યથાર્થ ગીતા સાર — ૨૧

જય સચ્ચિદાનંદ! ૧૨મા અધ્યાય એટલે કે ભક્તિ યોગ વિશેનું આ સુંદર આત્મજ્ઞાનથી સભર લખાણ વ્યાકરણ અને યોગ્ય વિરામચિહ્નો સાથે નીચે મુજબ સુધારીને ૨૫ ફકરામાં ગોઠવવામાં આવ્યું છે: અધ્યાય ૧૨: ભક્તિ યોગ અને પ્રભુના પ્રિય ભક્તના લક્ષણો ઓમ્. વિશ્વરૂપ દર્શન પછી અર્જુનને ભાન થઈ ગયું કે મારો સખા તો બહુ ભવ્ય છે, ભવ્યથી ભવ્ય છે! એના જેવો તો કોઈ બીજો મેં ક્યાંય શોધીને જોયો નહતો, એટલે પછી એને અતિશય ભક્તિભાવ ઉભરાયો અને ત્યાં શરૂ થયો ૧૨મો અધ્યાય જે 'ભક્તિ યોગ' વિશે જણાવે છે. હવે પછીના એના પ્રશ્નો જે છે તે પણ ભક્તિ વિશેના જ છે, એટલે આને જો સુંદર રીતે સમજી લઈએ તો શ્રેષ્ઠ ભક્તિ આપણાથી થઈ શકે. અર્જુન ઉવાચ: જેનો વિધિ હમણાં બતાવ્યો છે તે જ પ્રમાણે અનન્ય ભક્તિથી આપનું શરણ લઈને, નિરંતર આપમાં જોડાઈ રહીને વિશેષ ભાવે આપને ઉપાસે છે તે; અને બીજા જે આપ પરમેશ્વરનું શરણ ન લેતા, સ્વતંત્ર રૂપથી પોતાનામાં વિશ્વાસ રાખી તે અક્ષય અને અવ્યક્ત રૂપની ઉપાસના કરે છે કે જેમાં આપ પણ સ્થિત છો તે.

તો આ બે પ્રકારના ભક્તોમાંથી કોણ અધિક ઉત્તમ યોગવેત્તા છે? આ પ્રશ્ન કર્યો કે એક જ્ઞાની છે અને એક ભક્ત છે, એ બેમાં શ્રેષ્ઠ કોણ? ત્યારે કહે છે, આ બે ભક્તોમાંથી કોણ ઉત્તમ યોગવેત્તા? શ્રી ભગવાન ઉવાચ: "હે અર્જુન! મારામાં મન એકાગ્ર કરીને નિરંતર મારામાં જોડાયેલા જે ભક્તો પરમ તત્વમાં શ્રેષ્ઠ શ્રદ્ધાથી મને ભજે છે, તેઓને હું યોગીઓમાં ઉત્તમ માનું છું ." મનને એકાગ્ર કરવાનું અને નિરંતર પ્રભુમાં જોડાયેલા રહેવાનું; જે ભક્તો પરમ તત્વમાં શ્રેષ્ઠ શ્રદ્ધાથી ભજે છે—શ્રેષ્ઠ શ્રદ્ધા હોવી જોઈએ, બસ આ વાત કરે છે—તેને ભગવાન યોગીઓમાં ઉત્તમ માને છે. "જે પુરુષ ઇન્દ્રિયોના સમુદાયને (પાંચ જ્ઞાનેન્દ્રિયો અને પાંચ કર્મેન્દ્રિયોના સમુદાયને) યોગ્ય રીતે સંયમમાં રાખીને, મન-બુદ્ધિના ચિંતનથી અત્યંત પર એવા સર્વવ્યાપી, અકથનીય સ્વરૂપ, સદા એકરસ રહેનારા અને નિત્ય, અચળ, અવ્યક્ત, આકારરહિત એટલે કે નિરાકાર અને અવિનાશી એવા બ્રહ્મની ઉપાસના સર્વ ભૂતોના હિતમાં લાગીને કરે છે, અને સર્વમાં સમાન ભાવથી રહે છે, તેઓ મને જ પામે છે ." બ્રહ્મના ઉપરોક્ત વિશેષણો જે છે તે મારાથી અભિન્ન છે, હું એના સાથે એકરૂપ જ છું.

પરંતુ અવ્યક્ત પરમાત્મામાં આસક્ત ચિત્તવાળા ભક્તોને સાધન કરતા કષ્ટ થાય છે; કારણ કે દેહાભિમાનીઓને અવ્યક્તની પ્રાપ્તિ માટે દુઃખ સેવવું જ પડે. જ્યાં સુધી દેહભાન છે, દેહાધ્યાસ છે, ત્યાં સુધી અવ્યક્તની પ્રાપ્તિ કઠિન છે. તો દેહાધ્યાસ જવો જ પડશે. યોગેશ્વર શ્રીકૃષ્ણ સદગુરુ હતા, અવ્યક્ત પરમાત્મા તેઓમાં વ્યક્ત થઈ ચૂક્યા છે. તેઓ કહે છે કે મહાપુરુષનું શરણ ન ગ્રહીને જે સાધક પોતાની શક્તિ સમજીને આગળ વધે છે કે, "હું અમુક અવસ્થામાં છું અને આગળ આ અવસ્થા પ્રાપ્ત કરીશ, હું મારા જ અવ્યક્ત સ્વરૂપને પામીશ, તે મારું જ રૂપ છે અને તે હું જ છું," તેનામાં પણ ભગવાન આવી જ રીતે કામ કરી જ રહ્યા છે. એને ખબર પડે કે ના પડે, એને ભલે પ્રભુનો આશ્રય લેવો હોય કે ના લેવો હોય, એ છૂટ છે. આવા વિચારો વડે પ્રાપ્તિની પ્રતીક્ષા ના કરતા, લોકો પોતાના શરીરને જ 'સોહમ્' કહેવા લાગે છે; આ માર્ગમાં આ જ મોટું વિઘ્ન છે, તેનાથી સાધક ભટકી શકે છે.

"પરંતુ જે મારું શરણ ગ્રહણ કરીને આવે છે, જે મારામાં જ પરાયણ થઈને સંપૂર્ણ કર્મો, આરાધન બધું મને જ અર્પણ કરીને, અનન્ય ભાવથી યોગ આરાધના-પૂજા વડે નિરંતર મારું ચિંતન કરતા મને ભજે છે, તે કેવળ મારામાં ચિત્ત રાખનારા ભક્તોનો હું મૃત્યુરૂપી સંસારમાંથી ત્વરિત ઉદ્ધાર કરી દઉં છું ." આમ મદ્-ચિત્તને લગાવવાની પ્રેરણા અને તેની વિધિ માટે તેઓ હવે આગળ કહે છે. "હે અર્જુન! તું મારામાં જ મન લગાવ, મારામાં જ બુદ્ધિ લગાવ, પછી તું મારામાં જ નિવાસ કરીશ એમાં શંકા નથી ." જો મન અને બુદ્ધિ પણ ન જોડી શકે, કારણ કે મનને રોકવું એ તો વાયુને રોકવા જેવું દુષ્કર અને અઘરું કામ છે. "તેમ છતાં પણ મારામાં મનને અચલ સ્થિર કરવા જો તું સમર્થ નથી, તો તું યોગના અભ્યાસ દ્વારા મને પ્રાપ્ત કરવાની ઈચ્છા કર." જ્યાં પણ ચિત્ત જાય ત્યાંથી એને ખેંચી લાવી, એને ફરી પાછું આરાધના અને ચિંતન ક્રિયામાં લગાડવું, એને યોગનો અભ્યાસ કહેવામાં આવે છે.

ચિત્તને પાછું લાવવાનું છે, પ્રત્યાહાર કરી અને પછી પાછું મૂકી દેવાનું છે ચિત્તની અંદર. "જો તું અભ્યાસ એટલે કે યોગ કરવામાં પણ અસમર્થ હોય, તો કેવળ મારા માટે કર્મ કર ." ભગવાન કહે છે કે મારે ખાતર કર; ભક્તિ તું મારે ખાતર કર, યોગ તું મારે ખાતર કર, તારા પોતાના સ્વાર્થ માટે આરાધના ના કરીશ. "આ રીતે મારી પ્રાપ્તિ માટે કર્મ કર, તો તું મારી પ્રાપ્તિ રૂપી સિદ્ધિને પામીશ." આમ પણ જો અભ્યાસ ના થાય તારાથી, તો પણ સાધનામાં અડગ લાગેલા રહેવું. "જો આ કર્મ કરવામાં પણ તું અસમર્થ હોય, તો સર્વ કર્મોના ફળનો તું ત્યાગ કરી દે ." લાભ-હાનિની ચિંતા છોડીને પ્રભુના ભક્તોના આશ્રિત બની જાવ, ભક્તિના આશ્રિત બની જાવ. સમર્પણ સાથે આત્મવાન મહાપુરુષના શરણમાં તું ચાલ્યો જા, તેમનાથી પ્રેરાઈને કર્મ સ્વતઃ થવા લાગશે. કારણ કે આત્મજ્ઞાની હશે તે કેવા હશે?

બધો ટાઈમ આત્મામાં જ બેઠા હશે. હવે તું એમના સંપર્કમાં જઈશ એટલે એમના પ્રભાવના કારણે, સમર્પણ સાથે તું ગયો હોઈશ ત્યારે તને એ પ્રેરિત કરશે. તને પ્રેરણાનો પ્રભાવ લાગી જશે અને એ જે કર્મ છે તે સ્વતઃ થવા માંડશે; તમારે ધ્યાન કરવું ના પડે, ધ્યાન આપોઆપ લાગી જાય. જ્યાં બેઠા હોય ત્યાં ધ્યાન લાગી જાય, એવું બધું થાય. પણ અત્યારે આ બધા જે કરવા બેસે છે ને ધ્યાન લગાડે છે, એ ધ્યાનની અહીંયા આગળ વાત થતી નથી; આ બહુ વિશિષ્ટ સ્થિતિની વાત કરે છે ભગવાન. પેલું તો નર્યું આમ ઘેલછાવાળું છે, તમને તરત ખબર પડી જાય કે ઇમિટેશન જ્વેલરી જેવું છે. સમર્પણ સાથે કર્મફળનું મહત્વ સમજાવતા શ્રીકૃષ્ણે આગળ કહ્યું: "હે અર્જુન! કેવળ ચિત્તને રોકીને અભ્યાસથી જ્ઞાન માર્ગ દ્વારા કર્મમાં પ્રવૃત્ત થવું અને એમાં જ રહેવું, એના કરતાં શ્રેષ્ઠ જ્ઞાન છે.

જ્ઞાનના માધ્યમથી કર્મને કાર્યનું રૂપ આપવા કરતાં ધ્યાન શ્રેષ્ઠ છે, કારણ કે ધ્યાનમાં ઈષ્ટ ભગવાન સન્મુખ જ રહ્યા કરે છે. વળી ધ્યાન કરતાં પણ સર્વ કર્મના ફળનો ત્યાગ જે છે તે સર્વશ્રેષ્ઠ છે; કારણ કે ઈશ્વર પ્રત્યે સમર્પણની સાથે યોગ પર દ્રષ્ટિ રાખીને કર્મફળનો ત્યાગ કરવાથી, તેના યોગક્ષેમની જવાબદારી ઈશ્વરની થઈ જાય છે." એનો યોગક્ષેમ પરમાત્મા ઉપાડી લે છે કે, "ભાઈ! હવે હું તને પાર પાડી દઈશ ." તે અહીંથી શરૂઆત કરી છે ને? પહેલી ભૂમિકા હતી 'શુભેચ્છા', એટલે કે હું તને પહોંચાડી દઈશ, અને છેલ્લી ભૂમિકા હતી 'તુર્યગા', એટલે કે ત્યાં ચડાવી દઈશ. તું ચિંતા ના કર, સાત જ પગથિયા છે અને પાછો હું આ કઠેડા જેવો તારી જોડે જોડે જ ઊભો છું, સાતે સાત પગથિયામાં તારી જોડે જ છું, તને જરાય વાંધો નહિ આવે, તને પડવા જ નહિ દઉં! એટલે ગમે તેવો લૂલો-લંગડો હોય તો પણ કઠેડો પકડી પકડીને સીડી ચડી જાય છે.

કોકને થોડુંક એવું હોય કે ભાઈ, મારે આ નથી, મારે પેલું નથી, મારાથી બહુ સારી ભક્તિ નથી થતી; એવું એવું હોય, સાધક જાણતો હોય કારણ કે પેલું પાછલું વજન લઈને ફરતો હોય, એટલે એને થોડી ખબર હોય ને કે આપણે કેટલામાં છીએ! તો ભગવાન કહે છે કે તું એની ચિંતા ના કર, તું મહાન પાપીમાં પાપી ભલે હોય, પણ એક વખત ચાલુ કરીશ એટલે તને ઉપર પહોંચાડી દઈશ. ગમે તેવો માણસ હોય, કઠેડો તો એ જ કામ કરે ને કે પકડીને ઉપર પહોંચાડી દે, પણ એણે પોતે પગથિયા તો ચડવા જ પડશે. પરમાત્મા એવું કહે છે કે પુણ્ય અને પાપ એ તારો પ્રોબ્લેમ છે. અહીં તો તું જેવો મારી પાસે આવ્યો ને પહેલા પગથિયે ચડ્યો, એટલે હું તને છેલ્લે પહોંચાડી જ દઈશ, મારું કામ એવું છે; તો પછી ચિંતા શા માટે? પણ એ કઠેડામાં શ્રદ્ધા હોવી જોઈએ, એટલી ભગવાન પર શ્રદ્ધા લોકોને નથી હોતી. સાત પગલાની સીડી અને એનો કઠેડો જો પકડી લે, તો ગમે તેવો માણસ હોય, કેટલાય દિવસથી ના ચાલેલો હોય તો પણ ધીરે ધીરે ઉપર ચડી જાય અને પોતાનામાં શ્રદ્ધા આવી જાય કે હવે હું ચાલી શકીશ.

આ પરમાત્મા પર તું જરાક શ્રદ્ધા તો રાખ, જો કે તને ક્યાંનો ક્યાંય પહોંચાડી દેશે! પણ એ થતું નથી, એટલે આના લીધે પારાવાર મુશ્કેલીઓનો સામનો કરતો કોઈપણ વ્યક્તિ જોવા મળી શકે. એટલે ભગવાન કહે છે કે જો તારાથી સાધનામાં અભ્યાસ ના થાય, તો પણ અડગ લાગેલો જ રહેજે. ભલે તારાથી અભ્યાસ નથી થતો, પણ કરવા તો બેસવાનું જ રોજ. ભલે તારું ધ્યાન ના લાગે, પણ નિયમિત બેસવું—સાતથી આઠ—એટલે તારું કામ થઈ જાય. ધીરે ધીરે કરતા નિયમિતતા જરૂરી છે, સાતત્ય જરૂરી છે, એનાથી તું પહોંચી જઈશ. જો તું આ કર્મ કરવામાં પણ અસમર્થ હોય તો શું કરજે? તો કે સર્વ કર્મના ફળનો ત્યાગ કરી દે. આનું શું પરિણામ આવશે એમ વિચાર ના કરીશ; હાનિ અને લાભની પણ ચિંતા છોડી દે કે આના કરવાથી મને શું નુકસાન થશે, ધંધામાં શું નુકસાન થશે, બૈરી છોડીને જતી રહેશે કે છોકરા મારા પર ચીડાઈ જશે!

આ બધું ભલે થાય, જો એવું તને લાગતું હોય તો પણ એની ચિંતા તું છોડી દે. પછી મારી ભક્તિનો આશ્રિત બની જા અને સમર્પણ સાથે આત્મવાન મહાપુરુષના શરણમાં જા, તેનાથી પ્રેરાઈને તારા કર્મો થશે. "હે અર્જુન! કેવળ ચિત્તને રોકીને અભ્યાસથી જ્ઞાન માર્ગ દ્વારા કર્મમાં પ્રવૃત્ત રહેવું તે શ્રેષ્ઠ છે ." જ્ઞાન માર્ગ દ્વારા કર્મમાં પ્રવૃત્ત, કયું કર્મ છે? પાંચ કર્મ. "હવે જ્ઞાનના માધ્યમથી કર્મને કાર્યનું રૂપ આપવા કરતા ધ્યાન શ્રેષ્ઠ છે, અને છેલ્લે કીધું કે સર્વ કર્મોના ફળનો ત્યાગ એ સર્વશ્રેષ્ઠ છે ." એટલે યોગ પર દ્રષ્ટિ રાખીને કર્મફળનો ત્યાગ કરવાથી તારું યોગક્ષેમ વહન પરમાત્મા કરી લેશે, માટે આવા ત્યાગથી પરમ શાંતિ પ્રાપ્ત થઈ જશે. તરત જ, પહેલી વખત બેસશો તો પણ એકદમ ઠંડક અને સરસ શાંતિ થશે, પછી એને શ્રદ્ધા બેસશે કે આ બહુ મસ્ત છે, ચલો ફરી કરીએ!

એમ એમ કરતાં કરતાં ભગવાન એને ચલાવી દે અને પછી એક પછી એક સીડીઓ ચડાવીને ઉપર પહોંચાડી દે કે હવે તું પણ પરમાત્મા! શ્રીકૃષ્ણે આમ જણાવ્યું કે અવ્યક્તની ઉપાસના કરનારો, જ્ઞાન માર્ગથી સમર્પણ કરીને કર્મ કરનાર નિષ્કામ કર્મયોગી કરતાં શ્રેષ્ઠ છે. બંને કર્મ તો એક જ કરે છે, પરંતુ જ્ઞાન માર્ગમાં વિઘ્ન વધારે છે; તેમાં હાનિ-લાભની જવાબદારી પોતાની પર આવી પડે, સ્વયં પર આવી પડે. જ્યારે સમર્પિત ભક્તની જવાબદારી કોની હોય? મહાપુરુષની. એટલે જ તો સંતો કહેતા હતા ને કે, "દાદો બેઠો છે તો ચિંતા ના કરીશ ." દાદા ભગવાન તત્વ છે એ જવાબદારી લે છે. અંબાલાલ ભગત તો કહેતા હતા ને કે, "આ મારો દેહ તો કોઈ પાપડ ભાંગે એવો નથી, પણ આ દાદા અંદર જે પ્રગટ થયા છે ને એ સમર્થ છે, એ તને પહોંચાડી દેશે ." એટલે ગેરંટી એની છે, પરમાત્માની છે. સમર્પિત ભક્તની જવાબદારી હંમેશા મહાપુરુષો ઉઠાવી જ લેતા હોય છે, આથી કર્મના ફળના ત્યાગ દ્વારા તે શીઘ્ર શાંતિ આપે છે.

હવે શાંતિ પામેલા પુરુષના લક્ષણો આ રીતે છે: જે પુરુષ સર્વ ભૂતો પ્રત્યે દ્વેષભાવ નથી રાખતો. દ્વેષ ક્યાં ઊભો થાય છે? મનમાં, તો પછી એનો બધો સ્ટોર અહીં રહેલો હોય છે, એના જ પડગા પડે છે અને પેલો વારેવાર એનો એ જ દ્વેષ કર્યા કરતો હોય. જે સર્વનો પ્રેમી, હેતુરહિત અને દયાળુ છે; જે મમતારહિત છે, અહંકારરહિત છે અને સુખ-દુઃખમાં સમાન ભાવવાળો તથા ક્ષમાવાન છે. જે નિરંતર યોગની પરાકાષ્ઠાથી યુક્ત છે, હાનિ-લાભમાં સંતુષ્ટ છે, મન અને ઇન્દ્રિયો સહિત શરીરને વશમાં કરીને દ્રઢ નિશ્ચયી બન્યો છે, તેવો મારામાં અર્પિત મન-બુદ્ધિવાળો મારો ભક્ત મને પ્રિય છે. "વૈષ્ણવ જન તો તેને રે કહીએ જે પીડ પરાઈ જાણે રે..." પીડ પરાઈ એટલે પાડોશીની છે, મારી નથી એમ કહે છે. હું તો શુદ્ધ આત્મા છું એવા ભાનવાળો, એને વૈષ્ણવ કહેવાય. પરદુઃખે ઉપકાર કરે તો પણ મનમાં અભિમાન ના આણે.

સકળ લોકમાં સહુને વંદે, નિંદા ન કરે કેની રે; વાચ, કાછ, મન નિશ્ચલ રાખે, ધન ધન જનની તેની રે! આ કઈ જનની તેની? એની પ્રકૃતિ તેની. જે નિરંતર યોગની પરાકાષ્ઠાથી યુક્ત છે, હાનિ અને લાભમાં સંતુષ્ટ છે, મન અને ઇન્દ્રિયો સહિત શરીરને વશમાં કરીને દ્રઢ નિશ્ચયી બન્યો છે, તેવો મારામાં અર્પિત મન-બુદ્ધિવાળો મારો ભક્ત મને બહુ પ્રિય છે, બહુ વહાલો છે. "જેનાથી કોઈ જીવ ઉદ્વેગ પામતો નથી ." અહીંયા આ જે થાય છે ને આમ વેગ આવે છે, આ પ્રકૃતિના પાંચ ભૂતોની અંદર જ્યારે ઉદ્ભવ થાય છે ત્યારે પછી વેગ આવે છે. એના કારણે જ માણસને ઉદ્વેગ ઊભો થઈ જાય અને ના કરવાનું બધું કરવા માંડે છે, એટલે અંડર પ્રેશર કામ કરે છે હંમેશા. આના લીધે આ પાંચ ભૂતોની અંદર જે ત્રણ ગુણો ડિસ્ટર્બ થાય છે અને બધું ઉદ્ભવ થાય છે, તેનાથી જે કોઈ ઉદ્વેગ પામતો નથી તે ભક્ત શ્રેષ્ઠ છે.

એ જુએ છે કે આ તો બધું પાડોશીને થાય છે, મારે શું લેવા-દેવા એમ કરીને જેનો દેહાધ્યાસ ખતમ થઈ ગયો છે તે. દેહનો અધ્યાસ એટલે પંપાળ પંપાળ નહીં કરવાનું કે "આ મારું છે ને બહુ સાચવવાનું છે", એવી રીતના કરીને. "જે હર્ષ, સંતાપ, ભય અને સમગ્ર વિક્ષોભોથી મુક્ત છે, તે ભક્ત મને બહુ પ્રિય છે ." સાધકો માટે આ શ્લોક અત્યંત ઉપયોગી છે, તેમણે એવી રીતે રહેવું જોઈએ કે જેથી કરીને તેમના દ્વારા કોઈના પણ મનને ઠેસ ન પહોંચે, આટલું તો સાધકે કરવું જ જોઈએ. પરંતુ અન્ય લોકો આવું આચરણ નહીં કરે, તે લોકો તો સંસારી છે એટલે ગોદા મળશે જ; એમનો ટાઈમ થશે એટલે આવી જશે, એ લોકો તો આગ ઓકશે જ, એ લોકો તો કંઈ પણ કહેશે જ. પરંતુ સાધકના હૃદયમાં તો અનેક લોકો દ્વારા પહોંચાડેલા આઘાતથી ઉથલ-પાથલ ન જ થવી જોઈએ. તેની સુરતા ચિંતનમાં જ લાગી રહે, ક્રમ તૂટે નહીં.

સૌ કોઈથી બચીને રહેવાની જવાબદારી સાધકની પોતાની છે. લોકો પોતાના કપડાં પર ડાઘ ના લાગવો જોઈએ એની કાળજી રાખે છે, પણ આ મનના ડાઘાનું શું? "જે આકાંક્ષારહિત, પવિત્ર છે, આરાધનામાં દક્ષ છે (કુશળ થઈ ચૂક્યો છે), જે પક્ષપાતરહિત અને દુઃખોથી મુક્ત છે, સર્વ આરંભનો ત્યાગ કરનાર એવો મારો ભક્ત મને બહુ પ્રિય છે ." સર્વ આરંભ પરિત્યાગ કરવા યોગ્ય છે, કોઈપણ સંસારી ક્રિયાનો આરંભ હવે એને બાકી રહેતો નથી. એણે તો કરવા યોગ્ય ક્રિયા ક્યારનીય શરૂ કરી દીધી છે અને હવે તો બસ પ્રભુ એને લઈને ચાલવા જ માંડ્યા છે. આગળ સીધો હવે પહોંચાડી જ દેશે સાતમા પગથિયે, એ જવાબદારી પરમાત્માની છે. "જે ક્યારેય હર્ષ કે શોક, દ્વેષ કે કામના કરતો નથી, જેના શુભ-અશુભ સંપૂર્ણ કર્મોના ફળનો ત્યાગ થઈ ગયો છે અને એવો ત્યાગી બની ચૂકેલો છે, તેને શુભ કે અશુભ અલગ કે શેષ એવું કશું રહેતું જ નથી, તેવી ભક્તિની આ પરાકાષ્ઠા વાળો પુરુષ મને બહુ પ્રિય છે ." ભગવાન કહે છે કે જો તમે આવા બની જાવ તો તમે મારા પ્રિય જ છો.

"અને જે પુરુષ શત્રુ અને મિત્રમાં, માન અને અપમાનમાં સમાન બુદ્ધિવાળો છે; જેના અંતઃકરણની વૃત્તિઓ સર્વથા શાંત થઈ ગઈ છે; જે શીત-ગરમી, સુખ-દુઃખના દ્વંદ્વમાં સમાન ભાવવાળો અને આસક્તિરહિત બની ચૂકેલો છે, તે ભક્ત મને બહુ પ્રિય છે. જે નિંદા અને સ્તુતિને એક સમાન સમજે છે; મનનશીલતાની ચરમ સીમા પર પહોંચીને જેની મન સહિતની સર્વે ઇન્દ્રિયો બિલકુલ શાંત થઈ ચૂકી છે; કોઈપણ પ્રકારે થતા શરીર નિર્વાહમાં જે સદૈવ સંતુષ્ટ છે, ચાહે કસાઈનું કામ કરવું પડતું હોય પણ તે પોતાના કાર્યથી સંતુષ્ટ છે, જે પોતાના નિવાસસ્થાનમાં મમતાથી પર છે તે." એનું નિવાસસ્થાન કયું? દેહ પર મમતા ના હોવી જોઈએ એમ કહે છે, ઘર પર મમતા ના હોવી જોઈએ. એ તો વાત છે જ, પણ સાંજે ઘેર તો જવું પડે ને ભાઈ, રાતે સૂવાનું હોય, પૂજાપાઠ આપણે આ બધું કરવાનું હોય, યોગ કરવાનો હોય એટલે ઘેર તો જવું જ જોઈએ પાછું; કંઈ જંગલમાં જઈને બેસી રહેવાનું નથી.

પણ આ દેહ છે, એની અંદર આપણા નિવાસસ્થાનમાં રહેવાનું છે, ત્યાં આગળ મમતાથી પર રહેવાનું છે એટલે કે શરીરનો મોહ ના હોવો જોઈએ. આપણા પોતાના શરીરનો પણ હોવાપણાનો પણ મોહ ના હોવો જોઈએ; હોય તો હોય, ના હોય તો ના હોય. હવે તું નીકળી ગયો એમાંથી બહાર. અત્યાર સુધી હતું કે તારે રહેવા માટે એક બોડી જોઈએ, બરાબર? પછી આગળ ચાલ્યો, આગળ ચાલ્યો, પછી ભગવાન કહે છે: "હવે નો બોડી, તું તારે જીવ્યે જા, તારે પ્રાણ કે શ્વાસની કશાની જરૂર નથી ભાઈ! જો આ હું બંધ કરાવી દઉં તો પણ તું જીવતો રહીશ, અને પાછો કેવો રહીશ? દૈવી સંપત્તિ સંપન્ન બનીને તું રાજ કરીશ ." આ પ્રભુનો રાજયોગ છે. જેમ રાજા હોય એને કશાની જરૂર ના હોય, તો પણ લોકો ત્યાં જ જઈ જઈને બધી ભેટ-સોગાદો મૂક્યા કરે. રાજા પાસે જવાનું હોય એટલે એમનેમ ખાલી હાથે ના જવાય, કંઈક ને કંઈક લઈને જાય; છેવટે તડબૂચ, સફરજન કંઈ પણ લઈ જાય, જે પણ એની શક્તિ હોય.

એટલે એ ફળનો આકાર કે કિંમત નહિ જોવાની, કંઈ પણ નહી જોવાનું; એ લાવ્યો ને, બસ વેરી ગુડ, ત્યાં મૂકી દીધું. રાજાને શું શોભે? એક્સેપ્ટન્સ (સ્વીકાર) શોભે, બીજું કાઈ ના શોભે. સમજાયું કંઈ? આ મન તમારો રાજા છે, એને એક્સેપ્ટન્સ કરાવો તમે આમ કે, "ભાઈ! જે તું લાવ્યો ને, બસ બધું મને સ્વીકાર છે, બધું સ્વીકાર છે ." આ ચિત્ત દોડા-દોડ કરીને બધું લાવી આપે એને, તો કહે કે, "આ મને આ બધું સ્વીકાર છે, બરાબર તું હવે મૂકી દે, મેં બધું સ્વીકાર કરી દીધું ." પોતે તો એનાથી અલગ છે, એની એને ખબર છે કે આ પૃથક છે, મારાથી જુદું છે, એટલે અંદર પડતો જ નથી. એના કારણે સદૈવ સંતુષ્ટ રહી શકે છે, કારણ કે વસ્તુઓમાં તો એ છે જ નહી, અને આ વસ્તુ એની પણ નથી એને ખબર છે; આ બધું જ એને આપવામાં આવ્યું છે, એ પણ એને ખબર છે. આટલું બધું જ્ઞાન તો હોય જ છે ને બધાને?

દરેકને નથી હોતું, તો પણ પાછા 'માય બોડી, માય બોડી' કર્યા કરતા હોય છે! પછી 'સમબોડી સમબોડી' કર્યા કરે, પછી 'એનીબોડી એનીબોડી' કરે અને પછી કે 'નોબોડી નોબોડી'! ભાઈ, અમે તો આવી અંગ્રેજી ભણ્યા એટલે શું થાય! "જે પોતાના નિવાસસ્થાનમાં મમતાથી પર છે, તેઓ ભક્તિની પરાકાષ્ઠા પર પહોંચેલા સ્થિર બુદ્ધિવાળો એવો પુરુષ મને બહુ પ્રિય છે ." જો, પુરુષોત્તમ કહે છે કે એવો પુરુષ મને પ્રિય છે. આગળ કહે છે: "જે મારામાં પરાયણ રહીને..." સતત પ્રભુ પરાયણ રહેતો હોય તે. એમાં પરાયણ રહીને જેમ કોઈ પ્રેમ પરાયણ છે, એવી રીતે આ પ્રભુ પરાયણ રહે છે. હાર્દિક શ્રદ્ધાવાળો—કેવો? હાર્દિક શ્રદ્ધાવાળો, હૃદયની અંદર એને શ્રદ્ધા ભરપૂર છે કે પરમાત્મા છે જ બસ. એ તો સાંભળે જ છે ને, એ તો બધું જુએ જ છે ને, એ તો બધું જાણે જ છે ને, એ તો બધું મને આપે જ છે ને કરે જ છે ને, બસ એવું હાર્દિક શ્રદ્ધાવાળો પુરુષ ધર્મમય અમૃતનું યોગ્ય પ્રકારે સેવન કરે.

યોગ્ય પ્રકારે હો, અયોગ્ય પ્રકારે સેવન નહી કરવાનું અમૃતનું. "તે ભક્ત મને અતિશય પ્રિય છે, મને અતિશય વહાલો છે ." આ ભક્તિ યોગ વિશે ભગવાને કહેલી વાત છે. અહીં ૧૨મો અધ્યાય પૂરો થયો. હવે ૧૩મા અધ્યાયમાં આપણે આગળ વધીએ છીએ, ૧૩મો અધ્યાય શેના વિશે છે? જય સચ્ચિદાનંદ!