એના દેવતા કોણ? એનો મંત્ર કોણ?" કારણ કે બહુ પદ્ધતિસર બધું ત્યાં આગળે ચાલતું હતું ઋષિમુનિઓના સમયની અંદર. "તેનો જપ કેવી રીતે કરવાનો? તેની મુદ્રા કઈ છે? તેની નિષ્ઠા શું છે? જ્ઞાનના સાધનો કયા કયા? તેનો પરિકર શું છે? તેનો બલી શું છે? તેમનો સમય કયો છે અને તેમનું સ્થાન શું?" આટલા પ્રશ્નો પૂછી કાઢ્યા એમને. જો, લિસ્ટ લઈને જ ગયા હતા, બરાબર? આપણે કોઈ વિદ્વાન પાસે જઈએ તો કેવી રીતે આપણે પદ્ધતિસર લિસ્ટ બનાવીને જ જઈએ કે ભાઈ આટલી આટલી બાબતો આપણે પૂછી? હું સુપ્રીમ કોર્ટનો પેલો એ હોય વકીલ, એને આપણે મળવાનું હોય તો આપણા કેસ બાબતે તો આપણે કેવી રીતે જઈએ? પૂરી તૈયારી સાથે.

તો આ માર્કંડે ઋષિને ઋષિએ એ કહ્યું કે, જેના દ્વારા દક્ષિણામુખ શિવનું પ્રાગટ્ય થાય છે, તે જ પરમ રહસ્યમય શિવ તત્વનું જ્ઞાન છે. જે સૃષ્ટિના અંતમાં સમગ્ર વિશ્વને પોતાની અંદર સમેટીને પોતાના આત્મામાં જ આનંદિત અને સ્વપ્રકાશિત રહે છે, તે જ આ જ્ઞાન તત્વના દેવ છે. હવે પ્રજ્ઞા એટલે મેધાનું વિજ્ઞાન દર્શાવનાર મંત્રોના ઉદાહરણ આપે છે. એમાં કહે છે કે, આ મેધા દક્ષિણામૂર્તિ મંત્રના ઋષિ બ્રહ્મા છે, ગાયત્રી છંદ છે અને દક્ષિણામુખ દેવતા છે. મંત્ર દ્વારા અંગન્યાસ કરવો જોઈએ. સૌથી પહેલા "ૐ નમઃ" એ શબ્દનું ઉચ્ચારણ કરીને "ભગવતે" પદનું ઉચ્ચારણ કરવું. પછી "દક્ષિણા" પદ કહેવું. ત્યાર પછી "મૂર્તય" પદ ઉચ્ચારીતે "અસ્મત" શબ્દનું ચતુર્થી એકવચન અર્થાત "મધ્યમ" પદ કહેવું અને "મેધા પ્રજ્ઞા" પદોનું ઉચ્ચારણ કરવું. ત્યાર પછી "પ્ર" નું ઉચ્ચારણ કરી, વાયુબીજ "ય"ના ઉચ્ચાર પછી "છમ" બોલવું.

એટલે અગ્નિની સ્ત્રી એટલે કે "સ્વાહા" પદ કહેવું. આ રીતે ૨૪ અક્ષરનો આ એક મનુમંત્ર છે. આ રીતે આ મંત્ર છે. ગ્રહણ કરો: "ૐ નમો ભગવતે દક્ષિણા મૂર્તયે દક્ષિણા."

મૂર્તય મહેયમ મેધા પ્રજ્ઞા પ્રયચ્છ સ્વાહા, પ્રયચ્છ સ્વાહા. ૐ દક્ષિણામૂર્ત પ્રયચ્છમ સ્વાહા, પ્રયત્છમ સ્વાહા. નમો ભગવતે. શાંત, સ્થિર થઈ જાઓ. ધ્યાન-ચિંતન ચાલુ રાખો.

"હું સ્ફટિક મણિ અને રજત જેવા શુભ્ર વર્ણવાળા દક્ષિણામૂર્તિ ભગવાન શિવની સ્તુતિ કરું છું. જેમના હાથમાં જ્ઞાનમુદ્રા, અમૃતત્વદાયીની વિદ્યા અને મોતીઓની અક્ષમાળા છે. જે ત્રિનેત્રધારી છે, જેમના ઉન્નત ભાલ ઉપર ચંદ્રમાનો નિવાસ છે અને જેમના કમર પર સર્પ લપેટાયેલો છે અને જે વિવિધ પ્રકારના વેશને ધારણ કરનારા છે." આવા દક્ષિણામૂર્તિનું હું ધ્યાન કરું છું.

પ્રારંભમાં વેદના આદિ અક્ષર 'ઓમ'નું ઉચ્ચારણ કરીને સ્વરના આદિ અક્ષરને વિસર્ગની સાથે બોલવો. પછી પંચાણ અર્થાત દક્ષિણામૂર્તિ પદનું ઉચ્ચારણ કરવું. એ પછી વિસર્ગની સાથે અતર પદનું ઉચ્ચારણ કરવું. અંતમાં તાર અર્થાત 'ઓમ' શબ્દનું ઉચ્ચારણ કરવું. આ નવાક્ષરી મનુ મંત્ર છે. હવે આ મંત્રને ગ્રહણ કરો: "ૐ હ્રીં દક્ષિણામૂર્તયે ૐ, ઓમ દક્ષિણામૂર્તેશ્વર, ૐ દક્ષિણામૂર્તેશ્વર."

હવે ધ્યાન કરો: "જે એક હાથમાં અભય મુદ્રા અને બે હાથમાં પરશુ અને હરણ, એક હાથને પોતાની જાંગ પર મૂકીને જેઓ વટવૃક્ષની નીચે બિરાજમાન છે, જેમને કમર પર નાગને લપેટી રાખ્યો છે, બીજના ચંદ્રમાં જેમની જટામાં શોભે છે, દૂધ જેવા ગૌરવર્ણવાળા ત્રિનેત્રધારી શુક વગેરે મુનિઓથી ભગવાન શંકરનું અમે ધ્યાન કરીએ છીએ. તેઓ અમારી ભાવનાઓને શુદ્ધ કરીને સદબુદ્ધિ આપે."

મંત્રથી ન્યાસ, બ્રહ્મર્શિ ન્યાસ. સૌપ્રથમ તાર અર્થાત 'ઓમ'નું ઉચ્ચારણ કરવું. ત્યાર પછી 'બ્લુ નમઃ' કહી માયાબીજ 'હ્રીમ' બોલવું. ત્યાર પછી વાગબીજ 'એ' અને દક્ષિણી પદનું ઉચ્ચારણ કરવું અને 'મૂર્તએ જ્ઞાનમ દેહી' એવું કહેવું અને અગ્નિની સ્ત્રી અર્થાત 'સ્વાહા' પદ ઉચ્ચારવું. આ રીતે 18 અક્ષરનો એક મનુમંત્ર બીજો જેને ગ્રહણ કરો: "ૐ બ્લુ નમો હ્રીમ એમ જ્ઞાનમ દેહી સ્વાહા." આ 18 અક્ષરનો મનુ મંત્ર છે, તેનો જપ કરવો. બધા મંત્રોમાં આ મંત્ર અતિ ગોપનીય મંત્ર છે, જે કહે છે કે: "ૐ બ્લુ નમો હ્રીમબે, ૐ બ્લુમ નમો હ્રીમબે દક્ષિણામૂર્તય."

જેનું ધ્યાન છે કે: "ભસ્મના લેપનથી જેમનું આખું શરીર શ્વેત થઈ રહેલું છે, જેમણે ચંદ્રકલાને મસ્તક પર ધારણ કરીને રાખેલી છે, જેમણે કર કમળમાં રુદ્રાક્ષ માળા, વીણા, પુસ્તક અને જ્ઞાન મુદ્રા ધારણ કરી રાખી છે, જે યોગીઓને પાસે રહેનારા પદથી સુશોભિત છે, જેઓ વ્યાસપીઠ પર વિરાજિત શ્રેષ્ઠ મુનિઓ દ્વારા સેવાતા, પ્રસન્ન મુદ્રાધારી, સર્પોથી સુશોભિત, વ્યાગચરમધારી ભગવાન દક્ષિણામૂર્તિ છે, તે ભગવાન સદેવ મારી રક્ષા કરો."

સૌપ્રથમ તાર અર્થાત 'ઓમ', ત્યાર પછી પરાબીજ 'હ્રીમ', તે પછી રમાબીજ 'શ્રીમ', ત્યારબાદ 'સાંભ શિવાય', પછી 'તુભ્યમ' અને અંતમાં 'સ્વાહા'નો ઉચ્ચાર કરવો. આ રીતે 12 અક્ષરનો મનુમંત્ર બને છે: "ૐ હ્રીમ શ્રીમ સાંભ શિવાય તુભ્યમ સ્વાહા." "ૐ હ્રીમ શ્રીમ સાંભશિવાય તુભ્યમ સ્વાહા." "ૐ હ્રીમ શ્રીમ સાંભશિવાય તુભ્યમ સ્વાહા."

"જે ભગવાન શંકર પોતાના હાથમાં વીણા, પુસ્તક અને અક્ષમાળા ધારણ કરી છે, જેમનો એક હાથ અભય મુદ્રામાં છે, શ્યામવર્ણના ઘનઘોર વાદળના જેવો જેમનો કંઠનો ભાગ સુશોભિત છે, જેઓ શ્રેષ્ઠ કરતાં પણ શ્રેષ્ઠ છે, જેમના કમર પ્રદેશ પર નાગરાજ શોભે છે, જેઓ વટવૃક્ષની નીચે બિરાજમાન છે અને શુક વગેરે મુનિઓ દ્વારા સેવાઈ રહ્યા છે, તે ભગવાન શંકરની હું પ્રાર્થના કરું છું."

હવે પછીનો મંત્ર છે: "ૐમ નમો ભગવતે તુભ્યમ વટમૂલ વાસીને વાગીશાય મહાજ્ઞાનદાયીને માઈને નમઃ." "ૐ નમો ભગવતે તુભ્યમ વટમુલવાસીને વાગીશાય માયને નમઃ." "ૐમ નમો ભગવતે તુભ્યમ વટમુલવાસીને." અર્થાત બધા મંત્રોમાં ઉત્તમ એવી આ અનુષ્ટુપ મંત્ર.

"જેમનો અભય મુદ્રાવાળો હાથ, પુસ્તક અને અગ્નિ સમાન મહા ભયંકર સર્પોથી સુશોભિત છે, જે પ્રસન્ન મુખવાળા મોતીઓના હારથી પણ સુશોભિત છે, ચંદ્રમાની કલાથી અધિક શોભાપ્રદ મુગટવાળા, અજ્ઞાનનો અંધકારનો નાશ કરનાર, વાણીથી જેમને જાણી શકાતા જ નથી, જે આદિપુરુષ છે, સૌના છે, તેવા વટવૃક્ષની નીચે નિવાસ કરનારા ભગવાન શિવનું અભિષ્ટ પ્રાપ્તિ માટે અમે ધ્યાન કરીએ છીએ."

"તે પરમાત્મા હું જ છું" એ ભાવની પૂર્ણ સ્થિરતા મૃત્યુ પર્યંત બની રહે એ જ એની નિષ્ઠા છે, સમજાયું? "તે પરમાત્મા હું જ છું" એવી જીવન પર્યંત ભાવના એને નિષ્ઠા કહેવામાં આવે છે, સમજાઈ ગયું? તે આ પરમાત્મા હું સ્વયં એવી નિષ્ઠા અંદર હોવી જોઈએ. મનુ મંત્રોને, આ બધા જે મંત્રો આપ્યા, પરબ્રહ્મથી અભિન્ન ગણીને વારંવાર ઉચ્ચારણ કરવું, અર્થાત નિરંતર જપ કરવો. તે જ જ્ઞાનનું સાધન છે. જ્ઞાનનું આ સાધન છે, તેનાથી જ્ઞાન પરિણામ સ્વરૂપે ઉત્પન્ન થાય છે. આ મંત્રોનો જાપ કરવાથી એમ કહેવા માંગે છે.

તે પરમાત્મામાં એકાગ્ર ચિત્તવાળા થઈને ધ્યાન લગાવવું તે જ ઉપકરણ એટલે કે સામગ્રી છે. શરીરના અંગો અર્થાત ઇન્દ્રિયોની ક્રિયાઓને વારંવાર રોકવી. આંખ જોવાનું કામ કરે તો કે "બંધ કર", કાન સાંભળવાનું કરે તો કે "સાંભળવાનું બંધ કર". વારેવારે એવી રીતે કરી એને રોકવાની અને એને ભગવત કાર્યમાં નિયોજિત કરવી તેને બલી કહેવામાં આવે છે. બલી આમ કરવાનો બલી નહીં, આ બલી છે આ બધું. યસ, એટલે આ પ્રત્યાહાર જે કરો છો તેનો પરિણામ સ્વરૂપ જે છે તે બલી છે કે ઇન્દ્રિયજન્ય સુખોનો તમે બલિદાન આપો છો ત્યાં આમ કરીને અને તેને પાછું શું કરો છો? ભગવત પ્રાપ્તિમાં લગાડો છો. ધ્યાન તમારું ક્યાં છે? "તે પરમાત્મા હું છું" એની અંદર લાગી જાવ. એટલે સ્થૂળ અને સૂક્ષ્મ બીજના રૂપમાં ત્રણ ધામ કાળ છે. પરમાત્માને પ્રાપ્ત કરવાનું સ્થાન હૃદય છે કે સહસ્ત્રાળ છે?

તેથી આ દ્વાદશાક્ષર પદ જ એનું સ્થાન કહેવામાં આવે. જે શ્રદ્ધાવાન ઋષિઓએ માર્કંડે ઋષિને ફરી પ્રશ્ન કર્યો કે તેનો ઉદય કેવી રીતે થાય? તેનો સ્વરૂપ શું છે? તેનો

ઉપાસક કોણ છે? ત્યારે કહે છે, "વૈરાગ્ય રૂપી તેલથી પૂર્ણ, ભક્તિ રૂપી વાટથી દીવેટ યુક્ત, જ્ઞાન રૂપી પાત્રમાં એટલે કે જ્ઞાનના વિષયમાં દીપિકાનું અર્થાત સર્વત્ર સ્વામાન રૂપે વ્યાપ્ત એવા ઈ સત્તાનું પોતાના આત્મામાં દર્શન કરવું જોઈએ." ભાગવત દર્શન માટે જ્ઞાન, ભક્તિ અને વૈરાગ્યની જરૂર છે. આ ઈડા, પિંગળા અને સુષુમ્ણાને સાચવીએ આવતા જ સ્થિર થઈ જશે. એટલે અજ્ઞાન રૂપી અંધકારનો નાશ થઈ જાય છે અને આત્મારૂપી દીપક સ્વયં પ્રજ્વલિત થઈ ઉઠે છે. એને કંઈ ચાપીને તમારે સળગાવવાનો નથી, સ્વયં પ્રજ્વલિત થઈ ઉઠે છે.

પોતાના જ્ઞાન રૂપી દંડથી વૈરાગ્ય રૂપી અરણીમાં મંથન કરીને અજ્ઞાન રૂપી અંધકારના નાશ માટે ગૂઢ અર્થ એટલે કે પરમ તત્વને જાણવાનો પ્રયાસ કરવો જોઈએ. આ પરમ તત્વ છે શું? 24 કલાક જો તમે આ પ્રશ્ન કરો તો પરમ તત્વને પ્રગટ થયે છૂટકો. આ નિષ્ઠા છે. તે પરમ તત્વનું દર્શન નિરંતર જ્ઞાન અને વૈરાગ્યના પાલન અને ચિંતનથી જ શક્ય બને. હવે તમે પરમ તત્વ શું છે એની પાછળ પડશો એટલે પછી તમે છે ને તો ખાવા-પીવામાં, આમાં-તેમાં કશામાં રહેશો નહીં. સંસાર યાદ નહીં આવે તે વખત. એટલે ઓટોમેટિક વૈરાગ્ય થશે, ઓટોમેટિક તપ થઈ જશે બધું. નિરંતર એક જ નિષ્ઠા કે આ જ્યાં સુધી પ્રાપ્ત કરું ત્યાં સુધી નહીં કે સતત ચાલુ રાખું એમ કહે છે. તો આ અવિરત પ્રયાસ ચિંતન દ્વારા શક્ય બને છે.

પરમ તત્વ વિશેનું ચિંતન ન કરવું તે પાસ છે. પાસ એટલે પેલું બાંધે ને આમ કરીને આમ દોરડું નાખીને ખેંચી લે. યમ પાસ હોય છે એવી રીતે બધા તે વખતના લોકો આવી રીતે રાખતા હતા. તમે અમુક પિક્ચરોમાં જોયું હશે, પેલા ગોળા પર દોડતા હોય પછી આમ દોરડું રાખે તો આમ ગોળ ગોળ ફેરવીને આમ કરીને ફેંકે ને પછી આમ ખેંચે એટલે પેલું દોરડું આમ એવા પ્રકારનું હોય ને આમ ખેંચાઈ જાય, બંધાઈ જાય. તો એ પરમ તત્વનું દર્શન ન કરવું એને પાસ કીધું. એ પાસથી બંધાયેલા દ્વૈતવાદથી ભયભીત. બીજો જોયો ને, "હું પરમ તત્વ છું" એ અદ્વૈત છે અને મેં જોયું કે આ નીલેશભાઈ છે ને હું છું તો બંધાયેલો છું. તો એનાથી ભયભીત થયો. વખતે નીલેશભાઈ મારું લઈ લે બધું તો આમ કરી નાખે તો તેમ કરી નાખે તો. ભયભીત ને વ્યાકુળ થાય માણસ. બીજાને જુએ ને એટલે પાસ લાગી. હા, એનાથી પાસ લાગી જાય કારણ કે એ પરમ તત્વમાંથી ખસ્યો.

એ સેકન્ડે એને જ્યાં પરમ તત્વ જોવાનું હતું ત્યાં આગળ એને નીલેશભાઈને જોયો. બસ, આ ભૂલ થઈ ગઈ.

એટલે મોહરૂપી શનિ એટલે કે મૃત્યુના મુખમાં ગયેલા વિવેક રૂપી માર્કંડેને પરમ તત્વનું ચિંતન ફરીથી જીવતદાન કરી, આત્મતત્વનો બોધ કરાવીને પરમાત્માના પરમ આનંદની અંદર ફરી સ્થિર કરી દે છે. ત્યાંથી નિષ્ઠા આમ તેમ લગાડીને આ બીજો છે એમ કરીને ત્યાંથી ઉપાડો ને પાછા કે ના, એ પણ પરમ તત્વ જ છે અને આ બે નથી, એક જ છે. જ્યાં સુધી દ્વૈત છે ત્યાં સુધી ભય છે અને દ્વૈત છે તે જ સંસાર છે. પછી તો બીજો, ત્રીજો, પછી તો વંશાવળી વધતી જ જાય છે એમ એ કહે છે. એટલે બ્રહ્મને પ્રકાશિત કરી દેનારી તત્વજ્ઞાન રૂપી બુદ્ધિને જ દક્ષિણા કહી છે. આ જ્ઞાન છે એમ. તે જ બ્રહ્મ સાક્ષાત્કાર માટેનું દ્વાર અર્થાત મુખ છે. તેથી બ્રહ્મજ્ઞાનીઓએ તેને દક્ષિણામુખ નામનું શિવ તત્વ કહેલું છે. સૃષ્ટિના આદિમાં પ્રજાપતિ બ્રહ્માજીએ એમની જ ઉપાસના કરી હતી. એમાંથી જ શક્તિ પ્રાપ્ત કરીને સૃષ્ટિની રચનારૂપી પોતાના મનોરથને એમણે પૂર્ણ કર્યો અને પ્રસન્ન થયા.

તેથી પ્રજાપતિ બ્રહ્મા જ એમના ઉપાસક છે. પહેલામાં પહેલા દક્ષિણામૂર્તિના આ શિવ તત્વ રૂપી ગુપ્ત વિદ્યાનો જે પાઠ કરે છે તે બધા જ કલમશોથી છૂટી જાય છે. એને બરાબર જાણીને મનન અને ચિંતન કરનાર મોક્ષને પ્રાપ્ત થાય છે એવું આ ઉપનિષદ અહીં સમાપ્ત થાય છે.

"ૐ સહ નાવવતુ, સહ નૌ ભુનક્તુ, સહ વીર્યં કરવાવહૈ, તેજસ્વિનાવધીતમસ્તુ મા વિદ્વિષાવહૈ. ૐ શાંતિ." જય સચ્ચિદાનંદ.