ઉપનિષદ સિરીઝ · વિડિયો ૧૧૦

ચાક્ષુસોપનિષદ, આ ઉપનિષદ કૃષ્ણ યજુર્વેદ પરંપરાનું છે. આ ઉપનિષદ એના નામને અનુરૂપ ચક્ષુ રોગ, નેત્ર રોગને દૂર કરવાનું સામર્થ્ય ધરાવે છે. તો આ ઉપનિષદની પહેલા મહત્તા છે, પછી એના ઋષિ, દેવતા, છંદ અને વિનિયોગ છે. પછી અભિમાની દેવતા સૂર્યદેવને નેત્રરોગને દૂર કરવા માટેની પ્રાર્થના છે અને કીધું છે કે, "હે ભગવાન, આ અજ્ઞાન રૂપી અંધકારને અમારામાંથી દૂર કરી દો. અમને અંધકારમય બંધનમાં જકડાયેલા એવા આ સમસ્ત પ્રાણી જગતને પોતાનું દિવ્ય તેજ આપીને મુક્ત કરવાની કૃપા કરો." આ પ્રાર્થના સાથે એનું સમાપન છે.

"ૐ સહનાવવતુ સહનૌ ભુનક્તુ સહવીર્યં કરવાવહૈ તેજસ્વિનાવધીતમસ્તુ મા વિદ્વિષાવહૈ ૐ શાંતિ: શાંતિ: શાંતિ:."

"ૐ અથાત: ચાક્ષુષી પઠિત સિદ્ધ વિદ્યા ચક્ષુરોગહરાં વ્યાખ્યાસ્યામ: યયા ચક્ષુરોગા: સર્વતો નશ્યંતિ, ચાક્ષુષી દીપ્તિર્ભવિષ્યતીતિ. તસ્યા: ચાક્ષુષી વિદ્યાયા: અહિર્બુધ્ન્ય ઋષિ:, ગાયત્રી છંદ:, સૂર્યો દેવતા, ચક્ષુરોગ નિવૃત્તયે જપે વિનિયોગ:."

"ૐ ચક્ષુ: ચક્ષુ: ચક્ષુ: તેજ: સ્થિરો ભવ. મામ પાહિ પાહિ. ત્વરિતં ચક્ષુરોગાન સમય સમય. મમ જાતરૂપં તેજો દર્શય દર્શય. યથા અહમ અંધો ન સ્યામ તથા કલ્પય કલ્પય. કલ્યાણં કુરુ કુરુ સ્વાહા. યાની મમ પૂર્વજન્મોપાર્જિતાનિ ચક્ષુ: પ્રતિરોધક દુષ્કૃતાનિ સર્વાણિ નિર્મૂલય નિર્મૂલય. ૐ નમ: ચક્ષુસ્તેજોદાત્રે દિવ્યાય ભાસ્કરાય. ૐ નમ: કરુણાકરાયામૃતાય. ૐ નમો સૂર્યાય. ૐ નમો ભગવતે સૂર્યસ્ચાક્ષિતેજસે. નમ: ખેચરાય. નમ: મહતે. નમ: રજસે. નમ: તમસે. અસતો મા સદ્ગમય. તમસો મા જ્યોતિર્ગમય. મૃત્યોર્મા અમૃતં ગમય."

"ઉષ્ણો ભગવાન ચાક્ષુષી રૂપ: હંસો ભગવાન શુચિરપ્રતિરૂપ: ય ઈમાં ચાક્ષુષ્મતીં વિદ્યાં બ્રાહ્મણો નિત્યમધીયતે ન તસ્યાક્ષિરોગો ભવતિ, ન તસ્ય કુલે અંધો ભવતિ. અષ્ટૌ બ્રાહ્મણાન ગ્રાહયિત્વા વિદ્યા સિદ્ધિર્ભવતિ."

હે પરમાત્મા, આપ અમારા બંનેનું, ગુરુ-શિષ્યનું, સાથે રક્ષણ કરો. અમારા બંનેનું સાથે સાથે પાલન કરો. અમે બંને સાથે સાથે શક્તિઓ પ્રાપ્ત કરીએ. અમારા બંનેની અધ્યયન કરેલી વિદ્યા તેજસ્વી બને. અમે બંને એકબીજા પ્રત્યે ક્યારેય ઈર્ષા-દ્વેષ ન કરીએ. હે શક્તિ સંપન્ન, અમારા ત્રિવિધ તાપોનું શમન થાવ, શમન થાવ, અક્ષય શાંતિની પ્રાપ્તિ થાવ.

હવે પાઠ માત્રથી સિદ્ધ થનારી ચાક્ષુષી વિદ્યાની વ્યાખ્યા કરીએ છીએ. આ વિદ્યા આંખના રોગોને સંપૂર્ણ રીતે નષ્ટ કરવામાં સમર્થ છે. એનાથી આંખો તેજોમય બની જાય છે. આ ચાક્ષુષી વિદ્યાના મંત્ર દ્રષ્ટા ઋષિ જે છે એ અહિર્બુધ્ન્ય છે. છંદ એનો ગાયત્રી છે અને દેવતા એના સૂર્ય એટલે કે સવિતા છે. નેત્ર રોગના નિવારણ માટે એનો વિનિયોગ કરવામાં આવે છે.

હે ચક્ષુના અભિમાની દેવતા સૂર્ય, આપ ચક્ષુમાં, ચક્ષુના તેજોમય રૂપમાં સ્થિર થાવ. આપ મારી રક્ષા કરો, રક્ષા કરો. નેત્ર રોગનું ઝડપથી શમન થાવ, શમન થાવ. મને આપનું સુવર્ણ જેવું દિવ્ય તેજ દેખાડો. હું આંધળો ન થાવ એવું કંઈક કરો, ઉપાય કરો. અમારું કલ્યાણ કરો, કલ્યાણ કરો. પૂર્વ જન્મમાં મેં કરેલા પાપો કે જે દર્શન શક્તિના અવરોધક છે, તે બધાને સમૂળો નાશ કરવો. દર્શન થશે એટલે જ્ઞાન થશે. પહેલું દર્શન, પછી તરત જ જ્ઞાન થશે. આમ સામે જુઓ પછી ખબર પડે કે આ કેરી છે. આમ સામે જુઓ પછી ખબર પડે કે અમિત છે. એવી રીતે પહેલા દર્શન પછી જ્ઞાન. તો દર્શન શક્તિના અવરોધક છે એવા જે અગાઉ કરેલા મારા પાપો છે તે બધાને તમે નાશ કરી નાખો એમ કહે છે.

અને એનાથી શું થશે આગળ? તો કે નેત્રોને દિવ્ય તેજોમય બનાવનાર, દિવ્ય પ્રકાશ સ્વરૂપ ભગવાન ભાસ્કરને નમસ્કાર કરું છું. ઓમકાર રૂપ ભગવાન કરુણામય અમૃત સ્વરૂપને નમસ્કાર કરું છું. સૂર્ય દેવતાને નમસ્કાર કરું છું. નેત્રના તેજ રૂપ ભગવાન સૂર્યને હું નમસ્કાર કરું છું. રજોગુણ સ્વરૂપ, બધામાં ક્રિયા ઉત્પન્ન કરનાર ભગવાન સૂર્યને નમસ્કાર કરું છું. સૂર્યનારાયણ આવે એટલે તરત બધા જાગીને કંઈક એક્ટિવિટી કરવાના ચાલુ થાય, તો એક્ટિવ કરે છે બધાને. સૂર્યને નમસ્કાર કરું છું. તમોગુણને આશ્રય આપનારા ભગવાન સૂર્યને પણ નમસ્કાર કરું છું. સૂર્ય પ્રખર થઈ જાય તો માણસ અકળાઈ જાય એકદમ, પછી ગુસ્સો થઈ જાય. નમસ્કાર કરું છું.

હે ભગવાન, આપ અમને અસતમાંથી સતમાં લઈ જાવ. અજ્ઞાન રૂપી અંધકારમાંથી જ્ઞાનરૂપી પ્રકાશ તરફ લઈ જાવ. મૃત્યુથી અમૃત તરફ લઈ જાવ. ઉષ્મા સ્વરૂપ ભગવાન સૂર્ય શુદ્ધ સ્વરૂપ છે. હંસમય ભગવાન સૂર્ય સૂચિ અને અપ્રતિમ રૂપ છે. તે સવિતાદેવના તેજોમય રૂપની તુલના કરનારું બીજું કોઈ છે જ નહીં. જે વિદ્વાન મનીષી બ્રાહ્મણ આ ચાક્ષુષી વિદ્યાનો નિત્ય પાઠ કરે છે તેને નેત્રના કોઈ પણ રોગ થતા નથી. તેના કુલમાં કોઈ અંધ પણ થતું નથી. આ વિદ્યા આઠ બ્રાહ્મણોને, બ્રહ્મનિષ્ઠાને ગ્રહણ કરાવવાથી તે વિદ્યા સિદ્ધ થાય છે. ભગવાન ભાસ્કર સચ્ચિદાનંદ સ્વરૂપ છે.

"ૐ વિશ્વરૂપં ઘૃણિનં જાતવેદસં હિરણ્યમયં પુરુષં જ્યોતિરૂપં તપંતં વિશ્વસ્ય ભૂતસ્ય પ્રતપંતમુગ્રં પુરઃ પ્રજાનામુદયત્યેષ સૂર્યઃ (સંભવિત સાચો પાઠ)."

ભગવાન ભાસ્કર જે છે તે કેવા છે? સચ્ચિદાનંદ સ્વરૂપ છે. સૂર્યની સામે જુઓ તો બોલજો, "જય સચ્ચિદાનંદ." સમગ્ર જગત પણ એમનું સ્વરૂપ છે. તો જ્યારે પણ તમે જગતને જુઓ ત્યારે પણ બોલો, "જય સચ્ચિદાનંદ." જે ત્રણેય કાળને જાણનારા અને પોતાના કિરણોથી શોભાયમાન છે, જે પ્રકાશ સ્વરૂપ છે, હિરણ્યમય પુરુષ રૂપે તપી રહ્યા છે, આ સમગ્ર વિશ્વને ઉત્પન્ન કરનારા છે. સૂર્યનારાયણ તપી રહ્યા છે અને પોતાના તપવાના કારણે એ બીજા બધાને કેટલો બધો ફાયદો કરે છે. પોતે તપ કરી રહ્યા છે, ઉગ્ર તપ કરી રહ્યા છે અને તેનાથી સમગ્ર વિશ્વને ઉત્પન્ન કરનારા એવા પ્રચંડ પ્રકાશી રૂપ યુક્ત એવા ભગવાન સવિતા, સવિતા બધું ઉત્પન્ન કરવાની શક્તિવાળા દેવ સવિતા છે, તેને અમે બધા નમસ્કાર કરીએ છીએ. આ ભગવાન સૂર્ય.

બધી પ્રજાઓ પ્રાણીઓની સામે પ્રત્યક્ષ રૂપે ઉદય પામે છે. પરબ્રહ્મને તો જાણવો પડે. પરમાત્મા સૂર્યને સીધો જ જોઈ શકાય. આને જુઓ અને પહેલાને જાણો કે "આ એ છે, આ એ છે."

ભગવાન આદિત્યને નમસ્કાર છે. તે ભાસ્કરદેવની પ્રભા દિવસને વહન કરનારી છે. અમે તે સૂર્યદેવને માટે શ્રેષ્ઠ આહુતીિ આપીએ છે.

મેધા જેમને પ્રિય છે તેવા બધા ઋષિઓ, શ્રેષ્ઠ પાંખોવાળા પક્ષીઓના રૂપમાં, ભગવાન સૂર્યદેવની સમક્ષ ઉપસ્થિત થઈને આ રીતે નિવેદન કરવા લાગ્યા: "હે ભગવન, અમારા અજ્ઞાન રૂપી અંધકારને અમારાથી દૂર કરો. અમારા નેત્રોને પ્રકાશથી ભરી દો અને તમોમય બંધનમાં જકડાયેલા અમને તમારું દિવ્ય તેજ આપો. અમને મુક્ત કરો."

પુંડરીકાક્ષ ભગવાનને નમસ્કાર છે. પુષ્કરે ક્ષણને નમસ્કાર છે. અમલે ક્ષણને નમસ્કાર છે. કમલે ક્ષણને નમસ્કાર છે. વિશ્વરૂપને નમસ્કાર છે. ભગવાન મહાવિષ્ણુને નમસ્કાર છે.

"ૐ નમો ભગવતે આદિત્યાય અહોવાહિન્ય હો વાહિની સ્વાહા."

"(મૂળ વૈદિક મંત્ર - સુપર્ણા પક્ષી સ્વરૂપ પ્રિયમેધા ઋષિઓ વિશેનો શ્લોક - ટ્રાન્સ્ક્રિપ્શનમાં અત્યંત ગરબડ થયેલ છે)"

"પુંડરીકાક્ષાય નમઃ, પુષ્કરે ક્ષણાય નમઃ, અમલેક્ષણાય નમઃ, કમલેક્ષણાય નમઃ, વિશ્વરૂપાય નમઃ, મહાવિષ્ણવે નમઃ."

"ૐ સહનાભવતુ સહન નભુનક્તુ સહવીર્યમ તેજસ્વીના વદિતમસ્તુ મહાવિદવિષાવહે."