ઉપનિષદ સિરીઝ · વિડિયો ૭૦

એક વખતે બ્રહ્મર્ષિ, જે બ્રહ્મને જાણતા હતા એવા ઋષિ નારદ, બ્રહ્મનિષ્ઠ એવા સનતકુમારજીની પાસે ગયા. ઉપસ્થિત થઈને પછી કહે છે, "ભગવાન, મને ઉપદેશ પ્રદાન કરો."

ત્યારે સનતકુમારે કહ્યું કે, "સર્વપ્રથમ તમે જે કંઈ જાણો છો, એ મને કહો. અમારી પાસે ઉપદેશ સાંભળવા માટે તમે આવો, તો તેથી આગળનું જ્ઞાન પછી હું તમને આપું કે તમે કેટલું જાણો છો, એ પહેલા મને કહો."

એટલે નારદજીએ પછી તેમને કહ્યું કે, "ભગવાન, મેં ઋગ્વેદ, યજુર્વેદ, સામવેદ અને અથર્વવેદનું અધ્યયન કરી લીધું છે. એ સિવાય ઇતિહાસ, પુરાણ (પંચમ વેદ), પછી વેદોના વેદ એટલે કે એનું વ્યાકરણ, પછી શ્રાદ્ધકલ્પ, ગણિત, ઉત્પાદ વિદ્યા, નિધિશાસ્ત્ર, તર્કશાસ્ત્ર, નીતિશાસ્ત્ર, નિરુક્ત, વેદનું વિજ્ઞાન, ભૂત વિદ્યા, ક્ષાત્ર વિદ્યા (યુદ્ધની જે કલા છે તે), નક્ષત્ર વિદ્યા, સર્પવિદ્યા (એટલે ગરુડ મંત્રની, ગારુડ મંત્રની જે આખી વિદ્યા છે). એ જેને આવડતું હોય તે લોકો સંપૂર્ણ ઝેરને નષ્ટ કરી શકે. કોઈપણ પ્રકારનું ઝેર હોય, એ જમાનામાં આ હતું. દેવજન વિદ્યા. અને એ જમાનામાં એવું હતું કે જે ગારુડ વિદ્યા જાણતો વ્યક્તિ હોય, એ માનો કે કોઈક વ્યક્તિને કોઈ સાપ કરડી ગયો, તો એ મંત્રોચ્ચાર કરીને જે તે સાપ જેને કરડ્યો હોય તેને પાછો ફરી બોલાવે અને તે એના પાસે ત્યાં આગળ કરીને એને કહે કે, 'તું પાછું આનું દંશ કર્યો છે, ફરી એક વખત દંશ કરીને તારું બધું ઝેર પાછું ખેંચી લે.' એને પાછું ખેંચાવે.

એને ત્યાં આગળ જે વ્યક્તિ હોય જેને સર્પદંશ થયેલો, તેને ઉઠાડે અને એને કહે કે, 'તે આના સાથે આવું કરેલું હતું, એટલા માટે આને તારી સાથે આમ કરેલું હતું. અત્યારે તું એને કરડીને હવે એની માફી માંગ.' પેલા સાપને કહે કે, 'તું હવે એને માફ કરી દે.' એ કહે, 'હા.' અને પછી કહે, 'હવે જાવ, તમે બંને અલગ થાઓ.' આ વિદ્યા ગારુડ વિદ્યા કહેવાતી એ વખતે. એટલા સશક્ત એવા તે વખતના લોકો હતા કે જે લોકો આ બધું જાણતા હતા. દેવજન વિદ્યા એટલે કે નૃત્ય અને સંગીત. આ બધું વિદ્યાઓનું અધ્યયન, હું કરી ચૂક્યો છું."

નારદજી કહે છે, "ભગવાન, હું તો માત્ર મંત્રોમાં જ પારંગત છું, એટલે કે એના શબ્દાર્થને જાણું છું. આત્માના સંબંધમાં મારી બિલકુલ જાણકારી નથી. મેં આપ જેવા શ્રેષ્ઠ યોગીઓ દ્વારા સાંભળ્યું છે કે આત્મજ્ઞાની શોકમાંથી પાર ઉતારવાને માટે સમર્થ હોય છે. હે ભગવાન, હું આત્મજ્ઞાનના અભાવમાં શોકમાં ડૂબેલો રહું છું. આપ કૃપા કરો અને મને આ શોકના સાગરમાંથી બહાર કાઢો."

એવું સાંભળીને સનતકુમારજીએ નારદજીને કહ્યું કે, "હે મહર્ષિ, તમે જે કંઈ જાણો છો, એ બધા કેટલાક નામો જ છે. ઋગ્વેદ પણ નામ છે, યજુર્વેદ પણ નામ છે, સામવેદ, અથર્વવેદ, ઇતિહાસ, પુરાણ, વેદોના વેદ, શ્રાદ્ધકલ્પ, ગણિત, ઉત્પાદ વિદ્યા (એટલે પ્રોડક્શન કોઈપણ વસ્તુનું કરવું તે); નિધિશાસ્ત્ર (એમાં અત્યારનું એન્જિનિયરિંગ આખું સમાઈ જાય, ઉત્પાદ વિદ્યાની અંદર); નિધિ એટલે ધન (ખાણોમાં પડેલું જે કાંઈ હોય તે ક્યાં, કેવી રીતે કાઢી શકાય, શું કરી શકાય તેને માટેનું). હવે આગળ આવે છે તર્કશાસ્ત્ર; પછી નીતિશાસ્ત્ર (જો અને કેવી રીતે કરાય એ દરેકમાં નીતિ હોવી જોઈએ, પોલિસી હોય તમારી અને એ જ પ્રમાણે ચાલવાનું એવા પ્રકારનું જે હોય તે); નિરુક્ત, વેદ વિજ્ઞાન, ભૂત વિદ્યા, ધનુરવિદ્યા, જ્યોતિષ, સર્પવિદ્યા, સંગીત, આ બધી કળાઓ, શિલ્પવિદ્યા – આ બધા નામ છે.

તો તમે નામની જ ઉપાસના કરો."

"જે વ્યક્તિ નામરૂપ બ્રહ્મની ઉપાસના કરે છે, એની જ્યાં સુધી નામની ગતિ હોય, ત્યાં સુધી ઈચ્છાનુસાર ગતિ થઈ જાય છે. જે નામની તમે પૂજા કરવા માંડશો, તો તમે ત્યાં સુધીને પહોંચી શકશો જ્યાં સુધી એ પહોંચેલો છે અને એનું નામ પહોંચેલું છે. ત્યાં સુધી તમે પહોંચી શકશો. એટલો એનો વ્યાપ હોય છે," એમ કહે છે. "કારણ કે જે નામ તમે ભજો છો, તે નામનો એક સ્પેક્ટ્રમ બન્યો તમારાથી શરૂ કરીને ત્યાં સુધીનો. તો એ પછી નામના સ્પંદનો જે કંઈ ઉત્પન્ન થશે, તે તમને ત્યાં આગળ આગળ આગળ અવરોહન કરતાં કરતાં કરતાં ત્યાં સુધી પહોંચાડી દેશે. જેમ એક વ્યક્તિ બહુ જ લાંબા અંતરેથી ગયો હોય અને પછી કહે કે, 'ઈશનપુર કઈ બાજુ?' તો કહે કે, 'આ બાજુ જાવ, આ બાજુ જાવ.' એમ આગળ પૂછતો પૂછતો જેમ પહોંચી જાય, એ પ્રમાણે એને સ્પંદનો એને ધીરે ધીરે ત્યાં સુધીને પહોંચાડી દે છે.

એટલે ઈચ્છાનુસાર ગતિ થઈ જાય છે."

ત્યારે નારદે સનતકુમારજીને પ્રશ્ન પૂછ્યો કે, "ભગવાન, શું નામથી અતિરિક્ત, નામ સિવાય પણ કંઈક છે?"

ત્યારે સનતકુમારે કહ્યું કે, "હા, નામથી પણ વધારે છે."

ત્યારે મહર્ષિ નારદજીએ કહ્યું, "હે ભગવાન, તો પછી મને એ જ બતાવવાની કૃપા કરો."

સનતકુમારે કહ્યું કે, "વાણી જે છે, તે નામથી પણ શ્રેષ્ઠ છે. વાણી જ ઋગ્વેદને પ્રકાશિત કરે છે; યજુર્વેદ, સામવેદ, ચોથો અથર્વવેદ, પાંચમો વેદ, ઇતિહાસ, પુરાણ, વેદોના વેદ, વ્યાકરણ, શ્રાદ્ધકલ્પ, ગણિત, ઉત્પાદ વિજ્ઞાન, નીતિશાસ્ત્ર, નિધિશાસ્ત્ર, તર્ક, સાક્ત શાસ્ત્ર, નિરુક્ત, વેદ વિજ્ઞાન, ભૂત વિદ્યા, ધનુર્વેદ, જ્યોતિષ, સર્પવિદ્યા, સંગીત, યજ્ઞ, શિલ્પ – આ બધા શાસ્ત્રો; દ્યુલોક, પૃથ્વી, વાયુ, આકાશ, તેજ, દેવ, માનવ, પશુ, પક્ષી, તૃણ, ઘાસ, વનસ્પતિ, હિંસક જાનવરો, જંતુ, કીડા વગેરે પ્રાણીઓ; ધર્મ અને અધર્મ, સત્ય અને અસત્ય, સાધુ અને અસાધુ, સારું અને ખરાબ, પ્રિય અને અપ્રિય વગેરેનું જ્ઞાન આપણને આપણને વાણી દ્વારા મળે છે. વાણી જ આ બધાની જાણકારી આપે છે. એટલા માટે, હે નારદ, તમે વાણીની જ ઉપાસના કરો."

ત્યારે કહે છે કે, "તમે વાણીની ઉપાસના કેવી રીતે કરશો?"

ત કે, "હે મહર્ષિ નારદ, જે સાધક વાણીને આ બ્રહ્મ છે એવું માનીને એ બ્રહ્મ સ્વરૂપની ઉપાસના કરે છે, ત્યાં સુધી જ્યાં સુધી વાણીનો વિષય છે, ત્યાં સુધી ઈચ્છાનુસાર તેની ગતિ થઈ જાય છે."

ત્યારે નારદે કહ્યું કે, "હે યોગેશ્વર, શું આ વાણીથી પણ વધારે બીજું કાંઈ છે?"

કહે છે કે, "હા, વાણીથી પણ વધીને કંઈક છે." ત્યારે પૂછે છે કે, "એ શું છે?" ત્યારે કહે છે કે, "મન જ જે છે તે વાણીથી પણ વધારે છે અને શ્રેષ્ઠ છે. જે રીતે બે આંબળા, બે બોર અથવા બે બહેડા મુઠ્ઠીમાં આવી જાય છે, એવી રીતે વાણી અને નામની અનુભૂતિ મન કરે છે. જે સમયે મનુષ્ય મનથી વિચાર કરે કે મંત્રોને વાંચવું, એ સમયે વાંચે છે. એ જ્યારે વિચારે કે કાર્ય કરવું, ત્યારે એ કાર્ય કરે છે. જ્યારે પુત્ર અને પશુઓની ઈચ્છા કરે છે, એ સમયે એ એમને પ્રાપ્ત કરે છે. જ્યારે એ સંકલ્પ કરે છે કે આ લોક અને બીજા લોકના બધા વૈભવોને મેળવવું, ત્યારે એ એને મેળવે છે. એટલે મન જ આત્મા, મન જ લોક અને મન જ બ્રહ્મ છે. તેથી હે નારદ, તમે શ્રેષ્ઠ મનની ઉપાસના કરો."

પહેલા કીધું, "નામની ઉપાસના કરો." તો જ્યાં સુધી નામ છે ત્યાં સુધી પહોંચશો. પછી કહે છે, "નામથી આગળ વાણી છે, એટલે વાણીની ઉપાસના કરો બ્રહ્મ સમજીને." હવે કહે છે કે, "મન જે છે તે વાણીથી શ્રેષ્ઠ છે, માટે તમે મનની ઉપાસના કરો. મન જે છે તે બ્રહ્મ છે એમ સમજીને તેની ઉપાસના કરો." તો જ્યાં સુધી મનની ગતિ છે ત્યાં સુધી તમે પહોંચી જશો.

પછી આગળ કહે છે કે, "પ્રભુ, આ મન છે, એનાથી પણ આ કંઈ ખરું આગળ?" તો કહે છે કે, "હા, છે ને. જે સંકલ્પ છે એ મનથી પણ વધારે શ્રેષ્ઠ છે. તમે દરેક સંકલ્પ કરો છો. જે કંઈ સંકલ્પ થાય છે તે બધા જને બ્રહ્મ સ્વરૂપ સમજીને તમે એ સંકલ્પને એમ કે કરો, ઉપાસના કરો. બ્રહ્મની ઉપાસના કરતા હોય એવી રીતે તમે સંકલ્પોને જુઓ અને એમ કરો." ત્યારે શું થશે? તો કે, "એ સંકલ્પ નામની અંદર બધું જ એકાકાર થઈ જાય છે." શું? તો કે, "બોલવાની ઈચ્છા વાક શક્તિ પ્રેરણા પ્રદાન કરે છે અને એ એને નામ પ્રત્યે પ્રવૃત્ત કરે છે અને નામની અંતર્ગત બધા જ મંત્રો એકાકાર થઈ જાય છે અને મંત્રોમાં બધા જ કર્મો પણ એકરૂપ થઈ જાય છે. એટલા માટે તમે સંકલ્પ કરો અને એને બ્રહ્મ સ્વરૂપે જુઓ અને એની પૂજા કરો."

એટલે કહે છે કે, "હે નારદ, સૌથી પહેલામાં પહેલા જે મન, વાણી વગેરેનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે, એ વાસ્તવમાં સંકલ્પરૂપ, સંકલ્પમય અને પોતાના સંકલ્પમાં જ પ્રતિષ્ઠિત છે. સ્વર્ગ અને પૃથ્વી સંકલ્પ કરનારા જણાય છે. આ રીતે વાયુ, આકાશ, જળ, તેજ પણ સંકલ્પ બળથી યુક્ત છે. આ બધાના સંકલ્પ બળથી વૃષ્ટિને સામર્થ્ય પ્રાપ્ત થાય છે અથવા એ દ્વલોકોને પૃથ્વીના સંકલ્પથી વૃષ્ટિ થાય છે. વૃષ્ટિના સંકલ્પથી અન્નને સમર્થતા મળે છે. અન્નના સંકલ્પથી પ્રાણ સમર્થ થાય છે. પ્રાણોના સંકલ્પથી મંત્ર સમર્થ થાય છે. મંત્રના સંકલ્પથી કર્મોને સામર્થ્ય પ્રાપ્ત થાય છે અને કર્મોના સંકલ્પથી લોક એટલે કે ફળ સમર્થ બને છે. માટે તમે આવા જ શ્રેષ્ઠ સંકલ્પની જ ઉપાસના બ્રહ્મ સ્વરૂપે કરો."

"હે નારદ, જે વ્યક્તિ આ સંકલ્પ એ જ બ્રહ્મ છે એવું માનીને એની ઉપાસના કરે છે, એ વ્યક્તિ વિધાતા દ્વારા રચાય એ જીવ ધ્રુવ લોકોને જાતે ધ્રુવરૂપ બનીને, પ્રતિષ્ઠિત લોકોને જાતે જ પ્રતિષ્ઠિત થઈને, પીડારહિત લોકોને જાતે જ પીડા રહિત બનીને પૂર્ણ રૂપે પ્રાપ્ત કરી લે છે. જે સ્થાન સુધી સંકલ્પની ગતિ હોય ત્યાં સુધી એની ઈચ્છાનુસાર ગતિ થઈ જાય છે."

ત્યારે નારદજીએ પૂછ્યું કે, "પ્રભુ, સંકલ્પથી પણ કંઈ શ્રેષ્ઠ ખરું?" તો કહે છે કે, "હા, છે ને." તો કહે છે કે, "મને એનો ઉપદેશ કરો." કે, "સારું."

પછી કહે છે, "હે નારદ, ચિત્ત છે તે સંકલ્પથી પણ શ્રેષ્ઠ છે. જ્યારે વ્યક્તિ ચિંતનથી યુક્ત બને છે ત્યારે જ સંકલ્પ કરી શકે છે. પોતાનું ચિત્ત એ અમયુક્ત થાય ત્યારે એ સંકલ્પ કરે ને? દાખલા તરીકે, અહીંયા સંકલ્પ કરવો હોય ત્યારે પણ તમારે ત્યાં ધ્યાન આપવું પડે, તમારું ચિત્ત ત્યાં આગળ લાવવું પડે છે ને? એટલે કે ચિત્ત છે તો સંકલ્પ થાય છે. એટલે ચિત્ત જે છે એ સંકલ્પથી શ્રેષ્ઠ છે. એટલે જ વ્યક્તિ ચિંતનથી યુક્ત બને ત્યારે જ સંકલ્પ કરે છે અને ત્યારબાદ ઈચ્છા થતા વાણી અને નામને પ્રેરિત કરે છે. કોઈ સંકલ્પ કરે તો બોલે અથવા મનમાં બોલે, કોઈ રીતે તો વાણી તો ખરી ને? મનમાં બોલે તોય વાણીનો ઉપયોગ કરે છે. એટલે નામ મંત્રોને અનુરૂપ અને મંત્રો કર્મોને અનુરૂપ થઈને તદાકાર એટલે તે તે રૂપ બની જતા હોય છે. એટલે સંકલ્પ, મન, વાણી, મંત્ર, કર્મ બધા જ શું છે?

તો કે ચિત્તમાં વિલીન થનારા છે, ચિત્ત દ્વારા પ્રગટનારા અને ચિત્તમાં સ્થિર થનારા છે. અગર કોઈ વ્યક્તિ વિશેષ રૂપે વિદ્વાન હોવા છતાં પણ અચિત્ત એટલે ચિંતનશીલતાથી રહિત હોય તો ઘણે ભાગે લોકો એને એમ જ કહે છે કે એ કંઈ નથી કે એને કંઈ સાંભળ્યું હોત, એનામાં વિદ્વતા હોત તો એ આ રીતે અચિત્ત બન્યો ન હોત. કોઈક વ્યક્તિ ઓછો વિદ્વાન હોવા છતાં પણ જો ચિંતનશીલ હોય તો એ ચિત્તયુક્ત કહેવાય અને તો લોકો એની વાત સાંભળવા માટે ઈચ્છે. એટલે ચિત્ત જ સંકલ્પનું એકમાત્ર ઉત્પત્તિ કેન્દ્ર છે. તો તમે ચિત્તની ઉપાસના કરો."

"નારદ, જે રીતે વ્યક્તિ ચિત્તની બ્રહ્મ સ્વરૂપમાં ઉપાસના કરે છે, એ ચિત્ત બુદ્ધિયુક્ત ગુણોથી ઉપચિત્ત થયેલા ધ્રુવ લોકોને પણ સ્વયં ધ્રુવ બની જાય. પોતે જાતે એવા જે સ્થિરતા પ્રાપ્ત લોકો હોય તેને પણ એ લોકો સ્થિરતા આપે છે એમ કહેવા માંગે. સ્વયં પ્રતિષ્ઠિત બને છે અને બીજા લોકોને કષ્ટ ન મેળવતા, સ્વયં કષ્ટ પ્રાપ્ત ન કરતા પણ સહજતાથી એ બધું પ્રાપ્ત કરે છે. એટલે જ્યાં સુધી ચિત્તનો વિષય ગતિ છે ત્યાં સુધી એ જેટલું એનું ચિત્ત કરી શકે છે એટલું બધું એ પ્રાપ્ત કરી લેતો હોય છે."

હવે નારદજી પૂછે છે કે, "એનાથી આગળ કંઈ, એનાથી શ્રેષ્ઠ કંઈ ખરું?" તો કહે છે કે, "હા, છે ને." તો કહે છે કે, "મને બતાવો." તો કહે છે કે, "ધ્યાન જે છે એ ચિત્તથી પણ શ્રેષ્ઠ છે. માની લો કે પૃથ્વી ધ્યાન કરે છે. અંતરિક્ષ અને દ્વલોક પણ માનો કે ધ્યાનમાં જ વૃત્ત છે. જળ અને પર્વત પણ માની લો કે ધ્યાનમાં તલ્લીન બેઠા છે. દેવતા, માનવો પણ માનો કે ધ્યાન જ કરે છે. એટલા માટે જે કોઈ અહીંયા..."

પુરુષોમાં મહાનતાને પ્રાપ્ત કરેલા છે એ બધાએ એકના એક સમયે આમ ધ્યાન કરીને જ એ વસ્તુને પ્રાપ્ત કરેલી છે. સંકલ્પ હોય કે કોઈપણ કાર્ય સિદ્ધ કરવું હોય કે કાંઈ પણ કરવું હોય, તે બધા જ ધ્યાન કરનાર હોય છે. એટલે ધ્યાન દ્વારા અર્જિત કરેલા લાભનો અંશ પ્રાપ્ત કરી લેતા હોય છે. પરંતુ જે સંકીર્ણ એટલે કે સ્વાર્થી વિચારના હોય, કલ કલ કકળાટ કરનારા હોય, નિંદા ચાડી કરનારા હોય, બીજાની સામે તેમની નિંદા કરનારા હોય, સાથે સાથે જે સામર્થ્યયુક્ત છે એ લોકો પણ ધ્યાનના જ લાભનો અંશ મેળવનારા છે. એટલા માટે તમે ધ્યાનની ઉપાસના કરો.

નારદજી, જે વ્યક્તિ ધ્યાનને આ બ્રહ્મ છે એમ સમજીને એની ઉપાસના કરે છે, એની સ્વેચ્છાનુસાર ગતિ ધ્યાનની ગતિની સમાન બની જાય છે. તો એ ધ્યાનમાં જેટલું પણ આગળ વધી શકે છે, એટલું એ જોઈ શકે છે, જાણી શકે છે અને એ પ્રાપ્ત કરી શકે છે. ધ્યાનમાં જોઈએ, બ્રહ્મને પકડે તો પછી એ બ્રહ્મ સુધી પહોંચી જાય. "તમે ધ્યાનની પણ બ્રહ્મ સ્વરૂપ ઉપાસના કરો," એમ મેને કીધું ત્યારે કે છે કે, "આ ધ્યાનથી શ્રેષ્ઠ કઈ ખરું?" તો કે, "વિજ્ઞાન છે, તે ધ્યાનથી પણ શ્રેષ્ઠ છે."

વિજ્ઞાન દ્વારા મનુષ્ય ઋગ્વેદ જાણે છે, બધા વેદ, ઇતિહાસ, પુરાણ, બધું જે કઈ અગાઉ પીલા કીધું તે બધું જ થી માંડીને બધું મનોવિજ્ઞાન, અમનોજ્ઞ અન્નરસ, આલોક, પરલોક, બધું જે કઈ જાણવું હોય તે બધું જાણવાપણું જે આવે છે તે બધું શેનાથી આવે છે? તો કે વિજ્ઞાન દ્વારા આવે છે. એટલા માટે તમે વિજ્ઞાનની ઉપાસના કરો અને વિજ્ઞાનને બ્રહ્મ સ્વરૂપે ઉપાસના કરો. પાછી એ વ્યક્તિ શ્રેષ્ઠ વિજ્ઞાન જ્ઞાનવાળા લોકોને પ્રાપ્ત કરી છે અને વિજ્ઞાનનો સંબંધ છે ત્યાં સુધી એની ગતિ કેવી થાય છે? યથેચ્છ થાય છે.

હવે નારદજી પૂછે છે, "આ વિજ્ઞાનથી પણ ઉપર આગળ કંઈ ખરું? ધારે કે મને શ્રેષ્ઠ તત્વનો ઉપદેશ તો કરો." કે, "હા, છે ને," કે છે. "તો શું?" તો કે, "બળ એ વિજ્ઞાનથી પણ શ્રેષ્ઠ છે." કે, "સો વિજ્ઞાનવેત્તાઓ હોય તોપણ એક બળવાન વ્યક્તિ તેમને કંપાવી શકે (આગળ આવી જાય). એ બળ સંપન્ન હોય એટલે એ જ્યારે ઉઠે ત્યારે શું થાય? તો કે એ સેવા સુશરસા કરનારો થાય, સામે જવાવાળો થાય, સામે પહોંચવાથી દર્શન, શ્રવણ, મનન, જાણકારી, અનુષ્ઠાન, અનુભવ આ બધું કરનારો થાય."

બળથી પૃથ્વી રહેલી છે, બળથી અંતરિક્ષ રહેલું છે, બળથી દ્યુવલોક રહેલો છે, બળથી પર્વત, દેવતા, મનુષ્ય અને બળથી જ પશુ, પક્ષી, તૃણ, વનસ્પતિ, જંગલી જાનવરો, કીડા, પતંગીયા અને કીડા પર્યતનો સમસ્ત પ્રાણી સમુદાય રહેલો છે. એ બધાય બળથી જ આ લોકમાં ટકેલા છે. એટલા માટે તમે બળની ઉપાસના કરો. નારદજીને કી, "કસરત કરો." જે વ્યક્તિ બળને બ્રહ્મના સ્વરૂપમાં સમજીને ઉપાસના કરે છે, તેના બળ વધતું જ જાય છે અને ખૂબ બળવાન બની જાય છે.

ત્યારે કે, "પ્રભુ, આ બળથી પણ ઉપર કઈ ખરું?" કે, "હા, છે ને." તો કે, "શું?" તો કે, "અન્ન જે છે તે બળથી પણ શ્રેષ્ઠ છે." કારણ કે બળનો આધાર અન્ન છે. એટલે અગર કોઈ વ્યક્તિ દસ દિવસ ભોજન ના કરે અને જીવતો રહે, ત્યારે પણ એ દર્શ, શ્રવણ, મનન, બોધ, અનુષ્ઠાન, અનુભવ કરવામાં મોટા ભાગે અસમર્થ બની જાય છે. સમજાય? એટલે આ જે પેલા લોકો પુષ્કળ આઠવાડિયાના, દસ દિવસના ને એક મહિનાના ને બધા ઉપવાસો પર ઉતરતા હોય છે, એ બધાના માટે અહીંયા દીવાદાંડી છે કે એ લોકો આ બધી વસ્તુઓ કરવામાં દિવસે દિવસે અસમર્થ બની જશે જો એ લોકો અન્નને ગ્રહણ નહીં કરે તો.

શું? તો કે સૌથી પહેલામાં પહેલું તો એમનો દર્શન જે છે એ ક્લિયર નહીં હોય. બીજું એમનો શ્રવણ, કાન સાંભળવામાં, મનન, ચિંતન જે કરવામાં, એમને જે બોધ થવામાં, અનુભવ જે કઈ થયો છે તે થઈ રહ્યો હોય તેની અંદર આડખીલી આવી જાય છે. એટલે જેવો એ અન્નની પ્રાપ્તિ કરવા માંડે એટલે તરત પાછા શ્રવણ, દર્શનથી માંડીને આ બધા જ લાભો એને પ્રાપ્ત થાય છે. માટે તમે શ્રેષ્ઠ અન્નની ઉપાસના બ્રહ્મ સમજીને કરો. "જે કઈ ગ્રહણ કરો છો અન્ન તેને બ્રહ્મ સમજો," એમ સમજાવા માંગે. એટલે એવું જ્યારે કરે છે ત્યારે જ્યાં સુધી અન્નની ગતિ છે ત્યાં સુધી પોતાની ઈચ્છાથી પહોંચી શકે છે.

એટલે કે, "હવે આનાથી ઉપર કઈ ઉત્કૃષ્ટ ખરું?" શું કહે છે? તો કે, "હા, છે ને." તો કે છે કે, "અન્નની અપેક્ષા કરતાં જળ વધારે શ્રેષ્ઠ છે." એનું કારણ છે કે જ્યારે વધારે વરસાદ પડતો નથી, તો પ્રાણ એટલા માટે વ્યથિત બને છે કે અનાજ ઓછું થશે તથા જ્યારે વર્ષા પુષ્કળ પ્રમાણમાં થાય છે, તો પ્રાણ વિચાર કરીને પ્રસન્ન થાય છે કે પુષ્કળ અનાજ પેદા થશે. આ જે પૃથ્વી, અંતરિક્ષ, દીવલોક પર્યક્ત, દેવ, મનુષ્ય, પશુ, પક્ષી, આ બધા જે પ્રાણીઓ છે, એ બધા મૂર્તિમાન જળ રૂપ જ છે. મોટા ભાગનું જળ જ છે એની અંદર. એટલા માટે તમે શ્રેષ્ઠ જળની ઉપાસના કરો. જે વ્યક્તિ જળને બ્રહ્મ સમજે છે, એ બધા જ મૂર્તિયુક્ત વિષયોને, મૂર્તિયુક્ત વિષયોને પ્રાપ્ત કર જે આકારો છે તે બધાને તે બધું કરીને તૃપ્ત થાય છે. જ્યાં સુધી જળ પહોંચે છે ત્યાં સુધી પોતે પહોંચી શકે, એ બધી એની પહોંચ વધી જાય છે.

હવે કે છે, "જળથી શ્રેષ્ઠ કંઈ?" તો કે છે આગળ કે, "તેજ જે છે તે જળ કરતાં શ્રેષ્ઠ છે." આપણે પહેલા પણ વાત કરીને સૌથી પહેલા તેજ, પછી જળ ને પછી અન્ન. તો હવે અહીંયા આગાળે પાછું આવ્યું કે તેજ જે છે તે પણ શ્રેષ્ઠ છે. જે સમયે આ વાયુ તત્વને નિશ્ચલ કરીને આકાશને ચારે બાજુથી તપાવે છે, ત્યારે બધા કહે છે કે ગરમી બહુ વધારે થઈ ગઈ, તાપ બહુ થઈ ગયો છે અને બહુ તાપ થયો છે એટલે હવે બહુ વર્ષા થશે. એ તેજ સર્વપ્રથમ પ્રગટ થાય છે, ત્યારબાદ એ જળની રચના કરે છે અને એ જ ઉર્ધ્વ અને ત્રાસી દિશા તરફ ગમન કરતાં વિદ્યુતની સાથે ગર્જના કરે છે. આ તેજથી જ વિદ્યુત પ્રગટ થાય છે, ગર્જના થાય છે અને ઘણું કરીને લોકો કહે છે કે વૃષ્ટિ થશે. એ જો કે તેજ સર્વપ્રથમ જાતે જ પ્રગટ થઈને જળની રચના કરે છે. એટલા માટે તમે તેજની ઉપાસના કરો.

જે વ્યક્તિ તેજને બ્રહ્મના સ્વરૂપમાં સમજીને એની ઉપાસના કરે છે, એ તેજવાન વ્યક્તિ પ્રકાશ અને અંધકારથી રહિત લોકોને પ્રાપ્ત કરવી એ બધી જ જગ્યાએ પહોંચી શકે છે. જ્યાં સુધી તેજની ગતિ છે, ત્યાં સુધી એની ગતિ થાય છે, ઈચ્છા અનુસાર.

"તો કે હવે તેજથી શ્રેષ્ઠ કંઈ ખરું, પ્રભુ?"

"તો કે હા, છે ને કે તેજથી પણ ઉત્કૃષ્ટ આકાશ છે. આ તેજ આવ્યું પણ ક્યાં હોય છે? તો કે આકાશમાં હોય છે તેજ તો. એટલે આકાશમાં સૂર્ય, ચંદ્ર, વિદ્યુત, નક્ષત્ર, અગ્નિ – આ બધું ત્યાં જ રહેલું છે ને? બધા તેજસ્વી, બધું જે કંઈ છે તે આકાશ દ્વારા જ આપણે પરસ્પર એકબીજાને બોલાઈ શકીએ. અત્યારે હું આ બોલી રહ્યો છું અને તમે શ્રવણ કરી રહ્યા છો. આ ઇલેક્ટ્રિકના માધ્યમથી પણ ભલે અત્યારે થઈ રહ્યું છે, છતાં પણ એ ક્યાં અગાડે છે કે આકાશ નામનું મીડીયમ છે જેની અંદર આ ટ્રાવેલ થઈ રહ્યું. આકાશ છે તો જો આકાશ તત્વ ખેંચી લેવામાં આવે તો આ વાતચીતનો વ્યવહાર બંધ થઈ જાય. અહીંથી હું બોલ્યા કરું પણ તમે સાંભળી ના શકો. એટલે આકાશ તત્વ એ તેજ કરતાં પણ શ્રેષ્ઠ છે."

"તો આકાશથી પણ શ્રેષ્ઠ કંઈ છે ખરું?"

"કે છે તો કે હા, આકાશની પણ સીમા છે. આકાશની પણ સીમા છે. અનંત આકાશ છે, બરાબર છે, પણ એનાથી પણ શ્રેષ્ઠ શું છે?"

ત્યારે કહે છે, "સ્મરણ જે છે તે આકાશથી પણ શ્રેષ્ઠ છે. સ્મરણ એનાથી આગળ જ્યાં ઘણી બધી વ્યક્તિઓ કોઈ વિશેષ સ્થાન પર બેઠી હોય, છતાં પણ ફરી સ્મરણ ન કરવાથી એ બધું સાંભળી શકવામાં, મનન કરી શકવામાં અને વિશેષ જાણી શકવામાં સમર્થ થતા નથી. અને સ્મરણ માત્રથી જ મનુષ્ય પોતાના બાળકો અને પશુઓને ઓળખે છે. માટે તમે સ્મરણની ઉપાસના બ્રહ્મ સ્વરૂપે કરો. જે વ્યક્તિ સ્મરણ એટલે સ્મર ની એટલે કે આ બ્રહ્મ છે, સ્મરણ એટલે શું? આ બ્રહ્મ છે. અર્થાત બ્રહ્મ રૂપમાં ઉપાસના સંપન્ન કરે છે, એ જ્યાં સુધી સ્મરણનો વિષય છે ત્યાં સુધી તેની ગતિ થઈ જાય છે. એટલા માટે શ્રેષ્ઠ તત્વ એ પણ છે."

"તો કે એનાથી પણ કોઈ શ્રેષ્ઠ તત્વ ખરું?"

"ત કે હા, સ્મરણ કરતાં આશા વધારે શ્રેષ્ઠ છે. આશા દ્વારા વૃદ્ધિને પ્રાપ્ત થતા સ્મૃતિભૂત વ્યક્તિ સ્મરણ કરતો કરતો મંત્રોના પાઠમાં સંલગ્ન થઈ શકે છે. પોતાના કર્મોમાં રત થયેલો પુત્ર અને પશુઓ લોક-પરલોકની પણ ઈચ્છા કરતો રહે છે. એટલે તમે શ્રેષ્ઠ તર વસ્તુ આશાની ઉપાસના કરો. જે વ્યક્તિ આશાને બ્રહ્મ માનીને ઉપાસના કરે છે, એના બધા જ ઉદ્દેશ આશાના માધ્યમથી પૂર્ણ થાય છે. ઘણું કરીને એની પ્રાર્થના સફળ થાય છે. જ્યાં સુધી આશાની ગતિ છે, ત્યાં સુધી એ વ્યક્તિની ઈચ્છાનુકૂળ પહોંચ થઈ જાય છે."

હવે નારદજી પૂછે છે, "કે સાહેબ, આશાથી પણ કંઈ વધારે શ્રેષ્ઠ ખરું?"

"તો કે હા, પ્રાણ જે છે તે આશાથી પણ વધારે શ્રેષ્ઠ છે. આ જો પ્રાણ જ ના હોય તો આશા કોણ કરે છે? કેવી રીતે કરશે? એ જે રીતે રથના પૈડાના કેન્દ્રમાં આરા રહેલા છે, એવી રીતે પ્રાણ તત્વમાં આ સંપૂર્ણ વિશ્વ પરોવાયેલું છે, સૂત્રની જેમ. તો પ્રાણ પોતાની શક્તિ દ્વારા આ પ્રસ્થાન કરે છે. સમાહિત પ્રાણ જ પ્રાણને પ્રદાન કરે છે અને પ્રાણના માટે જ પ્રદાન કરે છે. પ્રાણ જ પિતા, પ્રાણ જ માતા, પ્રાણ જ ભાઈ, પ્રાણ જ બહેન, પ્રાણ જ આચાર્ય અને પ્રાણ જ શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ છે. માટે અગર કોઈ વ્યક્તિ પોતાના પિતા, માતા, ભાઈ, બહેન, આચાર્ય અથવા બ્રાહ્મણ પ્રત્યે અવશિષ્ટતાપૂર્વક વ્યવહાર કરે છે – આ બહુ અગત્યની વાત – તો એને જોનાર, સાંભળનાર એને અપમાનિત કરતા કહે છે કે, 'તને ધિક્કાર છે! સાચે તું તારા માતા-પિતાનું માનતો તો નથી. તારા ભાઈનો તું ઘાતી છું, બહેનની હત્યા કરનારો, આચાર્યનું હરણ કરનારો અને ચોક્કસ તું બ્રહ્મનો પણ ઘાત કરે છે.' એટલે બ્રહ્મઘાતી છે.

પરંતુ જે લોકોના પ્રાણ નીકળી ગયા છે એવા માતા-પિતા વગેરે સમસ્ત કુટુંબીજનોને અગર એ વ્યક્તિ શૂલતી સ સંધ કરીને અથવા છિન્ન-ભિન્ન કરીને બાળી મૂકે છે, કપાલક્રિયા વગેરે કરે છે, તો એને કોઈ એવું નથી કહેતું કે તું પિતાનો હત્યારો, માતાનો હત્યારો, ભાઈનો હત્યારો અથવા બ્રહ્મનો ઘાતી છે. કાપાલિકો જે કરે છે ને સબ ઉપર જે ક્રિયાઓ બધા, તો એને કોઈ એવું નથી કહેતું કે તે આવો ઘાત કરે છે. પણ વ્યવહારમાં જીવિત વ્યક્તિ જ્યારે એક વ્યક્તિ બીજાના સાથે આવું ખરાબ વર્તન કરે ત્યારે પોતાના પ્રાણનો ઘાત કરે છે. વાસ્તવમાં એમાંથી વિકાર ઉત્પન્ન થાય છે અને રોગો પણ થાય છે. એટલે આ રીતે માતા-પિતા વગેરેના રૂપમાં પ્રાણ જ હોય છે એની સામે. એટલા માટે જે વ્યક્તિ આ રીતે પ્રાણનો અનુભવ કરે છે તે ચિંતનયુક્ત હોય છે, દ્રઢ નિશ્ચય હોય છે અને તેને જ અતિવાદી કહેવામાં આવે છે.

એટલે જો કોઈ એને અતિવાદી કહે તો પછી એને સ્વીકાર કરવું જોઈએ કે હા, હું અતિવાદી છું. કશો વાંધો નહીં કે હું પ્રાણની ઉપાસના કરું છું. જે વ્યક્તિ સત્યને કારણે અતિવાદ કરે છે, એ અવશ્ય અતિવાદ કરનાર છે."

"કે ભગવાન, હું તો સત્યને કારણે જ અતિવાદ કરું છું."

ત્યારે કહે છે, "કે હા, તારી વાત સાચી છે, પણ સત્યને તારા વિશેષ રૂપે જાણવું જોઈએ. એટલે વિશેષ સત્યને જ તું આત્મસાત કર."

"કે એ કેવી રીતે કરવું?"

ત્યારે કહે છે, "વ્યક્તિ સત્યને અનુરૂપ વિશેષ રૂપે જાણવા સમર્થ થાય છે ત્યારે તે સત્ય ભાષણ કરે છે. વગર જાણે એ સત્ય બોલતો નથી, પરંતુ વિશેષ રૂપે જાણનાર સત્યને જ ટેકો આપે છે. એટલા માટે નારદ, વિજ્ઞાનની જ વિશેષ રૂપે જાણકારી મેળવવી જોઈએ."

"હે ભગવાન, હું વિશેષ પ્રકારે સત્યને આત્મસાત કરું."

સનતકુમારજીએ ફરી એને કીધું કે, "જ્યારે મનુષ્ય મનન કરે છે ત્યારે એ વિશેષ જાણકારી મેળવવાને સમર્થ બને છે. મનન કર્યા વગર કોઈપણ વ્યક્તિ જાણી શકતો નથી. મનન કર્યા પછી જ જણાય છે. એ બાબતે તારે વિશેષ રૂપે મતિની જિજ્ઞાસા ઈચ્છા કરવી જોઈએ."

ત્યારે નારદજીને કહે છે, "ભગવાન, હું મતિની બાબતમાં વિશેષ જાણકારી મેળવવા..."

ઈચ્છું છું, મતિ વિશે કોણ ત્યારે કહે છે? જ્યારે કોઈ મનુષ્યને કોઈક વ્યક્તિ, વસ્તુ અથવા સ્થાન પર શ્રદ્ધા થાય છે, ત્યારે તે મનન કરે છે. શ્રદ્ધાના અભાવમાં તે મનનશીલ થતો નથી. શ્રદ્ધાળુ વ્યક્તિ જ મનનશીલ બને છે. એટલા માટે શ્રદ્ધાને વિશેષ રૂપે જાણવી જોઈએ. તો કે, "પ્રભુ, મને શ્રદ્ધાના વિશેષ જ્ઞાનની માહિતી આપો."

હવે હું એનાથી આગળ જાઉં ત્યારે કહે છે કે જ્યારે કોઈ મનુષ્યની કોઈ વિશેષ વ્યક્તિ પર નિષ્ઠા જાગૃત થાય છે, ત્યારે તે તેના પ્રત્યે શ્રદ્ધાવાન બની શકે છે. નિષ્ઠાના અભાવમાં કોઈપણ વ્યક્તિ શ્રદ્ધાયુક્ત બની શકતો નથી. એટલે તમે નિષ્ઠાને ધારણ કરો, તેને વિશેષ રૂપે જાણવાનો પ્રયત્ન કરો. તો કે, "હા પ્રભુ, હવે એ કેવી રીતે કરવાનું?" ત્યારે કહે છે કે, "જો કોઈ વ્યક્તિ વિશેષ કાર્ય કરે છે, ત્યારે તે તેના પ્રત્યે નિષ્ઠાવાન બને છે. કાર્ય કર્યા વગર વ્યક્તિની નિષ્ઠા ઉત્પન્ન થતી નથી. તમે કંઈક કરો, તો એ જોઈને પછી નિષ્ઠા ઉત્પન્ન થાય છે. મને કે, 'ના, તમે આવું કંઈક સરસ કરી રહ્યા છો.' મને પણ એમ કે તમારી પાસે નિષ્ઠા ઉત્પન્ન થઈ. શ્રદ્ધા કેવી રીતે આવે છે? આવી રીતે."

તો ચિત્તની એકાગ્રતાને વિશેષ રૂપે જાણવી જોઈએ. કૃતિ એટલે શું? હા, તો કે, "હું કૃતિને વિશેષ રૂપે જાણવા ઈચ્છું છું." તો સનતકુમારે કહ્યું કે, "જે સમયે વ્યક્તિને સુખની પ્રાપ્તિ થાય છે, એ સમયે તે કર્મ કરે છે. ક્યારે કરે? સુખની પ્રાપ્તિ થાય ત્યારે. સુખના અભાવમાં કોઈ વ્યક્તિ કર્મ કરી શકતો નથી, પરંતુ સુખ પ્રાપ્ત કરીને તે વિશેષ સુખ મેળવવાની આશા કરે છે. એટલે સુખને પ્રાપ્ત કરવું જોઈએ."

તો કે, "હવે તો કે આ સુખ ક્યાંથી પ્રાપ્ત થાય?" તો કે, "અવશ્ય જે ભૂમા છે, મહાન નિરતિશય, એ સુખ છે. ઓછામાં સુખ નથી. ભૂમા જ સુખ સ્વરૂપ છે. એટલે ભૂમાની વિશેષ રૂપથી જાણવાની ઈચ્છા કરવી જોઈએ." કે, "આ ભૂમા એટલે વિશેષ રૂપે જાણવાની ઈચ્છા કરું છું."

સનતકુમાર ફરી કહે છે કે, "જ્યાં બીજું કોઈ દેખતું ના હોય, જ્યાં બીજું કોઈ સાંભળતું ના હોય અને જ્યાં બીજું કોઈ જાણતું ના હોય, એ જ ભૂમા છે. પરંતુ તેનાથી વિપરીત જ્યાં કંઈ બીજું દેખાય, સંભળાય કે જાણકારી રાખે છે, તે અલ્પ છે. આ પ્રકારે જે ભૂમા છે, તે અમૃત છે. જે જાણકારી બહારની બધું જે કંઈ છે, તે બધું ભૂમા છે." એ અમૃત છે. અલ્પ જે છે, તે મર્ત્ય છે.

"તો ભૂમા શેમાં રહેલું છે?" ત્યારે કહે છે કે, "એ પોતાના મહિમામાં રહેલું છે. ભૂમા આ સંસારમાં ગાય, ઘોડા, બધાયને પોતાનો મહિમા કહેવામાં આવે છે. હાથી, સોનું, નોકર-ચાકર, આ પત્ની, ભૂમિ, ક્ષેત્ર, ઘર, આ બધુંય પોતાનો મહિમા છે." એમ એટલે, "એ મારું કથન નથી. બીજા પદાર્થો બીજામાં રહેલા છે, પણ હું તો આ પ્રમાણે કહું છું." એમ કહીને કહે છે કે, "લૌકિક મહિમા જુદો છે અને ભૂમાનો મહિમા જુદો છે."

તો એ ભૂમાની બાબતમાં ફરી આગળ બતાવે છે કે, "એ ભૂમા નીચે છે, એ જ ઉપર છે. એ જે આગળ છે, એ ડાબી બાજુ, જમણી બાજુ, ઉપર, નીચે. આ ભૂમામાં અહંકારવશ વ્યક્તિ ભાવથી એમ કહે છે કે, 'હું જ ઉપર, નીચે, ડાબે, જમણે, બધી બાજુમાં હું જ વિદ્યમાન છું.' એટલે એ રીતે સત્ય સ્વરૂપ આત્માના સ્વરૂપમાં જ ભૂમાનો આદેશ પણ આપવામાં આવે છે. આત્મા જ આગળ, પાછળ, ડાબી, જમણે, ઉપર, નીચે બધે વ્યાપ્ત છે. આ આત્મા જ સર્વત્ર છે."

જ્ઞાની પુરુષ આ રીતે આત્માને જોનારા, મનન કરનારા અને વિશેષ રૂપે જિજ્ઞાસાવાળા આત્મરતિ એટલે કે આત્મામાં જ ક્રીડા કરનારા હોય છે. આત્મામાં જ આનંદની અનુભૂતિ કરવાવાળા હોય છે. એ સ્વપ્રકાશિત છે. એ બધા જ ભુવનોમાં એની ઈચ્છાનુસાર ગતિ થાય છે. જે આત્માને જાણે છે, તે તરત જ ક્યાંય પણ કોઈપણ જગ્યાએ હોઈ શકે છે. પરંતુ જે એનાથી વિપરીત જુએ છે, તે લોકો આ કરી શકતા નથી. એમની સ્વેચ્છા અનુસાર ગતિ થતી નથી.

એટલે તમારે આ ભૂમાને જાણવી જ હોય કે ભૂમાને જાણનારા, મનન કરનારા વિદ્વાનો હોય, તેમના માટે આત્માથી પ્રાણ, પ્રાણથી આશા, આશાથી સ્મૃતિ, સ્મૃતિથી આકાશ, આકાશથી તેજ, તેજથી જળ, જળથી પ્રાગટ્ય-તિરોભાવ, અન્ન, બળ, વિજ્ઞાન, ધ્યાન, ચિત્ત, સંકલ્પ, મન, આ બધું જ જે કંઈ છે, અગાઉ કહી દીધેલું તે બધો જ છેવટે ક્યાં છે? આત્માની અંદર છે અને એ આત્મા સર્વત્ર છે અને વ્યાપક છે, બધે જ છે. એટલે તમે એ આત્માને બ્રહ્મ જાણીને તેની ઉપાસના કરો.

એટલે જે વ્યક્તિ આત્માને આવી રીતે જાણે છે, તે ના તો રોગને જાણે છે, ના તો દુઃખને જાણે છે. એ સદાય સુખીઓ જ હોય છે. એટલે એ આત્માને તમે જાણો કે જે શરૂઆતમાં એક હોય છે, પછી એ બે થાય છે, પછી ત્રણ, પાંચ, સાત એમ બધું બને છે, અગિયાર થાય છે, પછી એ જ હજાર, એક હજાર વીસ થાય છે. આહારની શુદ્ધિ થવાથી શું થશે? અંતઃકરણની શુદ્ધિ થશે. અંતઃકરણની શુદ્ધિ થવાથી સ્મૃતિ તમારી નિશ્ચલ બનશે. સ્મૃતિ મળવાથી બધી જ ગ્રંથિઓથી તમે નિવૃત્ત થઈ જશો. અને જે રીતે વાસનાઓ ક્ષીણ થઈ ગઈ હતી, તેને સનતકુમારજીએ અજ્ઞાનના અંધકારથી દૂર કરી અને પછી એમને આત્મનું દર્શન કરાવ્યું. નારદજીને આ યોગેશ્વર સનતકુમારજી સ્કંદ એટલે કે ઉર્ધ્વગામી એટલા માટે કહેવામાં આવે છે.

આગળની વાત કરે છે. હવે એમને દર્શન જે કરાવી દીધું નારદજીને, ત્યાર પછીથી અંદરની વાતો. હવે થોડું વધારે. આ શરીરના અંદરના ક્ષેત્રની અંદર કમળ પુષ્પના આકારનું એક ક્ષેત્ર છે. એની અંદર અત્યંત સૂક્ષ્મ, સૂક્ષ્મ આકાશ કહેવાય એવું એક આકાશ છે. એની અંદર જે તત્વ વિદ્યમાન છે, તેની શોધ કરવી જોઈએ અને એ શ્રેષ્ઠ તમને જાણવાની ઈચ્છા કરવી જોઈએ. આમ શાંતિથી બેઠા પછી જે કંઈ દેખાય છે, તેને જોયા જ કરો, જોયા જ કરો, જોયા. એ આ બધું અંતરઆકાશ, હૃદયાકાશ, જે કંઈ કહો એ બધું એક જ છે. આમ તો વાસ્તવમાં અંદર જેટલો સમય તમે જોશો, જોશો, જોશો, એક સમયે તમે અંદર મૂળ તત્વ જે છે વિદ્યમાન, તેને શોધો એની અંદરે. ત્યારે કહે છે કે શિષ્ય આચાર્યને પૂછે છે કે, "આ બ્રહ્મપુર જે છે, એને બ્રહ્મપુર કીધું કે જે કમળ..."

આકારનું ઘર છે અને એમાં જે અંતરાકાશ છે, એની અંદર કઈ વસ્તુ છે કે જેને મારે જિજ્ઞાસા વશ શોધવી જ હોય? ત્યારે એ શિષ્યને આગળ કહે છે કે જેટલો વિસ્તાર દ્રષ્ટિગોચર થાય છે, આ ભૌતિક તમને એટલો જ હૃદયના અંતનો પણ વિસ્તાર છે. દ્યુલોક અને પૃથ્વી બંને સંપૂર્ણ રીતે એની અંદર સમાયેલા છે. આ રીતે અગ્નિ, વાયુ, સૂર્ય, ચંદ્ર, વિદ્યુત અને નક્ષત્ર તથા જે કંઈ આ લોકમાં વિદ્યમાન છે અને જે નથી, એ બધું જ આ આત્માની અંદર રહેલું છે. આ બ્રહ્મપુર રૂપી શરીરમાં બધું જ પૂરેપૂરું વિદ્યમાન છે. આ બધા જ પ્રાણીઓ અને બધા વિષય પણ એની અંદર જ રહેલા છે.

તો જ્યારે શરીરમાં ઘડપણનું આગમન થાય અથવા એ વિનાશને પ્રાપ્ત થાય, તો પછી શું બાકી રહી જાય છે? ત્યારે આચાર્ય એવું કહેવું જોઈએ કે આ શરીરની વૃદ્ધાવસ્થાથી આ અંતરાકાશ જે છે, એ જીર્ણ થતું નથી. દેહ ગરડો થાય છે, આકાશ કઈ ગરડું થતું નથી. એટલે દેહ નષ્ટ થયા પછી પણ એનો નાશ થતો નથી. બ્રહ્મનો તો ક્યારેય નાશ થતો જ નથી. આ બ્રહ્મપુર જે છે, તે જ સત્ય છે. તેમાં સમસ્ત ઈચ્છાઓ પૂર્ણ રૂપે રહેલી છે. આ જ આત્મા છે. એને તમે જુઓ, એ ધર્મ-અધર્મથી શૂન્ય છે, ઘડપણ રહિત છે, મૃત્યુથી રહિત છે, શોક રહિત છે. એમાં કોઈ શોક હોતો નથી. એ ભોજનની ઈચ્છા વગરનો છે, પીપાસા શૂન્ય છે, સત્યની કામનાથી યુક્ત, સત્ય સંકલ્પ વાળો છે.

જે રીતે પ્રજા આ લોકમાં રાજાની આજ્ઞા મુજબ આચરણ કરે છે, તો આ દેશ-પ્રદેશની ઈચ્છા કરે છે, એવી રીતે રાજાની આજ્ઞાથી જીવન નિર્વાહ કરતા હોય છે. જે રીતે અહીં કર્મ દ્વારા અર્જિત લોક નષ્ટ થઈ જાય છે. કર્મ દ્વારા આજે અર્જિત, પોતે જાતે કમાયેલું અર્જિત એટલે શું? એ નષ્ટ થાય છે. કર્મ દ્વારા કોઈકના કર્મ દ્વારા એ ખતમ થઈ જાય. એવી રીતે પરલોકમાં પણ પુણ્યથી પ્રાપ્ત કરવામાં આવેલા લોક પણ નષ્ટ થઈ જાય છે. કર્મ ધર્મદ્વાર છે. તો જે લોકો આ લોકમાં આત્માને તથા આ બધા સત્ય કામનાઓને સારી રીતે જાણ્યા વિના બીજા લોકમાં ગમન કરે છે, એની બધા લોકોમાં ઈચ્છાનુસાર ગતિ થતી નથી. કારણ કે અહીં ગૂંચવાયેલું હોય છે. હજુ આને ક્લિયર નથી થયું અહીંયાથી અને એ બીજા લોકની અંદર જાય છે, પણ એને હજી એનું ખેંચાણ હોય છે. એટલે પાછો ફરીને અહીંયા જ આવે છે. બીજે ક્યાંય આગળ જઈ શકતો, ઊર્ધ્વ લોકોની અંદર પોતાની ગતિ કરી શકતો નથી.

જે આ લોકમાં આત્માને અને સત્યરૂપ કામનાઓને સારી રીતે જાણીને બીજા લોકો જાય છે, તે બધા લોકોની અંદર ઈચ્છાનુસાર પોતાની ગતિ કરી શકે છે. એટલે જો આ શરીર છોડ્યા પછી કોઈ જો પિતૃલોકની કામના વાળો હોય, તો એના દ્વારા કરવામાં આવેલા સંકલ્પથી પિતૃગણ જ ત્યાં ઉપસ્થિત થાય છે. પિતૃગણથી સંપન્ન થઈને એ મહિમાનું વર્ણન કરે છે. અને એ જે માતૃલોકની ઈચ્છાવાળો હોય છે, તો એની દૃઢ ઈચ્છાશક્તિથી માતાઓ ઉપસ્થિત થઈ જાય છે. એટલે એ લોક જ એની સમક્ષ એકદમ પ્રગટ થાય એવું કહે છે. માતૃલોકના સંબંધી એ માતાઓના મહિમાનો જ અનુભવ કરે છે. એવી રીતે ભ્રાતૃલોક છે, ભગિની લોક છે, મિત્રોનો લોક છે, ગંધમાલ્ય લોક છે. અન્નજળથી સંબંધિત એક બીજો લોક છે પાછો. તેમાં અન્નજળનું જ ઐશ્વર્ય હોય ને જલસો માર્યા કરવાનું કે આપણે નિરંતર એક એવો લોક છે કે જેમાં ગીત-વાદ્ય વગેરેથી સંબંધિત હોય છે.

તો સંગીતવાળો એ સંગીતમાં જતો. સ્ત્રીલોકની એક પાછી ઈચ્છાવાળો હોય, સ્ત્રીઓ સાથે સ્ત્રીલોકની અંદર જઈને પછી એવા ત્યાં આગળ એને જવું પડે છે અને ત્યાં જ બધી સ્ત્રીઓ એકદમ એની સમક્ષ પ્રગટ થાય છે એવું થાય છે. મૃત્યુ પછીની વાત છે આ બધી. એ સ્ત્રીઓના લોકથી યુક્ત એવા એ વૃદ્ધિને પ્રાપ્ત થાય છે. એમ કહેતા જે જે ક્ષેત્ર અથવા પ્રદેશની જે ઈચ્છા કરે છે, જે જે ભોગ પ્રાપ્તિની ઈચ્છા કરે છે, એ બધું જ એના સંકલ્પ માત્રથી એને પ્રાપ્ત થાય છે. એ બધાથી યુક્ત એ મહાન મહિમા અને વૃદ્ધિને પ્રાપ્ત થતો હોય છે.

એટલે સત્યકામ હોવા છતાં પણ અનૃત વગેરે મિથ્યા તૃષ્ણાથી એ આવૃત હોય. સત્યકામ, સત્ય જાણવાની કામના વાળો હોવા છતાં પણ આ બધી ઈચ્છાઓ અને સંકલ્પોના કારણે જે તે લોકમાં ઉપસ્થિત થયો છે એવું એને લાગે વાસ્તવમાં. અને પછી પાછો એ જ્યાં ગૂંચવાયેલો હોય છે, ત્યાં ગાડે તો એને પાછા ફરી પાછા આવવું પડે છે. એટલા માટે મનુષ્યના જે જે સંબંધે અહીંથી શરીર છોડીને જાય છે, એને જોવા માટે ફરી આવતો નથી. ત્યારબાદ મનુષ્ય પોતાના જીવિત અથવા મરણ પામેલા પુત્ર-પરિજનોને, બીજા ઈચ્છિત પદાર્થોની ઈચ્છા કરવા છતાં પણ એ પ્રાપ્ત કરી શકતો નથી. એ આ બધાને મનુષ્ય હૃદયરૂપી આકાશમાં રહેલા બ્રહ્મને જાણીને પ્રાપ્ત કરી લે છે. કારણ કે અહીં સત્યકામ મિથ્યાથી આચ્છાદિત રહે છે.

આ સંદર્ભમાં ઉદાહરણ એ છે કે જે રીતે જમીનમાં દાટેલા સ્વર્ણ ભંડારને અજાણ વ્યક્તિ એની ઉપર ફરવા છતાં પણ જાણતો હોતો નથી કે નીચે સોનું છે, એવી જ રીતે આ સમસ્ત પ્રજા હંમેશા બ્રહ્મલોક તરફ જ જતી હોવા છતાં પણ એમને ખબર નથી પડતી કે આ જ બ્રહ્મલોક છે, અહીં જ છે. આ અનૃત છે એટલે કે મિથ્યાના માધ્યમથી એમની પાસેથી હરણ કરી લેવામાં આવ્યું છે. તો એ બ્રહ્મલોક કે આત્મા જે છે, એ ક્યાં છે? એ હૃદયમાં જ રહેલો છે. હૃદયનો અર્થ "હૃદિ અયમ" અથવા "આ હૃદય છે" આ એની નિરુક્તિ એટલે વ્યુત્પત્તિ છે. એ રીતે જે વ્યક્તિ આત્મતત્વને હૃદયમાં જાણે છે, એ હંમેશા સ્વર્ગલોકમાં ગમન કરે. જે આ સમ પ્રસાદ અર્થાત નિર્મળતાને પ્રાપ્ત થયેલો આત્મા છે, એ આ શરીરને છોડીને ઉત્કૃષ્ટ અવસ્થા એટલે કે પરમજ્યોતિને પ્રાપ્ત કરતા પોતાના મૂળ સ્વરૂપમાં મળી જાય છે. આ આત્મા છે, આ જ અમૃત છે અને અભય છે.

આ જ બ્રહ્મ છે. એ રીતે આચાર્યએ પોતાના શિષ્યને કહ્યું કે એ બ્રહ્મનું નામ જ સત્ય. એ બ્રહ્મનું એક નામ જ સત્ય છે. એમ કે તો એ બ્રહ્મના ત્રણ નામાક્ષર સકાર, તકાર અને યમ છે. એમાં સકાર જે છે, તે અમૃત.

તકાર છે તે મર્ત્ય છે અને યમ એ બંનેનો નિયામક છે. જોકે, એનાથી બંનેનું નિયમન કરે છે. તેથી, યમને જે કોઈ વ્યક્તિ આ રીતે જાણે છે તે સ્વર્ગલોકગામી બની શકે છે. પૃથ્વી વગેરે લોકોને મહાવિનાશથી બચાવવા માટે આ આત્મા સેતુનું કામ કરે છે. આ આત્મારૂપ સેતુનું દિવસ-રાત ઉલ્લંઘન કરી શકતા નથી. એને ઘડપણ, મૃત્યુ, શોક, સુકૃત અને દુષ્કૃત પણ પ્રભાવિત કરી શકતું નથી. બધા જ પાપ એનાથી દૂર ખસી જાય છે, કારણ કે બ્રહ્મલોક છે અને એ પાપરહિત છે. આના કારણે આ સેતુરૂપ આત્માને મેળવીને મનુષ્ય આંધળો થઈ ગયો છતાં પણ બધું જ જોતો-જાણતો રહે છે. શોકગ્રસ્ત હોય તો શોકમુક્ત બની જાય છે, રોગગ્રસ્ત હોય તો નિરોગી બને છે અને આત્મારૂપી સેતુને પાર કરવા ઉપરાંત અંધકારરૂપી રાત્રી પણ પ્રકાશરૂપી દિવસમાં બદલાઈ જાય છે. કારણ કે આ બ્રહ્મલોક હંમેશા પ્રકાશ સ્વરૂપ છે.

આત્માને જાણો, આત્માને સેતુ બનાવવાનો. એના દ્વારા બ્રહ્મલોકમાં જવાય છે. બ્રહ્મલોક એટલે બ્રહ્મ સ્વરૂપ બનવાનું. એ રીતે મનુષ્ય બ્રહ્મચર્યના માધ્યમથી આ બ્રહ્મલોકને સારી રીતે જાણે છે, તેને બ્રહ્મલોકની પ્રાપ્તિ થાય છે. બ્રહ્મચર્ય એટલે બ્રહ્મ જેવું જ આચરણ. બ્રહ્મ જેવું એ બ્રહ્મચર્ય. આ બીજું બધું જે કહે છે એવું નહીં. બ્રહ્મ જેવું જ આચરણ એટલે બ્રહ્મનું આચરણ કેવી રીતે ખબર પડે? બ્રહ્મના શું ગુણો છે? બ્રહ્મ શું કરે છે? બ્રહ્મ કેવું હોય છે? એને તમે જાણો, એ બ્રહ્મચર્ય. એ રીતે યજ્ઞ અર્થાત શ્રેષ્ઠ પુરુષાર્થનું સાધન કે એ એ જ બ્રહ્મચર્ય. બ્રહ્મચર્ય દ્વારા જ પૂજિત થયેલ મનુષ્ય ઈચ્છાનુસાર આત્માને પ્રાપ્ત થાય છે.

આગળ કહે છે કે જેને "સત્રાયણ" શબ્દથી ઓળખવામાં આવે છે એ પણ બ્રહ્મચર્ય જ છે, કારણ કે યજ્ઞ અને ઈષ્ટની જેમ જ બ્રહ્મચર્યરૂપ સાધન પણ મનુષ્ય સત્યરૂપ પરમાત્માથી પોતાનું રક્ષણ કરે છે. એ સિવાય જેને મૌન કહેવામાં આવે છે તે પણ બ્રહ્મચર્ય છે. બ્રહ્મચર્ય દ્વારા જ મનુષ્ય આત્માને જાણીને મનન કરે છે. મૌન એટલે શું? સંસાર બાબતોમાં સંપૂર્ણ મૌન, મૂંગો રહે. આત્માની બાબતમાં જ મનન કર્યા કરતો હોય સતત. એટલે એવી રીતના એ બ્રહ્મચર્ય કરે. પછી એનાથી નીચેના, એનાથી નીચેના બધા બ્રહ્મચર્યના સ્ટેજીસ બતાવ્યા છે કે કૃચ્છ, ચાંદ્રાયણ વગેરે વ્રત કરનારો હોય છે તે પણ બ્રહ્મચર્ય છે. "અરણ્યાવન" કહે છે એટલે કે વનવાસ કરવો છે તો તેને પણ બ્રહ્મચર્ય કહેવામાં આવે છે.

બ્રહ્મલોકમાં "અર" અને "અણ" નામના બે સમુદ્ર છે. એ સિવાય અહીંથી ત્રીજા દ્વલોકમાં ઐરમદીપ હર્ષોત્પાદક નામનું એક સરોવર વિદ્યમાન છે. ત્યાં સોમ સવન નામનું પીપળાનું વૃક્ષ છે એક અને ત્યાં બ્રહ્માની અપરાજિતા નામની પુરી છે. ત્યાં જ પ્રભુ દ્વારા વિશેષ રૂપે રચિત સ્વર્ણ સમાન એક મંડપ વિદ્યમાન છે. તો જે એ બ્રહ્મલોકમાં જે કોઈ મનુષ્ય બ્રહ્મચર્યના માધ્યમથી આ અર અને અન્ય નામના બંને સમુદ્રને મેળવે છે તેને જ બ્રહ્મલોક મળે છે. એ મનુષ્યની સમસ્ત લોકોએ ઈચ્છાનુસાર ગતિ થઈ જતી હોય છે.

આગળ કહે છે કે જે હૃદય સાથે સંબંધિત નાડીઓ છે એ બધી પિંગળ નામના એક વર્ણથી વિશેષ યુક્ત સૂક્ષ્મ રસથી સંપન્ન છે અને શુક્લ એટલે સફેદ, ભૂરા અને લાલ રસથી યુક્ત છે. આ આદિત્ય એ પિંગલ વર્ણ છે. આદિત્ય શુક્લ છે અને એ જ ભૂરા રંગનો છે, એ જ પીળો છે અને લાલ પણ છે. પ્રસ્તુત વિષયમાં ઉલ્લેખ છે કે જે રીતે કોઈ વિશાળ મહાપથ (હાઈવે) પર આ અને એ એટલે નજીકના અને દૂરના બંને ગામોમાં એ પહોંચી જાય છે, બરાબર? એવી જ રીતે સૂર્યના સમસ્ત કિરણો મનુષ્યમાં અને એમાં એટલે કે આદિત્ય મંડળમાં બંનેના લોકોમાં એ પ્રવેશ કરે છે. એ કિરણો હંમેશા આદિત્યથી પ્રગટીને જ બધી નાડીઓમાં વ્યાપ્ત થઈ જાય છે અને એ નાડીઓ પ્રગટે છે તે બધાયમાં આ આદિત્ય જ પછી વ્યાપ્ત થઈ જાય છે.

આ થોડી યોગિક પ્રક્રિયાની બાબતો છે કે જેની અંદર આત્માને આદિત્ય સ્વરૂપ ગણવાનો છે અને સતત એને એવી રીતે ઉપાસના કર્યા કરવાથી પછીથી એ બધી જ નાડીઓની અંદર જેમ કિરણો આદિત્યના પ્રસરે છે તેવી રીતે તમારા નાડીઓમાં એ પ્રસરવાના ચાલુ થશે, બધે જ પહોંચી જશે. એટલે આવી રીતે સૂતેલી સ્થિતિમાં જે સારી રીતે તલ્લીન બનેલી વ્યક્તિ પ્રસન્ન થઈને સ્વપ્ન જોતો નથી એ સમયે આ બધું નાડીઓમાં પ્રવેશી જાય છે. એ સમયે તેને બીજું કોઈ પાપ પણ સ્પર્શ કરતું નથી. એટલે એ વ્યક્તિ તેજ સંપન્ન બની જાય છે. ત્યારબાદ જ્યારે એ જીવ શરીરની બહાર નીકળે છે ત્યારે આ કિરણોથી જ એ ઉર્ધ્વ તરફ ગમન કરે છે. પોતે જે ધ્યાન, ચિંતન, સાધના બધું કરેલું હોય છે એનો જેને પાવર એટલો બધો મળેલો હોય છે સૂક્ષ્મમાં નાડીઓની અંદર એનાથી ઉર્ધ્વ તરફ ગતિ કરે છે અને "ઓમ" એ રીતે કહીને આત્માનું ધ્યાન કરતાં કરતાં ઉર્ધ્વ લોક તરફ એ ગમન કરે છે અને એ જીવાત્મા આદિત્ય લોકમાં એટલા સમયમાં પહોંચી જાય છે જેટલા સમયમાં મન ગમન કરે છે.

મતલબ આમ મનથી તમે સૂર્યલોકમાં પહોંચો એટલા ટાઈમમાં એ વ્યક્તિ પણ વાસ્તવમાં ત્યાં પહોંચી જાય.

એટલે આ આદિત્ય જે છે તે પછી બાકીના બીજા બધા લોકોનું દ્વાર છે. આ સાધન મનુષ્યો માટે બ્રહ્મલોકની પ્રાપ્તિનું દ્વાર છે અને અજ્ઞાનીઓને રોકી રાખનાર એટલે સૂર્યલોક સુધી જ્યાં વ્યક્તિ પહોંચતો નથી ત્યાં સુધી તો એ બીજી કોઈ જગ્યાએ ગતિ પણ કરી શકતો હોતો નથી. એટલે બ્રહ્મની પ્રાપ્તિ તો બહુ દૂરની વાત છે. સૂર્યલોક સુધી એની ગતિ થાય એથી વિશેષ બે જો એને ના ગયો હોય ત્યાં સુધી તો અજ્ઞાની માણસ ત્યાં પહોંચી શકતો નથી. આ સંબંધમાં એક મંત્ર છે. એ શું કહે છે કે હૃદયમાં 101 નાડીઓનો સમાવેશ છે. આ નાડીઓમાંથી એક નાની નાડી જે છે તે સુષુમ્ણા એટલે મૂર્ધા (મસ્તક) તરફ ગયેલી છે. એ સુષુમ્ણા દ્વારા ઉર્ધ્વ તરફ જનારો જીવ અમૃત તત્વને પ્રાપ્ત કરે છે. બીજી બધી અહીં તહીં જવાવાળી નાડીઓમાં ઉત્ક્રમણ.

જે જીવ બહાર નીકળવા માટેની છે, એટલે એનાથી એ બહાર નીકળી જતો હોય છે, પણ એ સૂર્યલોકમાં જઈ શકતો નથી. અને બીજી કોઈ નાડીઓમાંથી બહાર નીકળેલો હોય તો એની ગતિ પણ ઊર્ધ્વલોકમાં થતી નથી.

હવે આત્માના સ્વરૂપની સ્પષ્ટતા થોડી ઇન્દ્ર અને વિરોચનના આખ્યાન દ્વારા કરે છે. ત્યારે પ્રજાપતિ બ્રહ્માજીએ કહ્યું કે, "જે આત્મા પાપ શૂન્ય, ઘડપણ રહિત, મૃત્યુ રહિત (એટલે અમર), વિશોક (એટલે શોક રહિત), ક્ષુધા રહિત, પીપાસા રહિત, સત્યકામ અને સત્ય સંકલ્પથી યુક્ત છે, એને શોધવો જોઈએ. વિશેષ રૂપે જાણવાનો પ્રયાસ કરવો જોઈએ. જે આત્માની અનુભૂતિ મેળવે છે, એ બધા જ લોકોને, બધા જ સમસ્ત કામનાઓને મેળવી લે છે."

પછી એમણે આખ્યાનમાં કહ્યું કે, "દેવ અને અસુર બંને કર્ણ પરંપરા દ્વારા, એટલે એક જણ બીજાને કાનમાં કહે, બીજું પછી આગળ જઈને કહે, એવી રીતે એ આત્માની જિજ્ઞાસા કરો જેને જાણવાથી બધા જ ભોગો મેળવી શકાય છે." એવું વિચારીને દેવોના રાજા ઇન્દ્ર અને અસુરોના રાજા વિરોચન, એમ બંને પરસ્પર સદ્ભાવ ના રાખતા હોવા છતાંય, બંને પ્રજાપતિ પાસે પહોંચ્યા, બ્રહ્માજી પાસે.

આ બંને બ્રહ્મચર્યનું પાલન કરતા પ્રજાપતિ પાસે ૩૨ વર્ષ સુધી રહ્યા. પછી એમને પૂછ્યું કે, "ભાઈ, તમે કેમ આવ્યા છો? તમારો વિશેષ પૂર્તિ હેતુ શું છે?" ત્યારે કહ્યું કે, "જે આત્મા કર્ણ પરંપરાથી સાંભળીતું નથી, જે આત્મા પાપ રહિત, જરા રહિત, મૃત્યુ રહિત, શોક રહિત, ક્ષુધા રહિત, તૃષા રહિત, સત્યકામ અને સત્ય સંકલ્પથી યુક્ત છે, એ જાણવું અને અનુભવ કરવા યોગ્ય છે. જે આત્માને જાણે છે અને અનુભવ કરે છે, એ સમસ્ત લોકો અને ભોગોને મેળવી લે છે. આપના આ રીતના ઉપદેશને બધા લોકો શ્રેષ્ઠ ગણે છે અને અમે બધાએ એ જ શ્રેષ્ઠ આત્માને જાણવા માટે અહીંયા રહ્યા છીએ."

ત્યારે પ્રજાપતિએ કહ્યું, "આંખની અંદર પુરુષના રૂપમાં જે દ્રષ્ટિગોચર થાય છે, એ જ આત્મા છે અને એ જ અભય અને બ્રહ્મરૂપ છે." અને એની પ્રતિચ્છાયાને જ આત્મા સમજીને પ્રશ્ન કર્યો કે, "હે ભગવાન, આજે જળ અને દર્પણમાં બધી બાજુ દ્રષ્ટિગોચર થાય છે, એની અંતર્ગત આત્મા કોણ છે?" ત્યારે કહે છે કે, "મેં ચક્ષુની અંદર જે દ્રષ્ટા કહેલો છે, તે જ બધામાં દેખાય છે. ચક્ષુની અંદર રહેલો આત્મા તમારે જાતે જ જાણવાનો છે કે ચક્ષુમાં જોનારો કોણ છે." એમ કહે છે અહીંયા. "એને તમે શોધી કાઢો. એ પુરુષ મળશે એટલે બસ તમારું કામ પૂરું થઈ ગયું ત્યાં. એ જ આત્મા બધે જ દ્રષ્ટિગોચર થઈ રહ્યો છે."

એ બંનેને કહ્યું કે, "તમે જળથી છલોછલ ભરેલા પાત્રમાં સ્વયં પોતાને જોઈ અને તમારા આત્માના સંદર્ભમાં જે કંઈ ન જાણી શકો તે મને કહો." એટલે બેય જણાએ પાછા પાણી ભરેલા એની અંદર ગયા પ્રતિબિંબની અંદર. ત્યારે પ્રજાપતિએ એમને કીધું કે, "તમે શું જુઓ છો?" ત્યારે કહે છે કે, "અમારા રોમના એટલે કે કેસથી માંડીને નખ પર્યંત પ્રતિબિંબના રૂપમાં આત્માને જોઈએ છીએ કે સામે મને આખું પ્રતિબિંબ દેખાય છે."

ત્યારે બંનેને કીધું કે, "તમે સુંદર આભૂષણ વસ્ત્રોથી અલંકૃત બનીને, શણગાર સજીને, સંપૂર્ણ શરીરને પરિષ્કૃત કર્યા પછી જળની અંદર જુઓ." તે બંને જણા એ પ્રમાણે તૈયાર થઈ ગયા, મેકઅપ કરીને. પછી અંદર પાછા જોવા ગયા. ત્યારે પ્રજાપતિએ પૂછ્યું કે, "હવે શું છે?" તો કે, "અમે બંને ઉત્તમ અલંકારો, સફેદ વસ્ત્રથી યુક્ત છીએ, એવું બધું દેખાય છે અંદર અમારું પ્રતિબિંબ."

ત્યારે પ્રજાપતિએ કીધું કે, "આ જ આત્મા છે, આ જ અમૃત અને અભય છે, આ જ બ્રહ્મ છે." ત્યારે બંને શાંત, અચિત્ત થઈને સમજી ગયા. એટલે એ બંને પ્રજાપતિને કહેવાનો મર્મ સમજી શક્યા નહીં અને પ્રતિબિંબમાં જણાતી સ્થૂળ કાયને આત્માના રૂપમાં સમજીને પાછા ફર્યા. એટલે પ્રજાપતિ એમના અજ્ઞાનને સમજી ગયા. એ બંનેને દૂરથી જતાં જોઈને કીધું કે, "એ બંને ઇન્દ્ર અને વિરોચન આત્માને પ્રાપ્ત કર્યા વિના, એટલે કે આત્મતત્વનો સાક્ષાત્કાર કર્યા વિના જ જઈ રહ્યા છે. એટલે દેવો અને અસુરો જે પણ આત્માના સંબંધમાં આ વિચારે છે, એવું જ વિચારનારા હશે, એ બધા નિશ્ચિત રીતે એ બધાનું પતન થવાનું જ છે, કારણ કે એ લોકોએ આત્માને જાણ્યો જ નથી."

એટલે વિરોચને શાંત ભાવથી પછી અસુરોની પાસે જઈને પ્રજાપતિએ કીધું તું ને એવી રીતના કે, "જાઓ, તૈયાર થઈ જાવ બધા ને જુઓ કે તમારું પ્રતિબિંબ દેખાય છે ને, એ જ આત્મા છે." એટલે બધા અસુરો સમજી ગયા કે આ જ આત્મા કહેવાય એમ. આવી રીતે અજ્ઞાનની પરંપરા આગળ ચાલી આવ્યું. એટલે બધા એવું જ સમજે કે આ જ આત્મા છે, બીજું કંઈ છે જ નહીં, દેહ છે એ જ આત્મા છે. એ આવી રીતે આવ્યું એમ. એ સમજાવવા માંગે. બીજા લોકો "હું, હું" બોલે રાખે, પણ "હું" અને "આ દેહ" એમ બે જુદા છીએ એમ ખબર પડતી નથી.

એટલે સંસારમાં જે વ્યક્તિ દાન આપતો નથી, શ્રદ્ધા રાખતો નથી, યજન કરતો નથી, એને લોકો એમ કહે છે કે, "આ તો આસુરી વૃત્તિવાળો છે." એટલે ઉપનિષદ વિદ્યા એ અસુરોની વિદ્યા છે અને એ જ મરણ પામેલી વ્યક્તિના શરીરને ગંધ, પુષ્પ વગેરે બધાથી વિભૂષિત કરે અને પછી પાછા એમ કહે કે, "અમે હવે સ્વર્ગે જઈશું."

હવે જ્યાં ઇન્દ્રદેવ દેવોની પાસે પહોંચે એ પહેલા એને એકદમ અંદરથી કંઈક થયું, "બરાબર નથી લાગતું કશું." એટલે તરત જ વિચારવા લાગ્યો કે, "જે રીતે આ શરીરને અલંકૃત કરવાથી એનું પ્રતિબિંબ પણ અલંકૃત થાય છે, વસ્ત્ર પહેરવાથી વસ્ત્ર પરિષ્કૃત થાય છે, એ રીતે આ શરીરને આંધળા થવાથી પ્રતિબિંબ શરીર પણ આંધળું થઈ જાય. શા વિકાર સ્ત્રવિત કરનારું હોવાથી એવું થઈ જાય. અપંગ હોય તો અપંગ થઈ જાય અને નષ્ટ થાતું હોય તો એ નષ્ટ થઈ જાય. પેલું ગળી ને એવી રીતના. તો પછી આ પ્રતિબિંબમાં મને શરીર શરીરમાં મને કંઈ પણ ભોગવવા યોગ્ય તો કંઈ લાગતું જ નથી." એવો એને વિચાર આવ્યો કે, "આમાં તો કંઈ ભલીવાર જ નથી, આ તો બધું ખતમ થઈ જાય એવું છે." એટલે ફરી પાછો

સમિધા પકડી અને પછી પ્રજાપતિની પાસે ગયા ત્યારે કહે છે કે, "હે ઇન્દ્ર, તમે તો હૃદયથી સંતુષ્ટ થઈને ગયા હતા વિરોચનની સાથે, તો ફરી કેમ આવ્યા છો?"

ત્યારે કહે છે, "ભગવાન, આ શરીરના અલંકૃત થવાથી એનું પ્રતિબિંબ અલંકૃત થઈ જાય છે, પણ આ શરીર નષ્ટ થવાથી એ પણ નષ્ટ થઈ જાય, તો મને એમાં તો કંઈ શ્રેષ્ઠ લાગ્યું નહીં. અને આપણે તો શ્રેષ્ઠની વાત કરતા હતા જે કાયમી છે, શાશ્વત છે. આ છે તે."

તો કે, "હા, યથાતત્વ આવું જ છે. તમારા માટે હું એની આગળ વ્યાખ્યા કરીશ. તમે બીજા 32 વર્ષ વધારે રોકાઓ અહીંયા આગળ અને તપશ્ચર્યા કરો."

અને પાછા ફરી રાખ્યો એને. પછી એને સ્વપ્નની વાત કરી કે જે સ્વપ્નમાં પણ વિચરણશીલ તત્વ છે, જે અત્યંત પૂજ્યમાન આત્મા છે, અવિનાશી, અભય. અને એ વચનોથી સંતુષ્ટ થઈ ગયા અને શાંત હૃદયથી ઇન્દ્રદેવ ચાલી ગયા. પણ પછી દેવો સુધી પહોંચતા પાછા ફર્યા અને ભય થયો. યથાર્થ જ્ઞાન અંદર પડેલું છે અને આવું એને સાંભળ્યું કે આ સાલું કંઈક મિસમેચ થઈ રહ્યું છે, બરાબર નથી લાગતું. એટલે ફરી પાછા આવ્યા કે, "જો શરીર આંધળું થાય છે તો આ સ્વપ્ન શરીર આંધળું હોતું નથી. તેમાં તો હું જોઈ શકું છું કે સ્વપ્ના બધા મને દેખાય છે કે નહીં? એટલે આ જ્યારે શ્રમમાં હોય તો આ સ્વપ્નની અંદર કઈ મને અશ્રમ રહે છે? એટલે શ્રાવ થતો નથી. તો શરીરના દોષોથી દોષમુક્ત હોય છે તે વખતે સ્વપ્ન શરીર મારું. તો પછી આ કંઈક બરાબર નથી લાગતું. એટલે આ દેહનો વધ અહીંયા થાય તો પણ સ્વપ્ન શરીરનો આ દેહ તો ઊભો જ રહે છે."

કહે છે, "હવે સ્વપ્નમાં કોઈને એવું ભાન થાય કે કોઈ એને મારી રહ્યું છે, કરી રહ્યું છે, તો વાસ્તવમાં તો એવું કંઈ હોતું નથી." કહે છે, "એટલે કે મને આ સ્વપ્નવાળું શરીર પણ યોગ્ય લાગતું નથી."

એટલે પાછો ફરી આવ્યો કે, "ગયા હતા ને તમે?" કહે છે, "શાંત, એકદમ મસ્ત થઈને."

કે, "ના ના, ભગવાન. કે જો આ શરીર આંધળું થાય તો આ સ્વપ્નમાં વ્યક્તિ આંધળો રહેતો નથી."

તો કે, "આ કંઈક હજી બરાબર નથી લાગતું."

એટલે કહે છે કે, "હું આગળ તને આત્મતત્વની વ્યાખ્યા કરીશ. બીજા 32 વર્ષ રહી." કહે છે, "પાછો ફરી રાખ્યો એને."

પછી કહે છે કે, "પ્રસુપ્ત અવસ્થામાં સંપૂર્ણ રીતે આનંદિત અને શાંત રહે છે અને સ્વપ્નનો અનુભવ પણ કરતો નથી, એ જ આત્મા છે, એ જ અનશ્વર, અભય અને બ્રહ્મ છે."

આટલું કીધું એટલે પાછા શાંત થઈને ઉપડ્યા. પાછા રસ્તામાં વિચાર કરતાં કરતાં થયો કે આ જે વાત કરી પ્રસુપ્ત અવસ્થાની અંદર, એમાં હું જ્યારે હોઉં છું ત્યારે તો મને હુંપણાનો બોધ જ રહેતો નથી. કે તો પછી આને શું કરવાનું? કહે છે, "આવો આત્મા ના હોય."

એટલે પછી એ પાછા ફરી આવ્યા સંવિધાન લઈને. "બીજા 32 વર્ષ રોકાઓ," કહે છે.

ત્યારે કહે છે કે, "સ્વયં પણ એ હું છું કે ના તો અન્ય બીજા ભૂતો છે એ ચોક્કસ નષ્ટ થઈ જાય છે. આ બધું તો મને તો કંઈ ખબર ના પડી ગઈ આની અંદર."

ત્યારે કહે છે કે, "ઇન્દ્ર, આ વાત આવી જ છે. હવે હું તને સમજાવીશ. બીજા પાંચ વર્ષ રહી." કહે છે, "આ વખતે પાંચ વર્ષ રાખ્યો."

એમ કુલ મળીને 101 વર્ષ થઈ ગયા. ત્યારે 101 વર્ષ સુધી ઇન્દ્રે પ્રજાપતિને ત્યાં આગળ બ્રહ્મચર્યપૂર્વક નિવાસ કર્યો. ત્યાર પછી પ્રજાપતિએ કીધું, "હવે તમે વિચાર કરો, તમને બે કલાકની અંદર આ બધું બ્રહ્મજ્ઞાન આપવાનું છે અહીંયા આગળ બે દાડામાં, બે દિવસની અંદર. અને આ પ્રજાપતિ જો કેટલા દિવસ ઇન્દ્ર જેવા રાજાને કે તું બધું રાજપાટ છોડીને રહે મારી પાસે 101 વર્ષ." ત્યારે એને હવે બ્રહ્મજ્ઞાન આપે. કેટલું કીમતી છે એમ સમજવાની વાત છે.

"આ શરીર મરણધર્મી અને હંમેશા મૃત્યુથી ઢંકાયેલું છે. અવિનાશી અને અશરીરી આત્માનું આ શરીર એ નિવાસસ્થાન છે. હવે તું સમજ કે સશરીર આત્મા અવશ્ય પ્રિય અને અપ્રિયથી ઘેરાયેલો છે. શરીરમાં જ્યાં સુધી હોય ત્યાં સુધી આ પ્રિય અને અપ્રિય તો તને રહે છે. શરીરયુક્ત હોવા છતાં પણ એના પ્રિય અને અપ્રિયનો તો વિનાશ થતો જ નથી. અને સાથે સાથે અશરીર એટલે શરીરરહિત થઈ ગયો હોય ત્યારે પણ પ્રિય અને અપ્રિય એનો સહેજ પણ સ્પર્શ કરી શકતું નથી."

કે તમે એમ કહો કે આ મારો બહુ પ્રિય છે, પણ જ્યારે દેહમાં જ ના હોય ત્યારે તમે જઈને એને સ્પર્શ પણ નથી કરતા, કશું નથી કરતા. અને જો એ કરે છે તો તમે અનુભવ નથી કરતા તે વખતે. એવી રીતે આ જીવ આકાશથી વાયુ વગેરેની જેમ શરીરમાંથી ઊર્ધ્વ તરફ ઊઠી પરમજ્યોતિ મેળવીને પોતાના આત્મસ્વરૂપમાં કેન્દ્રિત થઈ જાય છે, તે જ ઉત્તમ પુરુષ છે. આવી અવસ્થામાં એ જીવ હસતો, ક્રીડા કરતો, સ્ત્રી, વાહન, જ્ઞાતિ, બંધુઓ સાથે રમણ કરતો, પોતાની સાથે પ્રગટ થયેલા આ શરીરને યાતના ન કરતા બધી બાજુએ સંચરિત થાય છે. આ દેહની અંદર જેમ ગાડામાં પેલું પૈડું જોડાયેલું હોય એવી રીતે એ આ શરીર સાથે એ જોડાયેલો રહે છે, પણ એ બધી જગ્યાએ વ્યાપેલો છે એમ કહે છે.

હવે કહે છે, "જાગૃત અવસ્થામાં આ ચક્ષુ દ્વારા ઉપલક્ષિત એટલે અનુમાન કરેલા આકાશ રૂપમાં એ આધાન છે. આ મોજૂદ છે એમ કહે છે. આત્મા ચક્ષુ દ્વારા તમે જેટલું જોવો એટલા આકાશની અંદર એ મોજૂદ છે. એ જ ચક્ષુમાં રહેવાવાળો પુરુષ છે. એના જ્ઞાનના સાધન જ નેત્ર છે. જે આ અનુભવ કરે છે કે હું આને સુંઘું કે ગ્રહણ કરું, એ જ આત્મા છે. એ પાવર એને આપનારો કોણ છે? તો કે આત્મા જ છે, બીજું કોઈ નથી." એમ વાક્યનું ઉચ્ચારણ કરે છે, પણ એટલે કે બોલવાનું સામર્થ્ય જે વાકને આપે છે તે પોતે જ આત્મા છે એમ તું જાણ. કાનને જે સાંભળવાની જે શક્તિ આપે છે તે પણ આત્મા જ છે એવી રીતે તું જાણ. આ મન તું એમ કહે છે કે હું મનન કરું છું, પણ તારું મન મનન કરે છે, પણ એ મનને મનન કરવાની જે શક્તિ આપે છે એ જ આત્મા છે. આવી રીતે આ બધા જ બ્રહ્મલોકમાં વિદ્યમાન છે. બ્રહ્મલોક ક્યાં છે?

તો કે બધે જ છે, બધાની પાછળ બ્રહ્મલોક છે એમ. લોક એટલે બ્રહ્મની સ્થિતિ. એને જોતા જોતા, એને જોતા જોતા રમણ કરે છે લોકો, દેવગણ પણ.

એ મહાન આત્માની ઉપાસના કર્યા કરે, કારણ કે એને સમસ્ત લોક અને બધી જાતના ભોગ મળે. જે બ્રહ્મલોકમાં ગયો, એને તો માટે બધા બધે એક્સેસ ઓપન જ છે કાયમ માટે. જે કોઈ એ આત્માને શાસ્ત્ર અને આચાર્યના ઉપદેશ અનુસાર સમજીને પ્રત્યક્ષ રૂપથી સમજે છે, એ આ બધા જ ભોગ અને લોક મેળવી લે છે, એવું પ્રજાપતિએ કહ્યું.

"એટલે હું શરીરથી નષ્ટ થયા પછી બ્રહ્મથી સબલ બ્રહ્મલોકને પ્રાપ્ત કરું. સાથે સાથે સબલ બ્રહ્મલોકથી શ્યામને પ્રાપ્ત કરું. જે રીતે અસુર પોતાના વાળ ખંખેરીને સ્વચ્છ થઈને મળ રહિત થઈ જાય છે, એવી રીતે હું પાપોથી નિવૃત્ત થઈને રાહુના મુખથી પ્રગટ થયેલા ચંદ્રમાની જેમ શરીર છોડીને કૃત કૃત્ય બનું છું અને હું હવે આ બ્રહ્મને પ્રાપ્ત કરું છું."

એમ કરવાનું એટલે આમ બસ આ દીર્ભાવ ખંખેરી કાઢો અને એની સાથે સાથે બધા પાપ ગયા એવું વિચારો. અને જેમ રાહુના મોઢામાંથી ચંદ્રમાં નીકળ્યો, તેમ એ રીતે તમે તમારું મૂળ સ્વરૂપની અંદર પાછા આવી જાવ. આટલી જ વાત કરે છે. બસ આમ કરવાનું છે અને બસ બહાર નીકળી જાવ કે આમાંથી. મતલબ, આનો જે તમને છે તેને ફેંકી દો, કાઢી નાખો.

"આકાશ" આ નામની શ્રુતિઓમાં પ્રસિદ્ધ આત્મા નામ અને રૂપનો નિર્વાહ કરનારો છે. એ નામ અને રૂપ જેના ભ્રહ્મની અંતર્ગત છે, એ જ બ્રહ્મ છે, એ જ આત્મા છે અને એ જ અમૃત છે. હું પ્રજાપતિના સભાગૃહને પ્રાપ્ત કરું છું. યશરૂપ આત્મા હું છું. હું જ બ્રાહ્મણોનો યશ, ક્ષત્રિયોનો યશ, વૈશનો પણ યશને મેળવવાના ઈચ્છું છું. હું યશોનો પણ યશ છું. હું દાંત હોવા છતાં અદત (દાંત વગર) ભક્ષણ કરનાર, લાલ વર્ણયુક્ત શ્વેત બિંદુ એટલે પ્ચલ સ્ત્રી ચિન્હને પ્રાપ્ત ન કરું, અર્થાત સ્ત્રી ગર્ભમાં ગમન ન કરું.

આ રીતે એમણે વાત કરી. એટલે પછી બ્રહ્માજીએ પ્રજાપતિને કહ્યું આવું શ્રેષ્ઠ આત્મજ્ઞાનનું વર્ણન. ત્યારે પ્રજાપતિએ આ જ્ઞાન પછી મનુને આપ્યું. મનુએ સમસ્ત પ્રજાવર્ગને સંભળાવ્યું. જે ગુરુ પ્રત્યેના પોતાના કર્તવ્યોને નિયમાનુસાર પૂર્ણ કરીને વેદોના જ્ઞાનને પ્રાપ્ત કરીને આચાર્યના ઘેરથી, ગુરુકુળમાંથી વિદાય થઈ પોતાના સ્વજન સંબંધીઓ સાથે પવિત્ર સ્થળમાં સ્વાધ્યાય કરે છે. જે પોતાના પુત્ર અને શિષ્યને ધર્મના માર્ગ પર ચલાવી સમસ્ત ઇન્દ્રિયોને પોતાના અંતઃકરણમાં સ્થિર કરી લે છે. બાકીનું જવા દો, પેલી કન્ડિશન આ છે. બાકીનું બીજું બધું તો અનિત્ય છે. છે પણ મૂળ કામ આ છે કે સમસ્ત ઇન્દ્રિયોને પોતાના અંતઃકરણમાં સ્થિર કરો.

અને જે ભૂતોની હિંસા કરતો નથી, શાસ્ત્ર અનુસાર ભૂતોની હિંસા કરતો નથી, તે અવશ્ય બ્રહ્મલોક મેળવી લે છે. એટલે પંચભૂતો જે છે, દરેક પોત પોતાના કાર્યની અંદર હોય, એમાંથી કોઈ કોઈનો ઘાત કરતો નથી. એ ભૂતોમાં રહેલા પણ જે પાછળનો જે આત્મા છે, તેને એ જાણે છે કે આ આત્મા છે અને એના આધારે આ ભૂતો ઉત્પન્ન થયા છે. આવી રીતે જ આકાશમાંથી વાયુ, વાયુમાંથી તેજ, તેજમાંથી જળ, જળમાંથી પૃથ્વી અને એ જ રીતે એ ક્રમમાં પાછા વિલીન થાય છે. આ જે ક્રમ આખો જાણે છે અને એને મૂળને જે જાણે છે, તે જ સાચું જાણે છે, એવું એ કહે છે. અને એવું જાણનારો વ્યક્તિ ફરી પાછો પોતાના આ દેહમાં આવતો નથી. આમાં આવાગમનથી મુક્ત છે. ટૂંકમાં તમારે એમ સમજવાનું જાણવાનું છે કે હું આ દેહ નથી.

બસ, હવે પછીનો ઉપનિષદ છે તૈત્તિરીય ઉપનિષદ. ઓકે, તો આપણે બ્રેક લઈશું. ઓકે, વી મીટ આફ્ટરવર્ડ્સ.