ઉપનિષદ સિરીઝ · વિડિયો ૭૧

ૐ. અહીં બહુ સુંદર વાત કરી છે કે જે લોકો બ્રહ્મના અસ્તિત્વને સત્ય માનતા નથી, તેઓ અસત્ય જ બની જાય. એ લોકો જ અસત્ય બની જાય. હા, જે લોકો બ્રહ્મને સત્ય નથી માનતા, એ લોકો બધા ખુદ સ્વયં જ અસત્ય બની જાય છે. પરંતુ જે બ્રહ્મને સત્ય સાચી રીતે સ્વીકાર કરે છે, એને વિદ્વાન લોકો સંત સમજે છે. વિદ્વાન લોકો એને સંત સમજે. તમે વિચારો, હા, વિદ્વાન લોકો એને સંત સમજે છે.

કાલ-આજે તમે જ્યારે બ્રહ્મના અસ્તિત્વનો તમે સ્વીકાર કર્યો, દાખલા તરીકે, દાખલો આપી દઉં, બરાબર? અને તમે બ્રહ્મ સ્વરૂપને અંદર નિષ્ઠાપૂર્વક લાગેલા છો, એવા છો, તો તમને બીજા જે વિદ્વાન લોકો હશે, એ લોકો જ્યારે તમને જોશે, ત્યારે એ લોકો તમને સંત સમજશે એમ આવીને વાત કરે. કારણ કે જે વિજ્ઞાનમય શરીરનો આત્મા છે, વિજ્ઞાનમય શરીરનો આત્મા કોણ છે? આનંદમય. એ જ આનંદમય શરીરનો પણ આત્મા છે. એટલે બધા જ શરીરોનો જે આત્મા કોણ છે? આત્મા પોતે જ છે, જેને આપણે આત્મા કહીએ છીએ. એટલે હવે અનુપે પ્રશ્ન એટલે પેટા પ્રશ્નોનો પ્રારંભ થાય છે કે, "અજ્ઞાની મનુષ્ય પુરુષ દેહ છોડ્યા પછી પરલોક ગમન કરે છે કે નહીં?" આ એક પ્રશ્ન આવે છે અહીંયા. હવે આત્માની વાત અહીંયા પૂરી થઈ, બરાબર? હવે આ પ્રશ્ન આવ્યો, "અથવા જ્ઞાની પુરુષ મરણ બાદ પરલોક ગમન કરે છે કે નહીં?" જ્ઞાની પુરુષોને પરલોક ગમન હોય.

એ પરમાત્માએ અનેક રૂપોમાં પ્રગટ થવાની ઈચ્છા કરી. ત્યાં એમણે તપ કર્યું. તપ કરી અને એમણે આ સંપૂર્ણ જગતની રચના કરી છે. રચના, જગતની ઉત્પત્તિ કર્યા પછીથી એ એની અંદર પ્રવેશી ગયા. આખા જગતની અંદર બધે વ્યાપી ગયા છે. પ્રવેશ્યા બાદ શું થયું? તો કે એ અમુક ભાગ સાકાર રહ્યો છે અને ઘણો બધો ભાગ તો પાછો નિરાકાર રહ્યો છે. એટલે એને વ્યક્ત અને અવ્યક્ત પણ આપણે એ રીતે કહીએ છીએ. એ વર્ણ્ય અને અવર્ણ્ય થઈ ગયા. આશ્રયરૂપ અને નિરાશ્રય રૂપ થઈ ગયા. આશ્રયરૂપ અને નિરાશ્રય રૂપ બે થઈ ગયા. એ જ ચૈતન્ય અને જળ રૂપ થયા. એ સત્ય સ્વરૂપ પરમાત્મા જ સત્ય અને મિથ્યારૂપ એમ બે રૂપ બની ગયા. અને વિદ્વાનો કહે છે કે જે કંઈ અનુભવમાં આવે છે, તે સત્ય જ છે. આ વિષયમાં આ શ્લોક છે. જળ અને ચેતનામાં ઘણીવાર આવે છે. પરમાત્મા જડ અને ચેતન બની જાય. એટલે કયું?

આ મૂળ ચેતના, શુદ્ધ ચેતન જે છે, એ તો પરમાત્મા છે જ, પણ જળરૂપ પણ એ જ બન્યા છે. એ ચૈતન્ય છે. પોતાનું ચૈતન્યપણું ગુમાવતા ગુમાવતા ગુમાવતા ગુમાવતા જે તૈયાર થયું, તે જળરૂપ બની ગયું. પણ એની અંદર ચૈતન્ય સોઈ ગયું છે એમ સમજવાનું તમારે.

"સર, એમાં કીધું ને, જે આત્માને એક્સેપ્ટ જ નથી કરતા, એમને ખબર જ નથી, આ બધા જડ જ થઈ ગયા છે ને?" "જડ થઈ ગયા. લેજે, તો આપણે પપ્પા, તમારા પિતાશ્રી હતા, એ એમ કહેતા હતા ને કે આ મળદા છે." "હા, બધા મળદા છે." "એ આ સંદર્ભમાં કે એ આ સંદર્ભમાં કહેતા હતા કે આ બધા આત્માને જાણતા જ નથી, સમજતા જ નથી, ઓળખતા જ નથી, એવા બધા લોકો મળદા છે એમ કે. એટલે બધું છે, પણ એમને એ ભાન જ નથી કે આ હું આત્મા છું અને એ દિશામાં થોડું પણ એ બાજુમાં કશું કરતા જ નથી. એટલે પેલા અત્યારેના પેલા પિક્ચરો નથી આવતા જોમ્બીઓના? બધા કેવા હોય? જ આમ બધા એકબીજાને પર એટેક કરે ને, પેલો બાઈટ કરે ને, ખાઈ જાય ને, એવું બધું જે બતાવે છે, એવા પ્રકારનું જ વર્તન અત્યારે દેખાય છે ને? તમે જુઓ તો સીધું નથી ખાતા એ લોકો, પણ આના પાસે પૈસા બહુ પડ્યા છે, ૨૫ જણા એની પાછળ પડે, બધાય આમ આમ કરીને એને લૂંટી લે, ચૂસી લે, સોસી લે, કંઈક ને કંઈક એવી જ પ્રવૃત્તિઓમાં બધા મશગૂલ હોય, તો બધા જ એકબીજા સાથે આવું વર્તન કરી રહ્યા છે.

એટલે એ બધાને આવા મળદા જ કહેતા હતા. અને એમની તો બહુ વાત સ્પષ્ટ હતી. યજુર્વેદ કહે છે કે જે આત્માના આત્માનો વિચાર નથી કરતો કોઈ દિવસે, એ જે વ્યક્તિ છે, એ જીવંત જ નથી એમ. આત્માનો વિચાર કરતો જ નથી, એ વ્યક્તિ જીવંત જ નથી. એટલે એને જડ જ કે મળદા જેવો જ છે કે છે, આ મળદા ફરે છે બધા ક્યાંય."

"એટલે સર, જડ છે, એને જાણે જાણપણું આત્મામાં છે. આ બધું અવિદ્યા છે. એ મિથ્યા પણ એ જે જાણે છે, એ જાણપણું એને ખબર પડે કે અહીંયા છે. જ્ઞાન તો અંદર થાય છે." "હં." "એટલે એ એક્ચ્યુઅલમાં તો છે નહીં બહાર, પણ એ અંદર જાણે છે ને પ્રોજેક્શનમાં જાણે. એટલે એ જે જાણપણું તો અંદર થાય, એટલે એ જડ એ ચેતન છે. હા, એવી રીતે હું." "હા, એવી રીતે, એવી રીતે, એવી રીતે. કારણ કે જાણ તો અંદર, જાણ તો અંદર જ થાય છે ને? જ્ઞાનમાં જ ખબર પડે, જ્ઞાનમાં જ ખબર પડે. નથી મિથ્યા છે, એ તો અવિદ્યા. અવિદ્યાને વિદ્યા તરીકે જ્ઞાનમાં જાણે, એટલે એ બધું ચેતન."

હવે કહે છે, આ સૃષ્ટિ પહેલા આ સંપૂર્ણ જગત અવ્યક્ત રૂપમાં હતું. એમાંથી આ દૃશ્યમાન જગત ઉત્પન્ન થયું. આ બ્રહ્મ સ્વયં જાતે જ જગતના રૂપમાં પ્રગટ થયેલા છે. આ બધું એક તમારે એક્સેપ્ટ થવું જ હોય ધીરે ધીરે. જો તમે બ્રહ્મ વિશે એ જાણવા કે એક્સેપ્ટ કરવા માંગતા હોય, તો આ બધી વસ્તુઓ જ તમને આગળ લઈ જશે બ્રહ્મ સુધી. અને કીધું છે ને આગળ કે બ્રહ્મ સ્વયં પોતાને તમારી આગળ પ્રગટ કરી દે છે. એટલે તમારે તૈયારી કરવાની છે. બાકીનું કામ તો એ જ કરશે. અને તૈયારી પણ તમારી ત્યારે જ થવાની છે, જ્યારે એની કૃપા હશે. એ પણ એટલું જ સાચું છે. એટલે એને સુકૃત કહેવામાં આવે છે. જે સુકૃત છે, એ જ રસરૂપ છે. સત્કાર્ય જે કંઈ કરો છો, એ બધા સુકૃત કહેવાય. તો એ બધા કેવા છે? રસરૂપ છે. રસરૂપ એટલે કેવા કે બધાને પોષણ આપે એવા. સત્કાર્યથી બધાને પોષણ અપાય.

દાખલા તરીકે, તમે એક સત્કાર્ય કરો કે આમ કે "૧૦ લાખ રૂપિયા ફલાણાને આવા આવવા નિમિત્તે આપણે આપી દો." હવે એ જેવું તમે આપ્યું, એટલે માનો કે ૧૦ લાખ રૂપિયાનું વિદ્યાદાન થયું કે સ્કૂલની અંદર તમે કંઈક વ્યવસ્થા ઊભી કરી ગઈ, જેનાથી બાળકોને આ વસ્તુ એમ કે પ્રાપ્ત થશે કે કોઈ રૂમ બનશે.

કે પછી કંઈક પ્રોજેક્ટર સાથેનું કંઈક અત્યારના જમાનામાં ભણવા મળશે, તો એ 60 કે 70 છોકરાઓ એનો લાભ લેશે અને આગળ વધશે. જ્ઞાનમાં પોતે જ્યાં છે ત્યાંથી આગળ એક વર્ષમાં કેટલા આગળ વધશે, બે વર્ષમાં કેટલા વધશે, ઉત્તરોત્તર એ તો ચાલ્યા જ કરવાના છે. તો આ એક સુકૃત થઈ ગયું. તો એ કેવું છે? તો કે રસપૂર્ણ છે. એનાથી આ બધાની અંદર પણ રસ પ્રગટે છે. વિદ્યાર્થીઓ છે, નવા નવા આવે છે, તે બધાની અંદર પણ રસાયણ ક્રિયા થવાની ને દરેકના શરીરમાં, મનમાં બધી રીતે. એટલે એનું એ પ્રેરક બની જાય છે. કામ એક ખાલી 10 લાખ રૂપિયા આમ તો તમે ફિઝિકલ એક્ટ આપ્યો છે, પણ લોકોની બાયોલોજી, સાયકોલોજી ને બધું કઈ જાતજાતનું બદલી કાઢે છે એક નાનકડું કામ તમારું. અને એના કારણે તૈયાર થયેલી વ્યક્તિ આગળ ઉપર કોઈ કલેક્ટર બનશે, કોઈ પ્રધાન બનશે, કોઈ રેલવેનો કોઈ મોટો એ બનશે, કોઈ એરોપ્લેન ઉડાડશે, કંઈક કરશે.

સમાજને ઉપયોગી માણસો તમારા તૈયાર થઈ ગયા બધા. એટલે આ બધું જે કંઈ બન્યું એ કેવું થયું? તો કે રસરૂપ છે. એટલે જેને આપણે શું કહીએ કે હોર્મોન્સ બધા પ્રોપર સિક્રેટ થાય, બધું થાય ને બધું થઈને આ લોકો તૈયાર થવાના એમના યોગ્ય સમયે. એટલા માટે એને રસરૂપ કહેવામાં આવ્યું છે. સમાજની અંદર પણ એ ઘણો ફાયદો કરવાનું છે. એનાથી શાંતિ, સમૃદ્ધિ બધું વધવાનું છે દિવસે દિવસે. એ રસને મેળવીને શું થશે? જીવ આનંદિત થાય છે. એ 60 છોકરાને તમે કાર્ટૂન ફિલ્મ બતાડો ત્યાં આગળ બેસાડીને, પાંચ મિનિટની જ હોય. અને પછી એ વિજ્ઞાનને લગતી કોઈ ફિલ્મ દેખાડી દો. બહુ વિચાર એ લોકોનો કરવો પડે ને, એકદમ પ્રેરિત થઈ જાય એવા પ્રકારની કે બોલો, "આવી મુશ્કેલી આવી પડી છે ને શું કરીશું આપણે?" અને પછી મૂકી દો બધાને પ્રશ્ન પૂછો, "હવે બોલો, શું કરવું જોઈએ? શું કરવું જોઈએ?" એટલા બધા સજેશનો આવે તમને કે "આમ કરો, આમ કરો, આમ કરો, આમ કરો." બધાનો ડેટાબેસ બની ગયો તમારી પાસે.

બોલો, "હવે આમાંથી શું કરવાથી આ પ્રોબ્લમ સોલ્વ થઈ જાય?" તમારી પાસે રેડીમેડ બધી વસ્તુ આવી ગઈ. એમ એમ કરતા સમાજ આગળ વધે. અને આ આપ્યા ત્યારે તમને આનંદ આવ્યો. એનો ઉપયોગ કરતી વખતે આ 60 જણાને આનંદ આવ્યો. એ 60 જણા જ્યારે પોતે આનંદિત થઈને પોતાના ફેમિલીમાં જાય છે, તો એમનું આખું ફેમિલી આનંદિત થાય છે. એવું આનંદિત ફેમિલી 60 ફર્યા કરતા હોય અલગ અલગ અલગ અલગ. એનાથી સોસાયટીને આનંદ થાય. કેટલું આમ! એટલે જુઓ, આનંદ આમ પ્રસરી જાય ચારેય બાજુ એવી રીતના કરીને. સ એ જ આકાશની જેમ વ્યાપક અને આનંદ સ્વરૂપ છે. અગર એ ના હોત તો કોણ જીવિત રહી શકત? મૂળ આત્માની વાત કરે છે. કોણ ચેષ્ટાઓ કરત? અવશ્ય એ બધાને આનંદ પ્રદાન કરનાર છે. જ્યારે કોઈ જીવાત્મા એ અદ્રશ્ય, શરીર રહિત, અવર્ણ્ય, નિરાશ્રય પરમાત્મામાં નિર્ભય બનીને રહી જાય છે, આશ્રય લઈ લે છે.

જો નિરાશ્રયની અંદર જઈને આપણે આશ્રય લેવાનો. જે કોઈની પાસે આશરો નથી લેતો તેની પાસે જ લેવો જ હોય ને આશરો? જે બીજાનો આશ્રય લેતો હોય એની પાસે આપણે આશ્રય લઈએ તો બોજો જ છે ને પછી તો પહેલાની ઉપર કે "આવ્યા તો કે પાંચ જણને લઈને આવ્યા." કે એવું થશે. તો નિરાશ્રય પરમાત્મામાં નિર્ભય બનીને રહી જાય છે, તો તે અભય પદને મેળવે છે. એટલે કહે છે કે જે બ્રહ્મના શરણે ગયો છે તે અભય પદ થાય અને પછી કોઈથી ડર રહેતો નથી. કારણ કે એ બ્રહ્મમાં છે. એ નામરૂપ કોઈની સામે જોવાનું જ નથી. એ તો ફક્ત બ્રહ્મનો જ ઉપયોગ કરે છે, બ્રહ્મને જ જાણે છે, બ્રહ્મને જ સમજે છે. એની જ પૂજા, એની જ ભક્તિ, એનું જ બધું એ જ્યાં બી છે ત્યાં. એટલે હવે એ કોઈને ધુતકારતો નથી, નકારતો નથી, કશું કરતો નથી. બ્રહ્મ સ્વરૂપે એટલે દરેક નામરૂપમાં એ બ્રહ્મને જુએ છે. એ અન્નમાં બ્રહ્મને જુએ છે, એ વાણીમાં બ્રહ્મને જુએ છે, એ વાયુમાં બ્રહ્મને જુએ છે, એ આકાશમાં બ્રહ્મને જુએ છે, એ તેજમાં બ્રહ્મને જુએ છે.

બાકી શું રહ્યું ભાઈ? પૃથ્વીમાં જે કંઈ બધું દ્રશ્ય છે, સ્થાવર, જંગમ, જળ, ચેતન, બધાની અંદર એ તો બ્રહ્મનો જ અનુભવ કરી રહ્યો છે. કશું જ બાકી નથી. મતલબ એ એની સૃષ્ટિમાં, એના સંસર્ગમાં, એના સંપર્કમાં જ્યાં પણ જે પણ છે તે બધાને બ્રહ્મ સ્વરૂપે જ રાખી રહ્યો છે. એટલા માટે એ સંપૂર્ણ છે અને એ આનંદનો સ્ત્રોત બની જાય છે પછી. અને એવું હોવાના કારણે એ સર્વમિત્ર છે. એ કોઈનો શત્રુ નથી. એટલે એ લોકોને અભય આપે છે અને લોકો એનાથી ભયભીત થતા નથી. એટલે લોકો પણ એને નુકસાન પહોંચાડતા નથી સામે. આ જ રીતના કરીને અને એના અંદર તો શું છે? તો કે એકતા અને અભેદતા છે. બસ, "હું બધાની સાથે બ્રહ્મરૂપ જ છું ને એક જ છું." છું તો પડતો જ બોલો કે બે અદભુત વાત સદા આનંદમાં છે, સદાય આનંદની અંદર. એટલે જ્યારે આવું થાય ત્યારે વિજ્ઞાન પ્રગટ થાય. સદાય આનંદમાં રહેવું પડે, સદાય પ્રકાશમાં રહેવું પડે.

જ્ઞાનમાં રહો ને એટલે આનંદ આવે. અને આનંદમાં આવશો ને એટલે તમારે બસ આ બધું રસવિદ્યા અંદરની બધી ફેરફાર થઈ જશે. તમારો બધા પોઈઝનો નીકળી જશે, અમૃત બધું વેવા મારશે નસો નાડીઓની અંદર. પેલો ડોક્ટર આવીને ખોળીને શોધશે તો નહીં મળે. આટલું બ્લડનું સેમ્પલ કાઢીને તમે ટેસ્ટિંગ કરશો અને પેલા લોકોને તો એમાં કંઈ એમને જડવાનું નથી, કારણ કે એને શોધવાનું એમની પાસે કોઈ પેરામીટર જ નથી. પણ આ કેવું છે કે અરે, બ્લડની વાત જવા દો. ખાલી કોક જઈને હોય એને બેસીને તમે આમ એક હાથ મુકશો ને તો શોક મગ્ન માણસ છે તો આનંદમાં આવી જશે. ખાલી લોકો તમને જોઈને સુખી થઈ જશે. એને કેટલો ફેરફાર પડી જશે સમાજની અંદર! તમારી દ્રષ્ટિ માત્રથી ઓહો, માણસો સાજા થઈ જાય! આ ક્યાં વાત કરવાની રહી પછી? આંખમાંથી એટલું બધું અમૃત ઝરતું હોય. પેલો બસ આમ તમારી સામે જુએ ને એટલે સાજો થઈ જાય.

હવે કયા મોટા ચમત્કારો જોવા છે બીજા? તો તમારે અદભુત છે. બસ, આવા લોકો જ હોવા જોઈએ અને

આવો સમાજ હોવો જોઈએ એવું આપણો સનાતન ધર્મ કહેતો હતો. એના માટે આ બધા વેદ અને આ બધું લખાયેલું છે કે આખેઆખો સમાજ એવો હોય, માનવોનો સમૂહ એવો હોય. અને જ્યારે એવું હતું ત્યારે એક વરુ જંગલમાંથી બહાર આવ્યું અને તે એક મનુષ્યની સામે ઊભું રહ્યું. અને પછી તે આમ બોલ્યું અને પહેલા એ આમ સાંભળ્યું વાળી જે વાતો છે ને, એ સાકાર થઈ જાય. કારણ કે વરુ છે એ વરુ નથી, વાસ્તવમાં વરુના સ્વરૂપમાં બ્રહ્મ છે. સાંભળનાર જે છે તે મનુષ્ય છે. બે જણા પરાવાણીમાં વાતો કરી લે એટલે જંગલમાં કોઈ ઘટના બની હોય તો પેલો આવીને કહી દે કે, "ત્યાં આગળ એક નવી નદી ફૂટી નીકળી છે." ભાઈ, આ જ્યાં જ્યાં નવી નદી ફૂટી નીકળે ને, ત્યાં બહુ સોનું હોય. બસ આટલી વાત મનુષ્યને ખબર હોય ને, પેલો કહે કે, "આટલી નવી નદી નીકળી છે." બસ, પેલો ત્યાં પહોંચી જાય, સોનું મળી જાય, લઈને આવે, બહાર સમૃદ્ધ થઈને એ સમૃદ્ધિનો સદુપયોગ કરી નાખે.

કેટલા લોકો સુખી થઈ જાય! તો આ પણ આવી બાબતો હતી બધી.

એટલે એ વ્યાપક આનંદ સ્વરૂપ જે છે ને ભાઈ, એ અગર ના હોત તો કોણ જીવ રહી શકત અત્યાર સુધી? કોઈને જીવવાનું મન જ ના થાત ને! માનો કે એક વિચાર એવો કરો કે ૧૯૦૦ ને પહેલાની સાલથી અને ૧૮૦૦ થી ૧૯૦૦ ની વચ્ચે જેટલા પણ લોકો જીવતા હતા, એ બધા જ દુઃખી, શોકમગ્ન અને ભગ્ન માણસો જ હતા. બધા જ, આપણા બધા જે કોઈ બાપદાદાઓ હતા એ બધા. અને એ બધો ટાઈમ, જેટલો પણ સમય જીવ્યા, તેટલો સમય એ શોકમાં હતા, દુઃખમાં હતા અને એ લોકો બધા ભૂખ્યા હતા. સંપૂર્ણપણે એમને ક્યારેય સંતોષથી ભોજન પણ પ્રાપ્ત થયું ન હતું. હાઈપોથેટિકલી વિચાર કરો કે શું ૧૯૦૦ પછી જન્મેલી જનરેશન સુખી, આનંદદાયક અને એવી હોઈ શકત ખરી? એના આજે આપણે સંતાનો છીએ તો આપણે થર્ડ જનરેશનની અંદર આટલા આનંદપ્રમોદ કરી શકતા, આટલા સુખી હોઈ શકતા, આટલા સગવડના સાધનો બધું તૈયાર કરી શકતા, વસાવી શકતા?

ના, એ શક્ય ના બને. કારણ કે એવો સમાજ જ બહુ લાંબો આગળ ના ચાલે. અને આવા તો કેટલાય જનરેશનો ખતમ થઈ ગયા, કેટલી સિવિલાઈઝેશનો આવી રીતે ખતમ થઈ ગઈ ખોટી વિચારસરણીમાં અને પોતાની આચારની અંદર પડી જવાના કારણે.

પણ ભારત જીવતું જ રહ્યું ત્યારે પણ, કારણ કે એની સંસ્કૃતિ સનાતનની અંદર કંઈક આવી રીતના બધું વણાઈ ચૂકેલું છે. એના આચારમાં, વિચારમાં, ઉચ્ચારમાં, કશાકમાં ને કશાકની અંદર કાંઈક એવું છે કે માણસ ગમે તેટલી તકલીફમાં હોય પણ અંદરથી આનંદમાં, અંદરથી આનંદમાં. અને એ આનંદ છે એ એને અનુભવ્યા કરતો હોય પાછો. બાહ્ય તકલીફો હોય પણ અંદર એના કારણે આ સનાતન સંસ્કૃતિ સતત આગળ ચાલતી જ રહી આજ દિન સુધી અને હજુ પણ આગળ ચાલશે. કોણ ચેષ્ટાઓ કરત? એટલે અવશ્ય આ બધાને આનંદ પ્રદાન કરનાર છે. જ્યારે કોઈ જીવાત્મા એ અદ્રશ્ય, શરીરરહિત, અવર્ણ્ય, નિરાશ્રય પરમાત્મામાં નિર્ભય બનીને રહી જાય છે, ત્યારે તે અભય પદ મેળવે છે અને બધાને આપે છે. પોતાને મળે એ જ આપે ને? પણ મને પ્રેમ મળે એટલે હું પ્રેમ આપું, સીધી વાત છે. મને અભય પદ પ્રાપ્ત થઈ ગયું, હું બધાને નિર્ભય કરી દઉં.

"હવે કોઈ મારાથી બીશો નહીં ભાઈ અને કોઈ કોઈથી બીશો નહીં, કારણ કે બીવા જેવું કંઈ છે નહીં," એવી રીતે. એટલે બધા ભયથી મુક્ત થઈ જાય છે.

એ જ ભય અહંકારી વિદ્વાનને પણ હોય છે. અહંકારી વિદ્વાનને આ ભય હોય છે કેવો? કે જ્યાં સુધી એ પરમાત્માથી વિમુક્ત રહે છે, ત્યાં સુધી ભયથી ઘેરાયેલો છે. અને જેઓ પરમાત્મા સાથે જોડાય છે કે બસ તરત જ નિર્ભય થઈ જાય છે. આ પરબ્રહ્મના ભયથી જ વાયુ વહે. અહીંયા શું છે? ભયનો કેવો ઉપયોગ કરીને આપ્યું છે! એ વાસ્તવમાં એક અનુશાસન છે કે પરમાત્માની સામાન્ય સત્તા હેઠળ એનો પાવરનો પ્રભાવ એટલો બધો છે કે એને સામે પડી શકાય એવું નથી. એટલો બધો પ્રભાવ છે પરમાત્માનો. એટલે એના ભયથી વાયુ વહે છે. શરૂઆત ત્યાંથી થાય છે. વાયુ વહેવા માંડે, જીવન ત્યારે જ આવે ને? બાકી બાળક સ્ટીલ બોન હોય પણ પેલો આમ કરીને આમ મારે અહીંયા અને તરત પાછો પેલો ચાલુ થઈ જાય. એનો વાયુ, વાયુ વહેવાનું શરૂ થયું એટલે જીવન પ્રગટ્યું. એટલે એના ભયથી વાયુ વહે છે, એના ભયથી સૂર્ય ઉગે છે, એના ભયથી અગ્નિ, ઇન્દ્ર અને પાંચમાં મૃત્યુના યમ દેવતા બધાય પોતપોતાના કાર્યોમાં પ્રવૃત્ત રહે છે.

હવે આનંદની વાત કરું. એક સદાચારી યુવક જે વેદોના અધ્યયનથી યુક્ત હોય, સુદૃઢ, મજબૂત અંગોવાળો, બલવાન અને વ્યવહારકુશળ હોય પાછો. સાથે સાથે એને સમસ્ત વૈભવથી પરિપૂર્ણ એવી પૃથ્વી મળી જાય, તો એ આ લોકનો, મનુષ્ય લોકનો એ એક આનંદ છે. જો મનુષ્ય લોકનો પોતાનો એક આનંદ છે કે આવો એક વ્યક્તિ પાકી જાય એમ. મનુષ્ય લોકના જે સો આનંદ છે, આવા એ માનવ ગંધર્વના એક આનંદની બરાબર છે. જે શુદ્ધ અંતઃકરણવાળા શ્રોત્રીય મનુષ્યને સ્વાભાવિક રૂપથી મળેલો એ આનંદ જે માનવ ગંધર્વના સો આનંદ છે. માનવ ગંધર્વ એટલે આનંદમાં આવી રીતના રહેલો હોય. પેલો સામાન્ય માણસ જે છે તે આ કક્ષાએ પહોંચ્યા પછી એને એક આનંદ થાય તો આને સો આનંદ થયા. એ બરાબરનું એક માપ લીધું એમ કે એ દેવ ગંધર્વના એક આનંદ બરાબર છે. એ કામના રહિત શ્રોત્રીય મનુષ્યને સ્વાભાવિક રૂપે જ મળે છે. કામના રહિત શ્રોત્રીય મનુષ્યને દેવ ગંધર્વનો આનંદ છે એ સ્વાભાવિક એમનેમ જ મળી જાય છે અને આ બધું કશું કરવું પડતું નથી.

શું? જે દેવ ગંધર્વના સો આનંદ છે, એ પિતૃલોકને પ્રાપ્ત થયેલા પિતૃઓના એક આનંદ બરાબર છે. પિતૃલોકમાં એમને એમ જવાતું નથી ભાઈ. પિતૃલોકમાં પહોંચવા માટે પછી બધી ઘણી બધી મુશ્કેલીઓમાંથી માણસ પસાર થાય, જીવાત્મા ત્યારે પિતૃલોક સુધી પહોંચતો હોય છે. ત્યારે ત્યાં પહોંચ્યા પછી એને શાંતિ થાય. "હાહા, પિતૃલોકમાં તો હું પહોંચી ગયો કે સારું છે, નહિતર વચ્ચે ભૂતળું બનીને રખડવાનો કેટલાય સમય સુધી વારો આવી શકતો."

હતો, એટલે આ એક મુશ્કેલી તો રહેલી જ છે. હવે એ કામનાઓથી વિરક્ત શ્રોત્રીય મનુષ્યને આ સહજ મળેલો છે, જે આજાનજ સંજ્ઞક દેવોના સો આનંદ બરાબર છે. એ કર્મદેવ સંજ્ઞક દેવોના એક આનંદ બરાબર છે. જે મનુષ્ય પોતાના શુભ કર્મો દ્વારા દેવત્વને પ્રાપ્ત થયેલ છે, જે કામનાઓથી વિરત છે, એમને આનંદ સ્વાભાવિક રૂપે મળેલ છે. જે કર્મદેવ સંજ્ઞક દેવોના સો આનંદ છે, એ દેવોના એક આનંદ બરાબર છે. એ આનંદ કામના રહિત શ્રોત્રીય મનુષ્યને સહજ પ્રાપ્ત છે, જે ઇન્દ્રદેવના સો આનંદ બરાબર છે. એમ કરતાં કરતાં આગળ ચાલે છે: દેવ પ્રજાપતિનો આનંદ, બ્રહ્માનો એક આનંદ. પછી જે બ્રહ્મ આગળ રાખે કે જે શ્રોત્રીય મનુષ્ય આ આનંદની ઈચ્છા પણ રાખતો નથી, બ્રહ્માના આનંદની, એને એ સહજ પ્રાપ્ત થાય છે.

ટૂંકમાં આ વાત આવી દીધી: તમે ઈચ્છા ના કરી બ્રહ્માના આનંદની, તમને એમને મળી જશે. જે બ્રહ્મ આ મનુષ્યમાં છે, એ જ બ્રહ્મ સૂર્યમાં પણ છે. જે સાધક આ રહસ્યને જાણી લે છે, એ આ લોકમાંથી જતાં જતાં અન્નમય આત્માને મેળવી લે છે. એ આ પ્રાણમય, મનોમય, વિજ્ઞાનમય અને આનંદમય આત્માને પણ પ્રાપ્ત કરી લે છે. વાત આટલી કીધી એને કે શ્રોત્રીય જેને કહેવાય, શ્રોત્રીય એટલે કોણ? કે જે શાસ્ત્રનું અધ્યયન કરતો હોય, શ્રવણ કરતો હોય, બ્રહ્મનિષ્ઠ હોય, એવું જે હોય, એને કહે છે કે બ્રહ્માનો આનંદ એમ જ મળે છે. એ ચાહતો નથી તો પણ એને મળી જ જતો હોય, એટલો બધો એ આનંદમાં રહે. એટલા માટે એને કહેવાય કે, "બ્રહ્માનંદમ પરમ સુખદમ." બ્રહ્માનંદ કેવો છે? "પરમ સુખદમ, કેવલમ જ્ઞાનમૂર્તિ, ભાવાતીત, ત્રિગુણ રહિતમ, સદગુરુતમ નમામિ." આવી રીતનું છે આખું: "બ્રહ્માનંદમ પરમ સુખદમ, કેવલમ જ્ઞાનમૂર્તિ."

ધ્યાન આપવા જેવી બાબત એક જ છે કે માત્ર પૃથ્વીને સંપત્તિ દ્વારા જ આનંદ પ્રાપ્તિ સંભવ નથી. અહીંથી ઉપાડીને કોઈક એક સાવ નિર્જન, કોઈ એવા મોટા પૃથ્વી જેવા મોટા ગ્રહ ઉપર તમને ટ્રાન્સફર કરી દે ને કે તમે હવે અહીંના રાજા છો ને લેર કરો, જાઓ! તો તમે ત્યાં આનંદમાં નહીં રહી શકો, આટલું બધું હોવા છતાં પણ. એ કહેવા માંગે છે કે એના માટે તો સમગ્ર વ્યક્તિત્વ જ શ્રેષ્ઠ હોવું જોઈએ, એટલે સંપૂર્ણ પૂર્ણપણું આવવું જોઈએ, સર્વાંગપણું આવવું જોઈએ.

આગળના મંત્રોમાં શ્રેષ્ઠથી શ્રેષ્ઠતર આનંદનો ઉલ્લેખ કર્યો છે. ઋષિ વારંવાર કહે છે કે એ આનંદ "શ્રોત્રીયસ્ય અકામ હતસ્ય" એટલે કે એને સહજ, સ્વાભાવિક શ્રોત્રીયને આ આનંદ પ્રાપ્ત છે. અર્થાત, જે જ્ઞાન સંપન્ન છે અને કામનાગ્રસ્ત નથી. એક બાજુ જ્ઞાન છે અને પછી કામના નથી, પાછી એને જરૂર નથી, ઈચ્છા નથી, કશું વિચારતો પણ નથી. એના માટેનો આ આનંદ છે. અને અજ્ઞાની તો હીન સુખોમાં પણ ભટક્યા કરતો હોય છે. કે, "આજે તો બસ પારલેજીનું એક પેકેટ મળી જાય ને તોય બહુ સારું!" કે, "આજે તો મેગીનું એક પેકેટ મળી જાય ને તોય બહુ સારું!" ચાર રસ્તા પર જાય ને કે, "આ પીઝા ખવડાવી દે ને તોય બહુ સારું!" કે, "બહુ આનંદ થઈ ગયો!" એટલે એવા શુલ્લક આનંદોની એ કામના કર્યા કરતો હોય અને બસ એ ભટક્યા જ કરતો હોય. કોક મને કંઈક કરી આપે, એમાં ને એમાં જ ગૂંચવાયેલો રહે અને એમાં એ પોતાનું જીવન પૂરું કરી નાખે.

પાછી કરુણતા છે ને!

એટલે શું થાય છે કે, છાલા વગેરે પડી જવાથી રોગથી પીડિત જીભ જે રીતે સ્વાદિષ્ટ વ્યંજનોનો સ્વાદ લઈ શકતી નથી, એવી જ રીતે કામનાથી પીડિત મન અંતઃકરણના શ્રેષ્ઠ આનંદની અનુભૂતિ કરી શકતું નથી. છાલા પડેલી જીભ હોય ને, કોઈ તમને ગુલાબજાંબુ, મોહનથાળ, કંઈ શ્રેષ્ઠ-શ્રેષ્ઠ વાનગીઓ ખવડાવે, દાળ-ઢોકળી ને કંઈ કંઈ ચીજો પણ શું એનો આનંદ તમે નથી લઈ શકતા? એવી રીતે કામના રહિત વ્યક્તિ જે છે, એ જ એને આનંદ પ્રાપ્ત કરી શકે, સાચે સાચું.

આગળ કહે છે કે, જે બ્રહ્માનંદની અનુભૂતિમાં મનની સાથે વાણી અસમર્થ થાય છે. મન તો સ્તબ્ધ થઈ ગયું હોય, બોલી પણ ના શકાય અને બસ આનંદ થયા જ કરતો હોય, આનંદ થયા. એવું અનુભવ્યું છે ક્યારે? પહેલી વાત તો એ. જો હા, તો એ બ્રહ્માનંદની અનુભૂતિ છે. જ્યારે એવું થાય છે, ત્યારે એને તમે સમજો. એને બોધ કરનાર વિદ્વાન ક્યારેય ભયગ્રસ્ત થતો નથી. વિદ્વાન જનોને એ વાતની ચિંતા સતાવતી નથી કે એમણે શ્રેષ્ઠ કર્મ કેમ ના કર્યા? એમણે પાપ કર્મ કેમ કર્યા? જે વિદ્વાન પાપ અને પુણ્ય એમ બંને કર્મોને જાણે છે, એ પાપોથી પોતાનું રક્ષણ કરી લે છે. જે વિદ્વાન પાપ-પુણ્ય બંને કર્મના બંધનને જાણે છે, એ બંને કર્મોમાં આસક્ત ના થતાં પોતાનું રક્ષણ કરી લે છે.

આ ઉપનિષદની વાણી છે. ભૃગુ વારુણી પોતાના પિતા દેવ વરુણની પાસે ગયા. હવે પાછી એક વાર્તા કહું આગળ. "હે ભગવાન, મને બ્રહ્મનો ઉપદેશ કરો." જુઓ, વારેવારે આ બધા લોકોએ આવા જ પ્રકારની વસ્તુઓ કરે રાખી છે. તમે જુઓ કે, "મને બ્રહ્મ વિશે કહો," કે, "મને ઉપદેશ કરો."

ત્યારે વરુણદેવે કીધું કે, "અન્ન, પ્રાણ, ચક્ષુ, સ્ત્રોત્ર, મન અને વાણી એ બધા જ બ્રહ્મની પ્રાપ્તિ માટેના સાધનો છે." ફરી એક વખત: "અન્ન, પ્રાણ, ચક્ષુ, સ્ત્રોત્ર, મન અને વાણી એ બધા બ્રહ્મની પ્રાપ્તિ માટેના સાધનો છે." અન્ન દ્વારા તમે બ્રહ્મ પ્રાપ્ત કરી શકશો. પ્રાણ દ્વારા તમે બ્રહ્મ પ્રાપ્ત કરી શકશો. ચક્ષુ દ્વારા તમે બ્રહ્મ પ્રાપ્ત કરી શકશો. સ્ત્રોત્ર દ્વારા તમે બ્રહ્મ પ્રાપ્ત કરી શકશો. મન દ્વારા તમે બ્રહ્મને પ્રાપ્ત કરી શકશો અને વાણી દ્વારા પણ તમે બ્રહ્મને પ્રાપ્ત કરી શકશો.

એ સમસ્ત જેનાથી ઉત્પન્ન થાય છે, આ બધા છએ છ વસ્તુ એ જેનાથી ઉત્પન્ન થાય છે, જેના આશ્રયમાં એ જીવન જીવે છે અને અંતમાં આ લોકમાંથી પ્રયાણ કરીને જેમાં લય થાય છે, એ બ્રહ્મ તત્વ જાણવાની જિજ્ઞાસા કરો. ટૂંકમાં, એને કહી દીધું કે આ બધા જ બ્રહ્મમાંથી જ આવે છે અને એ લોકોનો સીધો સંબંધ છે બ્રહ્મ સાથે. એટલા માટે એને સાધન કીધું કે, "બસ આ તમે આ પકડો અને પછી અહીં આમ ટચ કરો એટલે આ બ્રહ્મને સ્પર્શ થઈ ગયો તમારો."

સીધો તમે સ્પર્શ નહીં કરી શકો. આના દ્વારા તમે કરી શકશો. શરૂઆતમાં એમ કહે છે, પછી આની જરૂર રહેશે નહીં. એક વખત થઈ ગયું પછી તમને એની જરૂર રહેશે નહીં. કારણ કે આપણને ખબર નથી બ્રહ્મ કેવો છે. અંગારા જેવો હોય તો સળકતો, ધમધગતો, દસ હજાર ડિગ્રી સેલ્સિયસના તાપમાનવાળો હોય અને આપણે આમ સીધા બ્રહ્મને અડવા જઈએ તો શું થાય? એટલે પછી કીધું કે, "ભાઈ, તું એવું ના કરતો. તું પહેલામાં પહેલો છે ને અન્ન દ્વારા એને પ્રાપ્ત કરવાનો પ્રયત્ન કર." એટલે અન્નને તું સાધન બનાવ. અન્નને વ્યવસ્થિત રીતે કરીને તારા શરીરને એવું તું તૈયાર કર કે જેથી કરીને તું એ બ્રહ્મને સ્પર્શી શકે. એ જ રીતે પ્રાણનો ઉપયોગ કર. તું એનાથી શરીરને તારું એવું તૈયાર કર કે જેથી કરીને તું બ્રહ્મને સીધો જાણી શકે. એવી રીતે ચક્ષુને પણ તું તારા એવા રીતે ઉપયોગ કર કે જેથી કરીને સીધો તું બ્રહ્મને જોઈ શકે.

તારા શ્રોત્રનો તું એવી રીતે ઉપયોગ કરજે કે જેનાથી તું સીધેસીધો બ્રહ્મને સાંભળી લે અને જાણી લે. એવી જ રીતે આગળ મન તારું એવું બનાવ કે બસ સીધેસીધો તું બ્રહ્મને જાણી લે. તારી વાણી દ્વારા પણ એવી કર તું વ્યવસ્થા કે જેથી કરીને તું સીધો બ્રહ્મને જાણી લે.

એટલે જેનો આમાં લય થાય છે, એવા બ્રહ્મને તત્વતઃ તત્વ રૂપે જાણવાની; એ કયું તત્વ છે જેમાં આ બધું લય થાય છે અથવા જેમાંથી આ બધું નીકળે છે અથવા તો આ છએ છ કોના આધારે કામ કરે છે, એ શોધી કાઢશો તો બ્રહ્મ મળી જશે.

તપ દરમિયાન એમને જ્ઞાન થયું કે, "અન્ન એ જ બ્રહ્મ છે." ખરેખર, બધા જ પ્રાણીઓ અન્નથી ઉત્પન્ન થયા છે. ઉત્પન્ન થયેલ પ્રાણી અન્નથી જ જીવિત રહે છે અને અંતે મૃત્યુ આવવાથી આ લોકમાંથી પ્રયાણ કરીને અન્નમાં જ પ્રવેશ કરે છે. એવું જાણીને ફરી તે પિતા પાસે ગયા અને પછી એમના દ્વારા પૂરતું સમર્થન ના મળ્યું. પિતાએ કહ્યું, "આ આવું છે ને?" તો પહેલા કંઈ બોલ્યા નહીં. એટલે પછી ફરી ભૃગુ ઋષિ બોલ્યા કે, "ભગવાન, તો પછી બ્રહ્મ શું છે? ત્યારે બ્રહ્મનો બોધ તો કરાવ!" તો એમણે કહ્યું, "તપ દ્વારા બ્રહ્મને તત્વતઃ જાણવાની જિજ્ઞાસા કરો. કેવી રીતે? તપ દ્વારા બ્રહ્મને તત્વતઃ તત્વ રૂપે જાણવાની જિજ્ઞાસા કરો. તપ જ બ્રહ્મ છે." તેથી ભૃગુ ઋષિ ફરીથી તપ કરવા લાગ્યા.

ભૃગુ ઋષિને તપ દરમિયાન ફરી જ્ઞાન થયું કે, "પ્રાણ છે એ જ બ્રહ્મ છે." યથાર્થમાં બધા જ પ્રાણીઓ પ્રાણથી ઉત્પન્ન થાય છે. ઉત્પત્તિ પછી પ્રાણથી જીવિત રહે છે. અંતમાં આ લોકમાંથી પ્રયાણ કરી પ્રાણમાં જ પ્રવેશ કરે છે. એ પ્રમાણે સમજી જાણીને પાછા ફરી વરુણદેવ પાસે ગયા અને એમને કહ્યું. પણ વરુણદેવ તો કશું બોલ્યા નહીં. કારણ કે, "ભગવાન, આ તત્વ શું છે એનું જ્ઞાન આપો!" તો કહ્યું, "તપ દ્વારા બ્રહ્મને તત્વતઃ જાણો. તપ જ બ્રહ્મ છે." એટલે પાછા ફરી તપ કરવા ગયા.

ત્રીજી વખતે વિચાર આવ્યો કે, "મન જે છે ને એ જ સમસ્ત પ્રાણીઓ ઉત્પન્ન કરે છે. ઉત્પન્ન થઈ મનથી જ જીવન જીવે છે. અંતમાં આ લોકમાંથી પ્રયાણ કરે છે અને મનમાં જ પ્રવેશ કરે છે." એવું બધું જાણીને પછી ભૃગુ ઋષિ પાછા ગયા વરુણદેવ પાસે અને કહે કે, "બરાબર છે?" તો પેલા કંઈ બોલ્યા નહીં. એટલે કહ્યું, "ભગવાન, હવે યથાર્થમાં બ્રહ્મ શું છે એ તો જણાવો!" ત્યારે એમને કહ્યું, "તું તપ કર! એટલે હજી તું તપ કર!" એટલે પાંચમી વખત પાછા તપ કરવા ગયા.

ત્યારે એમને થયું કે, "વિજ્ઞાનથી જ બધું થાય છે. સમસ્ત પ્રાણીઓ ઉત્પન્ન થાય છે. ઉત્પત્તિ પછી વિજ્ઞાનથી જીવન જીવે છે. વિજ્ઞાનમાં પ્રવેશ કરે છે અને આ અંતે બધા ત્યાં આગળ પાછા જાય છે." એટલે પાછા ગયા વરુણદેવ પાસે અને કહ્યું કે, "ઓકે, હવે મારી વાત બરાબર છે?" તો પણ પેલા બોલ્યા નહીં અને કહ્યું કે, "તત્વ દ્વારા, તપ દ્વારા તું તત્વતઃ જાણ બ્રહ્મને." એટલે પાછા ફરી તપ કરવા માટે બેસી ગયા.

પછી છેવટે એમને તપ દ્વારા ખ્યાલ આવ્યો કે, "આનંદ જ બ્રહ્મ છે." વાસ્તવમાં આનંદથી સમસ્ત પ્રાણી ઉત્પન્ન થાય છે. એક પ્રાણી ઉત્પન્ન થાય છે, તેના મૂળમાં જ આનંદ હોય છે. ઉત્પન્ન થાય છે ત્યારે પણ પ્રાણીઓને આનંદ થાય છે. એટલે માતા-પિતા હોય, બાળક આવે, કેટલા બધા ખુશ થઈ જાય છે! અને પ્રોસેસમાં પણ એ લોકો જ આનંદ કરતા હોય છે બાળક ઉત્પન્ન કરવાના. અહીંયા ઉત્પન્ન થઈ ગયા પછી પણ આનંદ છે. પછી એને ઉછરતો જોવામાં મા પણ આનંદ કરે છે. તો આનંદ જ છે એવું એમને ખબર પડી ગઈ અને બધા આનંદથી જીવે છે. જીવન પૂરું થયા પછી એ લોકો આનંદમાં જ પ્રવેશ કરે છે. આવું એમને જ્ઞાન થયું એટલે પછી પાછા એ ફરી આવ્યા.

ભૃગુ ઋષિ દ્વારા અનુભવેલ, દેવ વરુણ દ્વારા વર્ણવેલ આ બ્રહ્મવિદ્યા છે. આ સાચું હતું, ફાઇનલ જે કંઈ હતું તે. એટલે પરમ વ્યોમ આકાશમાં જે આ પ્રતિષ્ઠિત છે, એ આનંદરૂપ પરમાત્મા જ છે, બીજું કશું નથી. એ રીતે જે સાધક બ્રહ્મના આનંદ સ્વરૂપને જાણે છે, તે પુષ્કળ અન્ન, પાચન શક્તિ, પ્રજા, પશુ, બ્રહ્મવર્ચસ, મહાકીર્તિ વગેરેથી સંપન્ન અને પરિપૂર્ણ બની જાય છે અને મહાન બની જાય છે. સો, આનંદ છે એ જ બ્રહ્મ છે.

ઋષિ સ્પષ્ટ કરે છે કે, "શ્રેષ્ઠતમ બ્રહ્મવિદ્યા એ કોઈ વ્યક્તિ વિશેષની આશ્રિત નથી. ક્યાંક જઈને જ તમને આ મળશે એવું કંઈ છે નહીં. એ પરમ વ્યોમમાં રહેલી છે, બધે જ રહેલી છે, પરમ વ્યોમમાં." ભૃગુની જેમ કોઈપણ સાધક પોતાની અનુભૂતિ સામર્થ્યને તપ દ્વારા પ્રખર બનાવે અને એનું જ્ઞાન મેળવી શકે છે. એટલે હજુ પણ એ ઓપન છે કે તમે બ્રહ્મરૂપ થાઓ.

સાતમાં અનુવાકમાં મુખ્ય બાબત કીધી છે: "અન્નની નિંદા ના કરો." આ વ્રત છે. "પ્રાણ જ અન્ન છે. શરીર એ અન્નનું ભક્ષણ કરનારું છે. શરીર પ્રાણના આશ્રયે રહેલું છે." આ શરીર છે એ શું છે કે મશીનરી છે જે અન્નનું ભક્ષણ કરે છે, ભચડ ભચડ કરીને બધું જે કંઈ કરે છે, પછી એમાંથી પ્રાણ પેદા કરે છે ને પાછો. એટલે અને આ પ્રાણ જે છે તે...

શરીરના આશ્રયમાં રહેલો છે. આના આધારે ચાલ્યા કરે છે. શરીર અન્નમાં જ અન્ન રહેલું છે. જે સાધક અન્નમાં જ અન્ન રહેલું છે, આ અન્ન છે એમાં અન્ન રહેલું છે એટલે પ્રાણ રહેલો છે એવું જાણે છે, એ એમાં પ્રતિષ્ઠિત થઈ જાય અને અન્નપાચન શક્તિ વગેરે વગેરે મેળવીને મહાન થાય છે.

પછી આગળ કીધું, "ફરી અન્નનો ક્યારેય તિરસ્કાર ના કરો." આ વ્રત છે. જે જળ છે તે પણ અન્ન છે, એટલે અન્ન અને જળ બંનેની અંદર પ્રાણ રહેલો છે. એમાં તેજસ અન્નનો ભોગ કરનાર છે. જળનો જળમાં તેજસ રહેલું છે અને તેજસમાં જળ અધિષ્ઠિત છે. આ રીતે અન્નમાંથી અન્ન રહેલું છે. જે સાધક અન્નમાં જ અન્ન પ્રતિષ્ઠિત છે એવા આ રહસ્યને જાણી લે છે, એ અન્નરૂપી બ્રહ્મમાં અધિષ્ઠિત થાય છે અને પછી એ સમૃદ્ધ થઈ જાય છે.

"અન્નને વધારો," એ એક વ્રત છે. પૃથ્વી જ અન્ન છે. આકાશ પાર્થિવ અન્નનું આધારરૂપ હોવાને કારણે તેનું ભોગતા છે. પૃથ્વીનો ભોક્તા આકાશ છે એમ કહે છે. પૃથ્વીમાં આકાશ રહેલું છે, પૃથ્વીમાં પાછું પોલાણ રહેલું છે અને આકાશમાં પૃથ્વી પ્રતિષ્ઠિત છે. આ આકાશ જે છે તેમાં પાછી પૃથ્વી રહેલી છે. મોટું આકાશ છે તેની અંદર એ રીતે અન્નમાં અન્ન રહેલું છે. જે વિદ્વાન આ રહસ્યને જાણે છે તે અન્નરૂપ બ્રહ્મમાં પ્રતિષ્ઠિત થઈ જાય છે અને તે પણ સમૃદ્ધ બની જાય છે.

"ઘરમાં આવેલા અતિથિનો તિરસ્કાર ન કરવો," આ એક વ્રત છે. જે રીતે મેળવી શકાય એ રીતે ઘણું અન્ન પ્રાપ્ત કરો, જેનાથી હંમેશા અતિથિ સેવામાં તત્પર રહેવાય. અગર એને વધારે આદરને પ્રેમથી ભોજન કરાવીશું તો પોતાને જ વધારે આદર સહિત અન્ન મળે છે. તમે લોકોના ઘર જ્યારે પણ પછી વિઝિટ કરશો ત્યારે તમને પણ એ પ્રમાણેનું મળે છે, એ વાત કરી. અગર મધ્યમ શ્રેણીના આદરને પ્રેમથી ભોજન કરાવશું તો તમને મોડરેટ રીતે મળશે આ બધી વસ્તુ. અને નિમ્ન શ્રેણીના આદર ભોજન કરાવશું, પ્રેમથી ભોજન કરાવશું તો પોતાને પણ નિમ્ન શ્રેણીના આદર સહિત અન્ન પ્રાપ્ત થાય છે. જે આ તથ્યનો જ્ઞાતા છે, જેને આ વાતની ખબર છે, તે અતિથિનું ઉત્તમ સ્વાગત કરે છે, આદર કરે છે. પણ આ વસ્તુ કરવામાં એને શું કીધું કે તમે ઘણું અન્ન પ્રાપ્ત કરો. અન્ન પ્રાપ્ત કરવા માટે જરૂરી અત્યારે વિત્ત છે અથવા એ જમાનામાં એટલી મહેનત કરતા હતા, બીજું બધું કરતા હતા ત્યારે એટલું કરતા હતા.

એટલે તમે સમૃદ્ધ બનો એમ કહેવા માંગે છે. તમે હંમેશા સમૃદ્ધિ પ્રાપ્ત કરો. તમે અને તમારી સમૃદ્ધિનો સદુપયોગ કરો, અતિથિ સત્કારને એ બધા કરો આમાં અને તમે વધુને વધુ સમૃદ્ધ બનશો એ કહેવા માંગે છે.

આદર આ પરમાત્મા વાણીમાં રક્ષક શક્તિના રૂપમાં રહેલા છે. પ્રાણ અને અપાનમાં પ્રદાતા અને રક્ષક એમ બંને સામર્થ્ય રૂપ છે. એ હાથોથી કામ કરવાની શક્તિ, પગમાં ગતિ સામર્થ્ય, ગુદામાં વિસર્જન શક્તિના રૂપમાં પરમાત્મા જ રહેલો છે. ના થાય તો ખબર પડી જાય. એ આ બ્રહ્મની માનુષી સત્તાનું વર્ણન છે. માનુષી સત્તા. હવે એની દૈવી સત્તાનું વર્ણન છે. એ વૃષ્ટિમાં તૃપ્તિ છે. વરસાદ પડે છે તેમાં વીજળીમાં એ શક્તિ છે. પશુઓમાં એ યશ છે. ગ્રહો અને નક્ષત્રોમાં જ્યોતિ છે. ઉપસ્થ એટલે કે જનનેન્દ્રિયમાં પ્રજનનનું સામર્થ્ય પણ એ જ છે. અવીર્ય અને આનંદના રૂપમાં પણ એ જ રહેલો છે. એ આકાશમાં વ્યાપક વિશ્વરૂપમાં પ્રત્યક્ષ આ જગતના રૂપમાં રહેલો છે. એ પરમાત્મા સૌનો આધાર રૂપ છે એવું માનીને ઉપાસના કરનારો બધાને આધાર આપનારો, દેનારો બની જાય છે. એ સૌથી મહાન છે એવું માનીને ઉપાસના કરનાર મહાન બની જાય છે.

એ મન છે એવું માનીને ઉપાસના કરનાર મનનશીલ બને છે. એ નમન યોગ્ય છે એવું માનનાર ઉપાસક માટે સંપૂર્ણ કામનાઓ પણ નમી જાય છે. એ બ્રહ્મ છે એવું સમજીને ઉપાસના કરનારા બ્રહ્મમય બની જાય છે.

એ પરિમર એટલે જેમાં વિદ્યુત, વૃષ્ટિ, ચંદ્રમા, આદિત્ય અને અગ્નિ એ પાંચે દેવતા મૃત્યુને પ્રાપ્ત થાય છે, અસ્ત થવાને પ્રાપ્ત થાય છે. આકાશ જે છે તે મૃત્યુ નિયામક દેવ છે એવું માનીને ઉપાસના કરનારના વિદ્વેષી શત્રુઓ બધા સમાપ્ત થઈ જાય છે. એનું અપ્રિય ઈચ્છનાર બંધુ પણ નષ્ટ થઈ જાય છે. જે આ મનુષ્યમાં છે એ આ સૂર્યમાં છે. જે સાધક આ બંનેમાં એકત્વને જાણે છે, એ આ લોકમાંથી પ્રયાણ કરીને અન્નમય આત્માને પ્રાપ્ત થઈ જાય છે. ફરીથી પ્રાણમય આત્માને પ્રાપ્ત થાય છે. ફરીથી મનોમય આત્માને પ્રાપ્ત થાય છે. ફરીથી વિજ્ઞાનમય આત્માને પ્રાપ્ત થાય છે અને છેવટે આનંદમય આત્માને પ્રાપ્ત થાય છે. આનંદમય આત્માને પ્રાપ્ત થઈને ઈચ્છિત ભોગ અને રૂપને પ્રાપ્ત કરે છે. પછીથી સામ ગાયન કરતાં કરતાં બધા લોકોમાં એ વિચરણ કરે છે. નારદની જેમ, "નારાયણ, નારાયણ!"

"આશ્ચર્ય! આશ્ચર્ય! આશ્ચર્ય! હું અન્ન છું, હું અન્ન છું, હું અન્ન છું! હું અન્નાદ (અન્ન ભક્ષણ કરનારો) છું, હું અન્નાદ છું, હું અન્નાદ છું. આશ્ચર્ય છે કે હું આત્મા જેનો સંયોજક છું. હું જ શ્લોક કૃત્ય મંત્ર દ્રષ્ટા છું. હું જ શ્લોક કૃત છું. હું જો આ પ્રત્યક્ષ સત્યરૂપ જગતના પ્રથમ ઉત્પત્તિ કરતા હિરણ્ય ગર્ભ વગેરે અમરદેવોનું પણ પૂર્વ સ્થિત અમરત્વનું કેન્દ્ર પણ હું જ છું. જે મને આપે છે એ આપીને મારું રક્ષણ કરે છે. હું અન્નરૂપ થઈને અન્ન ભક્ષકનું પણ ભક્ષણ કરી લઉં છું. હું સંપૂર્ણ ભુવનોને નગણ્ય રૂપ જેવો અનુભવ કરું છું. મારું તેજ સૂર્ય સમાન છે." આ પ્રમાણેનું જ્ઞાન આપનાર વિદ્વાન એવા જ સામર્થ્ય વાળો બની જાય છે.

એ રીતે આ ઉપનિષદ પૂર્ણ થયું.

"ૐ સહનાવવતુ સહનૌ ભુનક્તુ સહ વીર્યં કરવાવહૈ તેજસ્વિનાવધીતમસ્તુ મા વિદ્વિષાવહૈ ૐ શાંતિ: શાંતિ: શાંતિ:।"

આત્મસ્વરૂપે સર્વને વંદન. અહીં આજનું આપણું આ સત્ર પૂરું કરીએ છીએ. ફરી નવા સત્રની અંદર ફરી મળીએ. જય સચ્ચિદાનંદ.