ઉપનિષદ સિરીઝ · વિડિયો ૭૪

ૐ પૂર્ણમદ પૂર્ણમિદમ પૂર્ણાત્ પૂર્ણમ્ ઉદચ્યતે પૂર્ણસ્ય પૂર્ણમાદાય પૂર્ણમેવાવશિષ્યતે ૐમ શાંતિ શાંતિ શાંતિહી.

આપણે નિરાલંબ ઉપનિષદમાં વાતો કરીએ છીએ. એમાં કીધું કે સૃષ્ટિની બધી જ બદલાનારી વસ્તુઓમાં એક જ અપરિવર્તનશીલ ચૈતન્ય તત્વ વિદ્યમાન છે, બીજું કઈ છે જ નહી. એટલે કહેવા એમ માંગે છે કે જે કઈ છે તે બધું કેવળ પરબ્રહ્મ પરમાત્મા જ છે, બીજું કશું છે જ નહી. તમે જોશો જ નહી ને જાણશો જ નહી. પરમાર્થ દ્રષ્ટિની અંદર કેવળ ચૈતન્યનો મહાસાગર જ છે કે જેનો કોઈ કિનારો નથી. નૂર કા દરિયા કે જેમાં કોઈ સ્પંદન નથી. થીજી ગયો ચૈતન્યથી એવું પ્રગાળ શાંત છે. જબરજસ્ત શક્તિઓ છે, પ્રકાશ છે, આનંદ છે, શાંતિ છે, સંતોષ છે.

આગળ કહે છે કે, "દ્રષ્ટા, દ્રશ્ય, દર્શન" – જે કઈ બધું તમે આમ અલગ અલગ કરો છો, એ બધું ક્યાં છે? કેવળ ચૈતન્યમાં છે, બીજી ક્યાંય નથી. અને બધાની અંદર આ ચૈતન્ય તત્વ જ વિદ્યમાન રહેવા છતાં પણ એવું જણાય છે કે જાણે એ આ બની ગયું, આ બની ગયું, આ બની ગયું, બધું અલગ અલગ બની ગયું. એવું આપણને લાગે છે, ખરેખર એવું નથી. કહે છે, "ધ્યાન રાખો! વ્યવહાર દ્રષ્ટિથી તમને આ બધું દેખાશે, પણ જેવી તમે પરમાર્થ દ્રષ્ટિ કરશો એટલે તરત જ તમને શું થઈ જશે? બધું ચૈતન્યમય દેખાવાનું શરૂ થશે, ચૈતન્ય ઘન દેખાવાનું શરૂ થશે."

આ સ્ટેજ will come when everything will disappear તમારી સામેથી. અને આ સ્ટેજ will come કે જ્યારે તમે મૂર્ત રૂપે આ દેહની અંદર છો છતાં તમે નથી. In the sense કે આ દેહનું હોવાપણું જે છે – physicalization – કે જેને બીજા લોકો જોઈ રહ્યા છે, જોઈ શકે છે, અનુભવી શકે છે – એ પણ જતું રહેશે. એટલે કે તમે અહીંના અહીંયા જ disappear થઈ જશો. ક્યાંક એક્સરે કરાવવા જશો કે ફોટો પડાવવા જશો, કશું આવશે નહીં. ચૈતન્યમય એના સાથેનું અનુસંધાન કરતાં કરતાં આ સ્ટેજ આવી શકે છે, કારણ કે ચૈતન્ય તો અમૂર્ત છે.

બ્રહ્મની કોઈ જગ્યાએ મૂર્તિ જોઈ ખરી? બ્રહ્મની મૂર્તિ હોય છે? બ્રહ્માની હોય છે. બ્રહ્મનું કોઈ જગ્યાએ મંદિર જોયું? બ્રહ્માના મંદિર બે જગ્યાએ છે, બ્રહ્મનું કોઈ જગ્યાએ નથી. કેમ? તો કે જે કઈ છે તે બધું બ્રહ્મ જ છે અને ચૈતન્ય જ એની પૂજા છે. બ્રહ્મને બ્રહ્મ રૂપે જુઓ અને જાણો, એ જ એની સર્વોચ્ચ પૂજા છે, શ્રેષ્ઠ પૂજા છે. એટલે તમારે બ્રહ્મને ફૂલો ચડાવવાની જરૂર પડવાની નથી. સ્તોત્ર, મંત્ર, સ્તુતિ કશું ગાવા કરવાની એ જરૂર પડવાની નથી. બ્રહ્મના નામે તમારે કોઈ pilgrimage કરવાની, ધાર્મિક યાત્રા કરવાની કશાની જરૂર પડવાની નથી. બ્રહ્મને બ્રહ્મ જાણવાની જ એક આવશ્યકતા છે અને આ એક જ requirement fulfill કરી, બસ, બધું કામ પૂરું થઈ ગયું.

અને એટલે એ જે થાય છે, તેવાને સાક્ષાત્કાર કહે છે. અને એ સાક્ષાત્કાર થયો તેની અનુભૂતિને જ્ઞાન કહેવામાં આવે છે. આવી અનુભૂતિ શરીર અને ઇન્દ્રિય વગેરે પર નિયંત્રણ રાખવાથી, સદગુરુની ઉપાસના કરવાથી, એમને બતાવેલા નિર્દેશિત (સદગુરુએ જે કીધું હોય કે ભાઈ આમ કરજો) તો ચાલ્યું તમારે. અને નિષ્ઠાપૂર્વક બેસી ગયા બરાબરના તો પાર ઉતરી જાય તરત. નાદ સંભળાવાનું ચાલુ થઈ જાય અને નાદ સાંભળતા સાંભળતા એ મોટો અવાજ, મોટો અવાજ, મોટો અવાજ કરતાં કરતાં સીધા પરબ્રહ્મમાં landing થઈ જાય તમારું. હ, તો એમના ઉપદેશોનું શ્રવણ. સદગુરુ ક્યારેય આદેશ નથી આપતા, એ ઉપદેશ આપે છે. આદેશ બહુ rarest of rare વસ્તુ છે. ચિંતન, મનન અને નિધિધ્યાસન કરવાથી થાય છે. તો આ બધા અનુસાંગિક બાબતો છે સાથે સાથે, પણ મૂળ બાબત શું છે? બ્રહ્મને બ્રહ્મ જાણો, બસ! આ એક જ requirement છે, બાકી કશું નહીં.

આગળ કીધું, "સતચિત આનંદ સ્વરૂપ" કીધું ને? કે જે ચિત્તમાં સત્ ભરાઈ ગયું અને ઉભરાવા માંડ્યું અને પછી આનંદ આનંદ થઈ ગયો, તેને સચ્ચિદાનંદ કહેવાય. એવો સચ્ચિદાનંદ સ્વરૂપ પરમાત્માના જ્ઞાનથી જ્ઞાન થવા માંડે એટલે શું થશે? જે આનંદપૂર્ણ સ્થિતિ બને છે તે જ સુખ છે. અનાત્મ સ્વરૂપ એટલે કે નશ્વર વિષયોનો સંકલ્પ કે વિચાર કરવો એ દુઃખ કહેવાય. ભલેને ફરારીનો વિચાર કર્યા કરતા, વહેલા મોડા એ દુઃખ જ નોતરશે તમને. પેલા એલન મસ્કનું સ્પેસએક્સનું રોકેટ વસાવવાનો ભલે શોખ થઈ આવતો હોય, પણ તકલીફ જ પેદા કરશે, એને દુઃખ જ કહેવાય. એટલે કે નશ્વર વસ્તુઓ અનઈશ્વર વસ્તુઓ છે, એટલે એને નશ્વર કીધું, જેમાં ઈશનો વાસ નથી એવા પ્રકારની વસ્તુઓ. આમ જોવા જાવ તો આ બધું જ પરમાત્મા જ બની ચૂકેલો, પણ એણે પોતાનું મૂળ સ્વરૂપ અત્યારે શું કર્યું? "કાઉન્સલ" કરી દીધું, બ્રહ્મ સ્વરૂપ હતું તે.

અને એનું વસ્તુરૂપ પ્રગટ કર્યું છે. એટલે એના પાછળ જવું, એનો વિચાર કરવો, એને દુઃખ કહેવાય. એટલે બ્રહ્મનો વિચાર કરવો એ સુખ છે અને કોઈ અનાત્મ વસ્તુઓનો વિચાર કરવો એ માત્ર દુઃખ છે.

સતનો એટલે કે અનશ્વરનો (નશ્વર નહીં, અનશ્વર) કે જે નાશ ના પામે એવું, એટલે કે સત. સત કેવું છે? અવિનાશી. સમાગમ એટલે કે સતપુરુષોનો સત્સંગ. સતપુરુષ એક જ છે વાસ્તવમાં: "એક ઓમકાર સતનામ". એ જ સત, એ સતપુરુષની વાત કરે જેને આપણે પુરુષોત્તમ કહીએ. પુરુષોમાં ઉત્તમ પૌરુષ છે કોની પાસે? બધા તો બૈરા બનીને ફરે છે અત્યારે. તો પૌરુષ જેનામાં છે એને પુરુષ કીધો. અહીંયા પરમાત્માને પુરુષોત્તમ કીધો. એવો સતપુરુષ અને એના સંગની અંદર રહેવું એ સતપુરુષોનો સત્સંગ. એવા સતપુરુષનો કે જે આવાસના સંગમાં જ રહેતો હોય, એના સંગમાં તમે રહો તો એ સ્વર્ગ છે. અને અશ્વર એટલે નશ્વર સંસારના વિષયોમાં રચ્યા પચ્યા રહેતા લોકો: "આનું આમ કરી નાખો, તેમ કરી નાખો, આ લઈ આવો, પેલું મૂકી આવો, આનું આમ કરો". ચાહે ભલેને pilgrimage જવાની વાતો નહીં બાબતો હોય કે આ મંદિરની મુલાકાતે જવ કે ફલાની જગ્યાએ જવ, તો પણ આ બધું શું છે?

વ્યવહાર છે. રચ્યા પચ્યા રહેતા હોય છે વિષયોમાં. Subject એમના શું છે? વાસનાઓ.

એટલે વાસનાઓથી રચ્યાપચ્યા માણસોના સંગમાં રહેવું, એનો સંસર્ગ થવો નર્ક છે. તેને "કન્ટેમિનેશન" કહે છે. તે તરત જ થઈ જાય છે. કોરોનાથી બચાય, પણ આનાથી બચવું મુશ્કેલ છે. આ એટલું હાઈલી કન્ટેજીયસ વસ્તુ છે! બચો, બચો, બચો! હવે તો બચો!

અનાદિ અવિદ્યાની વાસના દ્વારા ઉત્પન્ન આ રીતનો વિચાર કે "હું છું" એ જ બંધન છે. આ સ્ટેટમેન્ટ આપી દીધું. તું જ નથી, ભાઈ! આજે "હું છું" તને ઊભું થવું એ જ બંધન છે. તારું બીજું કોઈ બંધન જ નથી. બાકીના બધા એના લીધે ઊભા થયા. એટલે આ મૂળને કાપી નાખ. "હું છું"ને બદલે "હું નથી" વાળો ભાવ ગ્રહણ કર લે. બહાર દુનિયામાં જઈને "હું નથી, હું નથી" એમ બોલવાની જરૂર નથી. તમારે અંદર જાણવાનું છે કે "હું નથી".

હવે "હું નથી" તો પછી મગજમારી શું છે, ભાઈ? તું આ દૂધ ઉભરાય તો ઉભરાય, જે થવું હોય એ થાય, એવી જાતની શાંતિ હોવી જોઈએ. કંટ્રોલ, કંટ્રોલ, કંટ્રોલ આવી જશે. એકદમ જબરજસ્ત શીલ, સત્વ આમ એવું જગજગ જગજગે કે ના પૂછવાની વાત! સંસારની કોઈપણ સ્થિતિ હોય, પણ બસ કશું હાલતું જ નથી અને કંઈ કરતાં કંઈ થતું જ નથી, કારણ કે "હું નથી".

હવે તું નથી, તારે ચિંતા શું છે? થઈ ગયું ને? તું છે તો તારે ચિંતા છે. તું નથી એટલે ચિંતા નથી.

આપણે કોઈ બહુ સરસ મજાનો પ્રોગ્રામ બનાવ્યો હોય અને કોઈ આમ અદકપાછળો એવો માણસ આવીને અંદર કહેવા મારે કે "હું આવું તો મારી જોડે હું આવું". બાકીના બધા ના પાડી દેશે કે "ભાઈ, તું ના આવતો". કારણ કે દરેકને આશંકા હોય કે આ "હું છું" દરેક જગ્યાએ ઊભો જ થઈ જાય એવું હોય અને દર વખતે કંઈકને કંઈક અવનવી બાબતો એ માણસના હોવાપણાને લીધે થયા જ કરે આખી જાત્રામાં.

એના બદલે "હું નથી" કે "હું નથી, હું નથી" તો કશું નથી. કશું નથી તો જે કંઈ ખાય છે તેની અંદર કશું એને તો લેવાદેવા જ નથી અને બાકીના બીજા બધા પાછા શાંતિથી એક કાર્યક્રમ પૂરો આરામથી કરી શકે.

એટલે આ "હું છું" એ મોટામાં મોટી ઉપાધિનું મૂળ છે. દરેક ઉપાધિનું મૂળ એને જ બંધન કીધું છે.

માતા, પિતા, ભાઈ, પુત્ર, ઘર, બાગ તેમજ ખેતર વગેરે "મારા પોતાના" – આ સંસારિક વિચાર પણ બંધન છે. કરતાપણાના અહંકારનો સંકલ્પ પણ બંધનરૂપ છે. અણિમા વગેરે આઠ ઐશ્વર્યોને પ્રાપ્ત કરવાનો સંકલ્પ પણ બંધન છે.

અણિમા, લઘિમા, ગરિમા, મહિમા, પ્રાપ્તિ, પ્રાકામ્ય, ઈશિત્વ અને વશિત્વ – આ આઠ સિદ્ધિઓ અથવા ઐશ્વર્ય કહેવાય છે. ઈશ્વરના પાસે ઐશ્વર્ય હોય, ઈશ્વરના પાસે બધું સ્વાભાવિક હોય, તો કોઈ માણસ જ્યારે આ બધું ભેગું કરી દીધું હોય ત્યારે એ ઈશ્વરતુલ્ય બની જાય ને? ઈશ્વર જેવો બની જાય. પછી બધા પેલા ઈશ્વરને બાજુ પર મૂકી દે ને, આ ઈશ્વરને ભજવા માંડે છે. તો કે "આ તો મહાન ગુરુ, સદગુરુ, આમ ગુરુ, તેવા ગુરુ, ફલાણા ગુરુ". કંઈક જાતની ઉપાધિઓ આપી દેશે ને, કંઈક નામ આપી દેશે ને, પછી બધા એને ભજવા માંડે છે. તમે જુઓ. કેમ? પેલાય પછી ડિક્લેર કરી દેશે કે "હવે બસ હું જ ઈશ્વર છું, આ કોઈ છે જ નહીં". આવું કંઈક થયેલું છે કેટલીયે વખત.

સર, તમે કહેતા હતા: "છું" અને "છે" – આની બેની વચ્ચે છે કે "હું છું" એટલી જગ્યા એ જ છે. ઘણી વાત છે ને, બહુ સરસ આ "છું" અને "છે" વાળી વાત જ છે. જબરજસ્ત! તમે "છે" બોલશો એટલે "છું" જતું રહેશે. "છું છું" થઈ જશે, બરાબર? એ જતું રહે તરત જ. "છે" બોલો એટલે એનો સ્વીકાર થઈ ગયો. બોલે, જાગે, જતું રહેતું.

મનોકામનાની પૂર્તિ માટે સંકલ્પપૂર્વક કરવામાં આવેલી દેવતાઓની અને મનુષ્યોની ઉપાસના પણ બંધનરૂપ છે. મનુષ્યોની ઉપાસના પણ બંધનરૂપ છે. ક્યાં ક્યાં બંધન થાય છે એ બધા બતાવી દીધા.

યમ વગેરે નિયમ, આસન, પ્રાણાયામ, પ્રત્યાહાર, ધારણા, ધ્યાન અને સમાધિ – આ આઠ અંગોવાળા યોગનો સંકલ્પ પણ બંધન જ છે. આજ્ઞા, ભય, સંશય વગેરે આત્મગુણોનો સંકલ્પ પણ બંધન છે. યજ્ઞ, વ્રત, તપ અને દાનના વિધિવિધાન તથા જ્ઞાનનો સંકલ્પ પણ બંધન છે. છેવટે મોક્ષપ્રાપ્તિનો વિચાર કરવો પણ બંધનરૂપ છે. સંકલ્પ માત્રથી જે કંઈ સંભવ છે, તે દરેક બંધન સ્વરૂપ છે.

એટલા માટે કહેવામાં આવે છે કે જેને આત્માને પ્રાપ્ત કરવો હોય, તેને સંકલ્પ અને વિકલ્પ બંનેનો ત્યાગ કરવાનો નિશ્ચય કરવાનો. "હું આત્મા" પાછું કરવું તો પડે. તો શું કરવું? તો કે "નિશ્ચય કર ને, ભાઈ"! તું તો નિશ્ચય સંકલ્પ નથી. ના, નિશ્ચય, નિશ્ચય. જ્યારે નિત્ય અને અનિત્ય વસ્તુઓના વિષયમાં વિચાર કરવાથી નશ્વર સંસારના સુખ-દુઃખ એવા બધા વિષયોથી મમતા રૂપી બંધન નષ્ટ થઈ જાય છે, એ સ્થિતિને મોક્ષ કહેવામાં આવે છે.

કશે જવાનું છે, એને મોક્ષ કહેવામાં આવે છે એવું ક્યાંય લખેલું છે? એટલે મહેરબાની કરીને તમારું પિનકોડ "સત્યલોક" લખી નાખશો તો તમે ત્યાં પહોંચી જશો, જે વાસ્તવમાં અસ્તિત્વમાં નથી. પણ તમે પેદા કર્યો તમારો સ્વપ્ન-સત્યલોક અને પછી ત્યાં રહેવા જતા રહ્યા. કલ્પનાના મહેલમાં જેમ લોકો રહેતા હોય છે, એવી રીતે તમે લોક પણ પેદા કરી શકો છો.

સમસ્ત શરીરોમાં રહેલા ચૈતન્ય સ્વરૂપ બ્રહ્મને પ્રાપ્ત કરાવનાર ગુરુ જ ઉપાસ્ય છે, એટલે કે પાસે બેસવા યોગ્ય. બ્રહ્મની પ્રાપ્તિ કોણ કરાવી શકે છે? એવાને આપણે ખોળી કાઢવો પડે અને બસ પછી ત્યાં બેસી જવાનું.

જેના હૃદયમાં વિદ્યા દ્વારા નષ્ટ થયેલા જગતના અવગાહનથી ઉત્પન્ન થયેલું બ્રહ્મરૂપ જ્ઞાન જ બાકી રહે, તેને "શિષ્ય" કહેવામાં આવે છે.

બધાના અંતરમાં રહેલા આત્મતત્વના વિજ્ઞાનમય સ્વરૂપને જાણનારો જ વિદ્વાન કહેવાય છે. બાકી બધા વિદ્વાન કહેવાય? ગમે તેટલા ડોક્ટર, ડી.લિટ. થઈ ગયા, પણ એટલે બધા ડી.લિટ. વિદ્વાન કોણ? લાઈબ્રેરીમાં બેસી રહે તો એ કંઈ વિદ્વાન કહેવાય નહીં.

એટલે એવા અભ્યાસીઓ, જેને પુસ્તકોના, શાસ્ત્રોના અભ્યાસીઓ કહેવાય, એ બધા વિદ્વાન કહેવાતા નથી. ઇનફેક્ટ, એ તો પંડિત પણ કહેવાતા નથી. શાસ્ત્રના કહ્યા પ્રમાણે પંડિત એ જ છે કે જે આત્મવિશેના શાસ્ત્રનો અભ્યાસ કરીને એક લેવલ પર પોતાની પ્રકાંડતાને પ્રગટ કરી શક્યો હોય, પહોંચ્યો હોય.

તેને પંડિત કહેવાય. ફક્ત સંસ્કૃત આવડી ગયું અને આ બધા શાસ્ત્રો બધા મોઢે કરી નાખ્યા એટલે એ પંડિત કહેવાતો નથી. કારણ કે કર્તાપણું વગેરેના ભાવમાં આરૂઢ વ્યક્તિ જ મૂઢ છે. જ્યાં જ્યાં કર્તાપણુંના ભાવમાં આરૂઢ થયો એટલે અહંકાર ઉપર સવારી કરતો હોય, અહંકાર એની પણ સવારી કરતો હોય ખરેખર. એની ઉપર અહંકાર સવાર થઈ ગયો હોય અને એટલા માટે એ મૂઢ કહેવાય. શું કહેવાય? મૂઢ કહેવાય. પણ કોઈને કહેવાનું નહીં, કારણ કે મૂઢ હોય પણ મારે એ તો હામું પછી તમને એટલે માર ના ખાતા. મૂઢનો નહોતો મૂડ મારવામાં બહુ પછી બહુ દુખશે જ્યારે જ્યારે વાદળ આવશે, સમજ્યા? એટલે મૂઢ માર ખાવો નહીં કોઈ મૂઢનો. આ મૂઢ હોય છે એ લોકો મૂર્ખ હોય. એની બુદ્ધિ પણ ચલાવે. એ લોકો બહુ ચલાવે એટલી બધી અને કોઈને પણ ખબર જ પડી જશે કે આ મૂર્ખ છે ને વાત કરે છે તે પણ મૂર્ખતાપૂર્ણ છે.

તરત ખબર પડી જાય. પણ એવા હોય છે બધા બની ગયા છે અમુક લોકો જે બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, ઈશાન, ઇન્દ્ર વગેરે દેવોના ઐશ્વર્યની ઈચ્છાથી એમના જેવું હું કંઈક કરું, કામનાપૂર્વક વ્રત, જપ, તપ, યજ્ઞ વગેરે અંતરાત્માને તપાવે તથા અત્યંત ઉગ્ર રાગ, દ્વેષ, હિંસા, દંભ વગેરે દુર્ગુણોથી યુક્ત બનીને જે તપ કરે એ બધા તપ કેવા છે? આસુરી તપ છે. કડાકો કરે ૨૪ કલાકનો નિર્જરા અને બહુ ગુસ્સો ખાય એટલો બધો ક્રોધ કર્યો તો એ ના પૂછવાનું. તો પીધું કંઈ નહીં પણ ખાધો ક્રોધ અને પાછો કહે છે કે મેં કંઈ ખાધું નથી.

"બ્રહ્મ સત્ય છે અને જગત મિથ્યા છે" એવું રીતના પ્રત્યક્ષ જ્ઞાનથી બ્રહ્મા વગેરે દેવોના ઐશ્વર્યને પ્રાપ્ત કરવાના સંકલ્પ બીજને બાળી નાખવાને જ યથાર્થ તપ કહેવામાં આવે. "મારે કોઈ પદ જોઈતું નથી, મારે કોઈ ઉપાધિ જોઈતી નથી, મારે કંઈ જોઈતું નથી, મને કંઈ થતું નથી, મારે ક્યાંય જોવાનું નથી" એવા પ્રકારની જે અંદરથી આમ સ્થિતિ બનાવી મૂકી હોય અને એ પ્રમાણે જીવે જ જતો હોય બસ મોજથી મસ્ત એકદમ સરસ થઈ તો એવો મોલા જે હોય તે જે કંઈ કરી રહ્યો છે તે શું કરે છે કે કંઈ પણ પ્રાપ્ત કરવાના સંકલ્પ બીજને બાળી નાખે છે. "મારે કશું જોઈતું નથી."

પ્રાણ, ઇન્દ્રિય, અંતઃકરણ વગેરેથી અલગ ભિન્ન એવા સચ્ચિદાનંદ સ્વરૂપ અને નિત્ય મુક્ત બ્રહ્મનું સ્થાન એને પરમપદ કહેવામાં આવે છે. પરમપદની પ્રાપ્તિ થશે એવું તમે શાસ્ત્રમાં વાંચ્યું હશે. એ પરમપદ એટલે શું? તો કે આબુ કયું સચ્ચિદાનંદ સ્વરૂપ છે. તમારા ચિત્તની અંદર સતના ઉભરા ચડી ગયા હોય ને આનંદ આનંદ થાય ને સચ્ચિદાનંદ, સચ્ચિદાનંદ બસ. પરમપદ પહોંચી ગયા તમે. આગળ દેશ, કાળ, વસ્તુની મર્યાદાથી પર થઈ ગયા છે. ટાઈમ એન્ડ સ્પેસની બહાર નીકળી ગયા. એટલે આ બધા ડાયમેન્શનો પૂરા થઈ ગયા અહીંયા આગળ. ચિત્ માત્ર સ્વરૂપ જે કંઈ છે તે ગ્રહણ કરવા યોગ્ય છે એટલે ચૈતન્ય જ ગ્રહણ કરવા યોગ્ય છે. બીજું કાંઈ પણ ગ્રહણ કરવા યોગ્ય નથી. નીજ સ્વરૂપથી પર માયા દ્વારા કલ્પિત અને બુદ્ધિ તથા ઇન્દ્રિય ગમ્ય જગતની સત્યતાનું ચિંતન અગ્રાહ્ય છે. એ એને ગ્રહણ કરવા જેવું નથી એટલે એને અગ્રાહ્ય કહી દીધું.

કોને? જગતની સત્યતાનું ચિંતન કે આ જગત સાચું છે. અમસ્તે અમસ્તા બેઠા બેઠા એ લોકો બોલ્યા કરતા હોય કે આ તમારી વાત સાચી છે, તમારી વાત એવી રીતના બોલે. "આ જગત સાચું છે, આ બધું દેખાય છે ને કે આ બધું જો અડી ગયા તો દેખાય છે ને" એવું પાછા ઉપર કહી આપણને. પણ જો પંડિત જ્ઞાનીને પૂછ્યું હોય, જ્ઞાની તરત એને કહેશે કે આ તો તારી માન્યતા લીધે તને જડ દેખાય છે. બાકી દિવાલ આખી ચૈતન્ય છે, દિવાલ આખી આ રૂમ તારો આખો ચૈતન્ય છે. એ ન્યાયે દાદા બોલતા હતા કે તારા કરતાં તો કે મારા જોડા છે ને એમાં વધારે ચેતન્ય. એ ન્યાયે બોલતા હતા, સમજાયું? કારણ કે પેલાનું એટલું હૃદય બધું જડ થઈ ગયું હોય, સંપૂર્ણ બિલીફો એ બધામાં એટલું બધો જડ થઈ ગયું હોય કે ના પૂછવાનું હોય. હવે એની અંદર બ્રહ્મજ્ઞાન રેડવાનું બોલો કેવું કામ! જડમાં ચૈતન્ય પ્રગટાવવું એ સૌથી મોટામાં મોટું કામ.

જડમાં જડ થઈ ગયો હોય પણ એ સાવ જડમાં જડ હોય ને તે પણ ચેતન તો છે જ પાછો અને એ ચેતનમાં જ રહેલો છે. ખાલી એ જડ થઈ ગયો છે અને તે બી કેવી રીતે? વાસ્તવમાં નથી થયો, એની બિલીફથી જડ થઈ ગયો. જેવી એની બિલીફ બદલાય એટલે વળી પાછો ચૈતન્ય એની અંદર આવી શકે.

નીજ સ્વરૂપે પર માયા દ્વારા કલ્પિત બુદ્ધિ અને ઇન્દ્રિય ગમ્ય જગતની સત્યતાનું ચિંતન એ અગ્રાહ્ય છે. "ન ચિન્તનીયમ્, ન ચિન્તનીયમ્." ક્યારેય વિચાર નહીં કરવાનું. જે સમસ્ત ધર્મોમાં એટલે કે કર્મોમાં મમતા અને અહંકારને છોડી દઈને ઈષ્ટ એટલે કે બ્રહ્મના શરણે જઈને "તું એ જ છે, હું બ્રહ્મ છું, જે કાંઈ આ બધું છે એ બધું અવશ્ય બ્રહ્મ જ છે, બ્રહ્મ સિવાય બીજું કાંઈ જ નથી" વગેરે મહાવાક્યો દ્વારા "હું બ્રહ્મ છું" એ રીતનો નિશ્ચય કરીને સંકલ્પ નહીં, નિર્વિકલ્પ સમાધિમાં લીન થઈને પરમ સ્વતંત્ર યતિ સ્વરૂપ હોય છે. હિમાલયમાં યતિઓ ફરે છે એવું બધું હોધી કાઢ્યું તો આ લોકોએ. ક પેલા બેર ટાઈપના માણસો ફરતા હોય ને એમ બધું ખોળ ખોળ કરે. ગૂગલ પર બહુ ફોટા આવે છે, બધું આવું બધું લખે. યતિ આવા ના હોય, યતિ દેખાય જ નહીં તમને. એટલે એવા યતેશ્વર કારણ કે પરમ સ્વતંત્ર છે.

એ કસાથી બંધાય નહીં કોઈ રીતે. એ પુરુષ સન્યાસી કહેવાય. બોલો સન્યાસનું મહત્વ કેટલું બધું! એ જ મુક્ત, પૂજ્ય, યોગી, પરમહંસ, અવધૂત અને બ્રાહ્મણ હોય. જો આ બધી ઉપાધિઓ એને આપી દેવી. આ મસ્તી જ એમ જ કે એ જ છે બધું જે કંઈ છે તે. તમારે જે કરવું એનું કરો પણ એવાને ખોળો પહેલા જીવનમાં. જડી જાય જો કદાચ ભૂલેચૂકે તો ભૂલેથી છોડતા નહીં, નહીંતર ટોટલ લોસમાં જશે ફેક્ટરી આખી તમારી. પ્રોડક્શન ઊંધી દિશામાં. ફેક્ટરી ચાલુ છે પણ પ્રોડક્શન શેનું બની થઈ રહ્યું છે? સંસારનું જ કારખાનું કાઢ્યું તમે તો વધારવાનું આ નિરાલંબ.

ઉપનિષદનું જે ગહન અધ્યયન કરે છે, "ગહન" એટલે ઊંડું. એ ગુરુ કૃપાથી "અગ્નિપૂતો" એટલે "અગ્નિ સમાન પવિત્ર" બની જાય. અગ્નિ બધાને પવિત્ર કરી દે, એટલે અગ્નિ સમાન પવિત્ર બની જાય છે. "સ વાયુપૂતો ભવતિ" એટલે કે વાયુ સમાન પાવન બની જાય છે.

પછી એનું પુનરાવર્તન થતું નથી. એ ફરી આ જગતમાં જન્મ લેતો નથી. મૃત્યુ એક જ વખત પામશે. અત્યારે, કરંટ એની જે લાઈફ હોય તે સાયકલ પૂરી કરી દેશે અને પછી પરમપદની અંદર જતો રહેશે. કારણ કે એને એને પુનરજન્મનું કોઈપણ કારણ બાકી રાખ્યું જ નથી: બાળી જ નાખ્યું, બધું ખતમ કરી નાખ્યું છે એટલા માટે.

એટલા માટે, એટલે, એટલે આવું આ નિરાલંબ ઉપનિષદ જે છે, તેનું રહસ્ય છે.

ૐ પૂર્ણમદ પૂર્ણમિદમ પૂર્ણમેવાવશિષ્યતે.