ઉપનિષદ સિરીઝ · વિડિયો ૬૭

ૐ સહ નાવવતુ, સહ નૌ ભુનક્તુ, સહ વીર્યં કરવાવહૈ, તેજસ્વિ નાવધીતમસ્તુ મા વિદ્વિષાવહૈ. ૐ શાંતિઃ શાંતિઃ શાંતિઃ.

તો વાત કરતા હતા ઉદગીત શબ્દની. ઉદગીત શબ્દના અક્ષરોથી પણ ઉદગીતની ઉપાસના કરવામાં આવે છે. ઉદગીત શબ્દમાં "ઉત્ત" એ પ્રાણનો પર્યાય છે. "ઉત્ત" એને ઊંચું કરવાનું, એ પ્રાણનો પર્યાય છે; કારણ કે પ્રાણ શક્તિથી પ્રાણી કાર્યરત બને છે. વાણી એટલે જ "ગી" અક્ષર છે, કારણ કે વાણીને ગીરા પણ કહેવામાં આવે છે. અને "થ" અક્ષર જે છે તે અન્ન છે, કારણ કે અન્નના આશ્રયથી સંપૂર્ણ પ્રાણી સ્થિત એટલે કે જીવિત છે. એટલે એને ઉદગીથ એમ કહેવામાં આવે છે. વાસ્તવમાં એ "ઉત્તગીથ" છે એમ સમજવાનું છે. આપણે આ ત્રણેયની સાધના કરવી એક સાથે અનિવાર્ય છે. પ્રકૃતિમાં પણ ધારક, ધારણ કરનાર, વ્યક્ત, વ્યક્ત કરનાર અને ઉન્નાયક પ્રાણના પ્રવાહોના સંયોગથી ઉદગીત સાધનાનો મર્મ કહેવામાં આવ્યો છે.

હવે આ જે ઓમ છે, અક્ષર જ ઉદગિત છે એવું જાણીને એની ઉપાસના કરવાની છે. પહેલામાં પહેલી તો એ સમજ હોવી જોઈએ આપણને. ઊંચો અવાજ થવાથી દ્યો જે છે તે "ઉત્ત" છે. "ઘી" છે તે અંતરિક્ષનું પ્રતીક છે, જ્યાં આગળે આ જઈ રહ્યું છે તે "ઓ" એવી રીતના કરતાં જઈ રહ્યો અને પૃથ્વી છે એ "થ" છે. એવી રીતના સફળતા માટે અને પોતાના ભાવોને એકનિષ્ઠ કરવા માટે થઈને ઓમકારનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ. વિખરાયેલા વિચારો, બધું બધું ચાલતું હોય, તમે બેસીને પાંચ મિનિટ ઓમકાર કરો એટલે તમારું બધું કોન્સન્ટ્રેશન સરસ રીતે થઈ જાય. પાછી તમારે જે કામ કરવું હોય એ તમે કરી શકો. જરૂર નથી ઓફિસમાં બેઠા બેઠા પણ અંદર આમ બે રાખીને પછી તમે ઓમકાર કર્યા કરો બિલકુલ શાંતિથી. હાજરીતા અને પાંચ મિનિટ પછી તમે જોશો કે તમે એકદમ ફોકસ થઈ ગયા હશો મનમાં. તો એવી રીતના કરતાં કરતાં તમારે થઈ જશે.

એટલે આ બધા કરવાથી તમને શું થશે કે પ્રમાદ રહિત થઈને તમે ખૂબ ઝડપથી ઈષ્ટફળની પ્રાપ્તિ કરી શકો છો; કારણ કે ઓમકારથી જ તમે પરમાત્માની સ્તુતિ કરતા હોવ છો.

વાસ્તવમાં મૃત્યુથી ડરતા દેવોએ ત્રયી વિદ્યામાં પ્રવેશ કર્યો અને પોતાને છંદોથી આચ્છાદિત કરી દીધા, ઢાંકી દીધા. આચ્છાદિત કર્યા એટલા માટે છંદ કહેવાય. દેવતાઓ તો આમ તો અમર કહેવાય છે, પણ એમને મૃત્યુનો ભય કેવો બોલો? તો અહીં દેવોનું તાત્પર્ય શરીરમાં રહેલ દેવ શક્તિઓ સાથે છે. એટલે શ્વેતાશ્વતર ઉપનિષદમાં કહેલું છે કે વિરાટ પુરુષના અંગથી ઉત્પન્ન થયેલા દેવોએ મનુષ્યના અંગ અવયવોમાં પ્રવેશ કર્યો. એટલે ચક્ષુ દેવતાએ આવીને ચક્ષુમાં, શ્રોત્ર દેવતાએ આવીને એમાં, એવી રીતના એ બધાએ પ્રવેશ કર્યો ત્યારે એ તૈયાર થયા. છતાં પણ એ કામ બરાબર નહોતા કરતા. ફાઇનલી પછી પરમાત્મા પોતે જ આવે ત્યારે પછી બધું બરાબર એકદમ ચાલુ થઈ ગયું. જે રીતે માછલી પકડનારો માછીમાર જળની અંદર રહેલી માછલીને જોઈ જ લે છે, આપણને ના દેખાય પણ એને દેખાય. એવી રીતે રૂક, સામ અને યજુસ સંબંધી કર્મોમાં સંલગ્ન દેવોને મૃત્યુએ જોઈ લીધા.

દેવોએ આ વાત જાણતા તેમણે રૂક્ષસામ અને યજુ સંબંધી કર્મોને ત્યાજીને ઓમકારમાં પ્રવેશ કરી દીધો. દેવો બધા ઓમકારમાં પ્રવેશી ગયા ટૂંકમાં. તો હવે દેવોની શક્તિ પણ ક્યાં છે? તો કે ઓમકારમાં. હવે તમે ઓમકાર કરવા માંડો એટલે આ બધું જ એક સામટું તમને સહાયકારી બની જાય.

જ્યારે કોઈ ઉપાસક રૂચા પાઠ કરે છે, એટલે રૂચા એટલે વેદોને જે મંત્રો છે એને રૂચા કહેવામાં આવે છે. પાઠ કરે છે તો એ ખૂબ જ આદરની સાથે ઓમનું ઉચ્ચારણ કરે. એમને એમ ખાલી આમ "ૐ ગણાનાં ત્વા ગણપતિં હવામહે, પ્રિયાણાં ત્વા પ્રિયપતિં હવામહે, નિધીનાં ત્વા નિધિપતિં હવામહે બસો મમ આહમજાનીગરદમ તમજાશગરબદમ ઓ" એવી રીતના બોલે ત્યારે એવી રીતે નહીં ચાલે. એને ખૂબ આદરપૂર્વક બોલવાનું છે: "ૐ ગણાનંતવા ગણપતિ ગૌ હવામહે, પ્રિયાનંતવા પ્રિયાપતિગૌ હવામહે, નિધિનાંવા નિધિપતિ ગુહવા મહે, વસો મમ, આહમજાનિ ગર્ભધમા ત્વમજાસિ ગર્ભધમ્." એવી રીતના એ બોલાવવું જોઈએ એમ કે વ્યવસ્થિત રીતના. તો જ્યારે પણ તમે ઓમ એ કરો તો તમે એમ કરો કે તમે પરબ્રહ્મને બોલાઈ રહ્યા છો એ રીતના એને બોલાવો. જ્યારે પણ તમે ઓમ કરો, આખી વાતનો સાર આટલો જ છે. તમે ગમે તેમ ઓમ ઓમ ઓમ ના કર્યા કરતા.

બસ જ્યારે પણ કરો તો સર્વોચ્ચ લક્ષ્ય તમારું શું છે? તો કે પરમાત્માની પ્રાપ્તિ અને એની પ્રાપ્તિ થવાથી બધું બાકીનું પ્રાપ્ત થયેલું જ છે, થઈ જ જવાનું છે. એ પૂરું થઈ ગયું છે કામ એટલે એમાં કોઈ શંકા રાખ્યા વગર બસ એક જ કામ કરવા. તો જ્યારે પણ કરો ખૂબ આદરપૂર્વક ઓમ.

પછી ઘરમાં કોઈ મહેમાન આવે ત્યારે પછી ઓમ કરીને ચાલુ આ સોફો નહીં બતાવવાનો કે અહીંયા આવીને બેસો. પછી ઓમ ઓમ ઓમ એવું બધું ચાલુ ના કરી દેતા અહીંયા આજના જમાનામાં ઇટ્સ નોટ રિક્વાયરડ. તમારો ભાવ મુખ્ય છે, નહીં કે તમે શું આવું બધું બોલો છો ને કરો છો. મેં આવા ય ગોડીયાઓ જોયા છે બધા અહીંયા આગળે એટલે કંઈક જાતનું બધું ચાલતું હોય છે બધું. પણ એ બધું શું છે કે મેનરિઝમમાં જાય છે. ભાવ છે ને એને તમે અભિવ્યક્ત કરી શકો છો, પણ એને વ્યક્ત પણ રીતે કરી શકો છો અને અવ્યક્ત રીતે પણ અભિવ્યક્ત કરી શકો છો. તો જે સમયે જે અનુરૂપ હોય તે વસ્તુ કરીએ તો એ યોગ્ય કહેવાય. પછી હમણાં ડોરબેલ વાગે ને જે બી દરવાજો આવ્યો એટલે પછી તો ઓમ ઓમ ઓમ ઓમ ઓમ ઓમ! તો પછી એ તો પેલી શું કહેવાય ટીવી પર ચાલતી સીરીયલ જેવું લાગશે પછી. હા, આર્ટીફિશિયલ લાગશે. તમે કદાચ ભલે ભાવપૂર્વક કરતા હશો, પણ સામે વ્યક્તિ એને સ્વીકારી સમજી નહીં શકે તો પણ તમારા માટે મુશ્કેલીઓ વધશે.

સો પ્લીઝ ડોન્ટ ડુ ઇટ. પણ એ જ વસ્તુ તમે મનમાં કરશો તો તમને કોઈ રોકવાનું નથી. ભાવ સહિત અવ્યક્ત રીતે તો તમે કરી લીધું છે એ જ વસ્તુ અને છતાં પણ એને તો કંઈ ખબર જ નથી. ફક્ત તમારા ચહેરા પર એ તો સ્માઈલ જ જુવે છે, તમારું જેસ્ચર જ જુવે છે. ધેટ્સ ઇટ.

બસ, બીજું કંઈ છે નહીં. બાકી, તમે તો કરી લીધું એ ઓમકાર. તે વખતે તું એ અદભુત એવી રીતે. જો કે, 'ઓમ' એક સ્વર છે, તો પણ એ અક્ષર અમૃત અને અભયરૂપ બ્રહ્મનું પ્રતીક છે. તો કોઈને ડરાવવા, ધમકાવા કે કોઈને ભયભીત કરી નાખવા માટે તમે મોટે મોટેથી 'ઓમ ભોમ ઓમ' કરીને હેરાન કરી મૂકી શકો નહીં. એમ, એક વસ્તુનો ખ્યાલ રાખવાનું છે.

ઘણા લોકો ફક્ત પોતાના વર્તન માત્રથી ત્રાસ ત્રાસ ફેલાવતા હોય ચારે બાજુ.

દેવગણ આ અક્ષર 'ઓમકાર'માં પ્રવેશીને અમરત્વ અને અભય પદ મેળવે છે. એટલે એ લોકો અમર થયા છે. 'ઓમકાર'માં એ લોકો પ્રવેશી ગયા છે, દેવગણ.

જ્યાં સુધી નશ્વર ઇન્દ્રિયો વગેરેના રસોમાં પોતાનું અસ્તિત્વ જુએ છે, ત્યાં સુધી વેદોક્ત અનુશાસનનું પાલન કરવા છતાં પણ મૃત્યુ ભયથી મુક્ત બની શકતા નથી. જ્યારે તેઓ 'ઓમકાર'રૂપ બ્રહ્મના સર્વોત્તમ રસના આનંદમાં પ્રવેશ કરે છે, ત્યારે તેઓ અમર થઈ જાય છે.

જે જ્ઞાની આ અક્ષર બ્રહ્મ 'ઓમ'ને આવી રીતે જાણીને ઉપાસના કરે છે, એ અમૃત અને અભયરૂપ સ્વર બ્રહ્મ 'ઓમ'માં પ્રવેશ કરે છે.

'ઓમ'ને જો અહીંયા શું કીધું? સ્વર બ્રહ્મ કીધો. જે રીતે એમાં પ્રવેશીને દેવગણ અમરત્વ ભાવને પ્રાપ્ત થયા, એવી રીતે એ પોતે પણ અમરત્વને પ્રાપ્ત થાય છે. મતલબ શું કીધો કે, તમે પણ 'ઓમકાર'માં પ્રવેશ કરો. આખે આખો 'ઓમ'ને ઓઢી લો, પહેરી લો, જે કરવું એ તમારે કરો. ટૂંકમાં કે, 'ઓમકાર'ને તમારા અંગે અંગની અંદર વસાવી લો.

એક ન્યાસની વિધિ હોય છે કે જેની અંદર આ પાંચ તત્વો છે, પાંચ આંગળીઓ છે. 'ૐ' દરેક અંગોને સ્પર્શ કરીને અથવા તો તમે મનસા પણ એને સ્પર્શ કરો છો અને ત્યાં 'ઓમકાર'ને સ્થાપિત કરો છો. એવી ભાવના સહિત ત્યાં આગળ જે કરવું તેને 'ન્યાસ' કહેવાય. એવી રીતના કરીને પણ તમે એમાં ચૈતન્ય જાગૃત કરી શકો છો.

યથાર્થમાં, જે ઉદગીત છે, એ જ પ્રણવ 'ઓમ' છે. એને જ પ્રણવ છે, એ જ ઉદગીત છે. જે સૂર્ય સૂર્ય છે, તે ઉદગીત છે, એ જ પ્રણવ છે; કારણ કે ગમન કરતા 'ઓમ'નું ઉચ્ચારણ કરતો જ રહે છે. સૂર્યમાં હમણાં આ લોકોએ પણ એવું કંઈક શોધી કાઢ્યું હતું કે સૂર્યની અંદર પણ જે અવાજો થાય છે અને રેકોર્ડિંગ કાઢ્યું એ લોકોએ, તો કે "ઈટ વોસ મોર સિમિલર ટુ ઓમકાર". એટલે પોતાના પૂરા સૌરમંડળ લઈને સૂર્ય પણ ગતિશીલ છે. આખું બધું લઈને એ પણ ફરી રહ્યો છે. તો આ તથ્ય વર્તમાન વિજ્ઞાન પણ હવે સ્વીકારે છે. સૂર્ય દ્વારા પ્રાણોના સંચારને 'ઉદગીત' પહેલેથી જ કહેવામાં આવી ગયું હતું.

હવે, કૌશિતકી ઋષિએ પોતાના પુત્રને કીધું કે, "મેં ખાસ કરીને આ આદિત્યને લક્ષ્ય કરીને 'ઓમકાર'નું ગાન કર્યું હતું. બ્રહ્મરૂપી સૂર્યને લક્ષ્ય કરીને મેં 'ઓમકાર'નું જ્ઞાન કર્યું હતું." એમ મેં કહે છે. એનાથી તું મારો એક પુત્ર છે. હવે જો તું સૂર્ય દ્વારા વિકેન્દ્રિત થતા સૂર્યના કિરણોનું ધ્યાન કર, તો જરૂર તને ઘણા બધા પુત્રોની પ્રાપ્તિ થશે. સૂર્યમાંથી નીકળતા કિરણો જેમ હોય છે, એની પર ધ્યાન આપીને તું 'ઓમકાર' કરીશ, તો તને અનેક પુત્રોની પ્રાપ્તિ થશે.

આ આદિ-દૈવિક ઉપાસનાનું વર્ણન છે. આમાં દેવત્વ પ્રદાન કરવાનું છે, એટલે આધિદૈવિક થઈ. પહેલી આવી ગઈ આધ્યાત્મિક.

હવે, આધ્યાત્મિક ઉપાસનાનું વર્ણન છે. જે મુખ્ય બાબત છે, મુખ્ય પ્રાણ છે, એના જ રૂપમાં 'ઉદગીત'ની ઉપાસના કરવી જોઈએ; કારણ કે એ ગમન કરતા હંમેશા 'ઓમકાર' સ્વરનું જ ઉચ્ચારણ કરતા રહે છે. આપણે આ જે કંઈ પ્રાણ-અપાન લેવાઈ રહ્યો છે તે વખતે, એને પ્રાણ જઈ રહ્યો છે તે વખતે, દરેક વખતે વાસ્તવમાં 'ઓમકાર' થઈ રહ્યો છે, એવું જે ધ્યાન કરે છે, તેને અહીંયા આગળ કહેવાય છે કે 'ઓમકાર'નું ઉચ્ચારણ કરતો રહે.

ત્યારે કૌશિતકી ઋષિએ પોતાના પુત્રને કહ્યું કે, "મેં ખાસ કરીને આ મુખ્ય પ્રાણને લક્ષ્ય બનાવીને 'ઓમકાર'નું ગાયન કર્યું હતું. તેથી તું મારો એક પુત્ર થયો." હવે તું મુખ્ય પ્રાણના ગુણ ભેદથી વિશિષ્ટ પ્રાણોનું ચિંતન કર, તો જરૂર તારા ઘણા બધા પુત્ર થશે. મુખ્ય પ્રાણ એ પ્રાણ છે. હવે તો કે, અપાન, વ્યાન, ઉદાન, સમાન; એનું તું કર. અને પછી તો કે, બાકીના જે ઉપપ્રાણ છે: નાગ, કૃકલ, દેવદત્ત, ધનંજય; એ બધાનું પણ તું ધ્યાન કર. અને કઈ જગ્યાએ જઈ રહ્યા છે, શું થઈ રહ્યા છે, તે બધાનું પણ સાથે સાથે 'ઓમકાર' કર. એવી રીતના કરીને કરીશ, તો તને પણ ઘણા બધા પુત્રો થશે.

યથાર્થમાં, જે ઉદગીત છે, એ જ પ્રણવ 'ઓમ' છે. જે પ્રણવ છે, એ જ ઉદગીત છે. એટલે આ રહસ્યને જાણનારો પોતાના આસનથી ઉદગાતા થયેલા દ્વારા થયેલા દોષયુક્ત ગાનને 'ઓમ' ઉચ્ચારણ કરીને શું થાય? તો કે, સંશોધિત કરી લે છે. શું, કોઈને કોઈ ભૂલચૂક થતી હોય તો પણ તમે 'ઓમકાર' કર્યું કે ભાઈ, તો એનાથી એ સુધારી લેતા હતા મંત્રોચ્ચારની અંદર. એવી રીતના, કોઈ નાનું-મોટું કામ કરવામાં પણ કંઈ ભૂલચૂક કશું થયું હોય, તો 'ઓમકાર' સતત કરતો હોય માણસ કોઈ રીતે, તો એ પણ એમાંથી પોતાની મુખ્ય પ્રાણને તરંગિત કરે છે અને બાકી રહેલી ચીજો જે છે, તેને કમી હોય છે, ઉણપ હોય છે, તેને એ પૂરી કરી શકે છે.

હવે આગળ કહે છે: "આ પૃથ્વી જ રૂક છે." અગ્નિ સામ છે. એ અગ્નિરૂપી સામ પૃથ્વીરૂપ 'રૂક'માં પ્રતિષ્ઠિત છે. તેથી, રૂચામાં રહેલા સામનું ગાયન કરવામાં આવે છે. પૃથ્વીને 'સા' અને અગ્નિને 'અમ' માનીને બંનેને મેળવવાથી 'સામ' બને છે. 'સામ' અર્થાત 'ઉદગીત'ને પ્રાણનું સંચરણ કહેવામાં આવેલ છે. પૃથ્વી તત્વમાં કાષ્ટ વગેરે જ્યારે પ્રાણ સંચરિત કરે છે, તો તે અગ્નિનું સ્વરૂપ બની જાય છે. એ રીતે આગળ, અંતરિક્ષનું પ્રાણ સંચરણ, વાયુ તથા આકાશ દ્વારા પ્રાણ સંચરણથી આદિત્યનું સ્વરૂપ બનવાનું માન્યું છે. એવું જાણીતું: અંતરિક્ષ જ 'રૂક' છે અને વાયુ સામ છે. એ વાયુરૂપ સામ અંતરિક્ષ રૂપ 'રૂક'માં પ્રતિષ્ઠિત છે. તેથી, રૂચામાં રહેલા સામનું ગાયન કરવામાં આવે છે. અંતરિક્ષને 'સા' અને વાયુને 'અમ' માનીને બંને મેળવવાથી પાછો 'સામ' બને છે.

હવે આગળ કહે છે કે, "આકાશ રૂક છે અને આદિત્ય..."

સામ છે આકાશ અને આદિત્ય. એ આદિત્યરૂપ સામ દ્યોરૂપ રૂકમાં પ્રતિષ્ઠિત છે. તેનાથી રૂચામાં રહેલા સામનું ગાયન કરવામાં આવે છે. આકાશને 'સા' અને આદિત્યને 'અમ' માનીને બંને મેળવવાથી સામ બને છે.

પછી નક્ષત્ર રૂક છે અને ચંદ્રમાં સામ છે. એ ચંદ્રમારૂપ સામ નક્ષત્રરૂપી રૂકમાં પ્રતિષ્ઠિત થાય છે. તેથી રૂચામાં રહેલ સામનું ગાયન કરવામાં આવે છે. ત્યારે નક્ષત્રને 'સા' અને ચંદ્રમાને 'અમ' માનીને બંનેને મેળવવાથી સામ બને છે. પહેલા શું કીધું? જો, નક્ષત્ર જ રૂક છે અને ચંદ્રમા સામ છે. પછી શું કહે છે? નક્ષત્રને 'સા' અને ચંદ્રમાને 'અમ' માનીને બંનેને મેળવવાથી સામ બને. બિલકુલ પરસ્પર વિરોધી ગુણો એટલે ઉલટાસુલટી કરવાની વાત છે.

પ્રાણને ટૂંકમાં અહીંયા આગળ આજે આદિત્યનો શ્વેત પ્રકાશ છે તે રૂક છે અને જે ભૂરાશ પડતો નીલવર્ણી કૃષ્ણ પ્રકાશ છે તે સામ છે. હવે નીલવર્ણરૂપ સામ આ શ્વેત જ્યોતિરૂપ રૂકમાં અધિષ્ઠિત છે. તેથી રૂચામાં અધિષ્ઠિત સામનું જ ગાયન કરવામાં આવે છે. હવે આગળ બીજી રીતે કીધું કે આદિત્યનો શ્વેત પ્રકાશ જે છે તે 'સા'નાથી વિરુદ્ધનું અને નીલવર્ણનો કૃષ્ણ પ્રકાશ જે છે તે 'અમ' છે. એ બંનેને મેળવવાથી સામ બને છે.

આ આદિત્યની વચ્ચે મધ્યમાં એક સ્વર્ણિક પુરુષ જોવામાં આવે છે જે સોના સમાન દાઢી-મૂછવાળા અને સોનેરી વાળવાળા હોય છે. જે નખથી માંડીને ચોટલા સુધી સંપૂર્ણ સ્વર્ણમય છે. એ સ્વર્ણિક પુરુષના બંને નેત્રો વાંદરાના બેસવાના સ્થાન જેવા અથવા કમળ પુષ્પ સમાન લાલાશ પડતા છે. એનું નામ "ઉત્ત" છે કારણ કે એ પાપોની બહાર છે. જે આ પ્રકારે જાણે છે એ ચોક્કસ પાપોથી બચી જાય છે, અર્થાત પાપોમાંથી એ બહાર પડી જાય છે. ઋગ્વેદ અને સામવેદ એ જ પુરુષનું વર્ણન કરે છે. એટલા માટે એ પરમાત્મા ઉદગીત છે અને એ ઉત્તનું ગાન કરનારા ઉદઘાતા કહેવાય છે. એ પરમપુરુષ ઉત્ત આદિત્ય કરતાં એ ઊંચા લોકો અને દેવોના પણ નિયામક છે, દેવોની કામનાના પૂરક છે. આ ઉદગીતની આધિદૈવિક ઉપાસનાનું સ્વરૂપ છે. આદિત્યની અંદર રહેલા સ્વર્ણ પુરુષને જુઓ અને ત્યાં ઓમકાર કરો એમ અહીંયા અભિપ્રેત છે.

આ આધિદૈવિક ઉપાસના થઈ ગઈ.

એવી રીતે આ સાતમા ખંડમાં આગળ કહે છે આધ્યાત્મિક ઉપાસના જેમાં વાણી રૂક છે અને પ્રાણ જે છે તે સામ છે. એ રીતે વાણીરૂપ રૂકમાં પ્રાણરૂપ સામ અધિષ્ઠિત છે જેથી રૂકમાં અધિષ્ઠિત સામનું ગાયન કરવામાં આવે છે. વાણીને 'સા' અને પ્રાણને 'અમ' માનીને એને મેળવવાથી સામ બને છે. પછી ચક્ષુ રૂક છે અને આત્મા જે છે તે સામ છે. આ પરસ્પર યુગ્મની બધી વાતો છે. એ રીતે ચક્ષુરૂપ રૂકમાં આત્મારૂપ સામ અધિષ્ઠિત. ચક્ષુની અંદર આત્મા પ્રતિષ્ઠિત છે એમ કહેવા માંગે છે. તો એનાથી અધિષ્ઠિત સામનું જ ગાયન કરવામાં આવે છે રૂકમાં. એટલે જ્યારે ચક્ષુ જુએ છે ત્યારે વાસ્તવમાં આત્મા જુએ છે, બીજું કોઈ જોતું નથી. ચક્ષુને 'સા' અને આત્માને 'અમ' માનીને તેમને મેળવવાથી પાછો સામ બને છે.

એવી રીતે સ્તોત્ર માટે છે, નેત્ર માટે છે અને નેત્રોની વચ્ચે પાછો જે પુરુષ દેખાય એ રૂક છે, એ જ સામ છે, એ જ ઉક્ત છે, એ જ યજુસ છે અને એ જ બ્રહ્મ છે. એ પુરુષનું એવું જ રૂપ છે જે આદિત્યની મધ્યમાં રહેલ પુરુષ છે. એના જે ગુણ છે એ જ એના ગુણ છે. એનું જે નામ ઉત્ત છે એ જ એનું પણ નામ ઉત્ત છે. તો જ્યારે તમે આંખોને અંદર આવી રીતના નેત્રમાં જુઓ, ઓમકાર તમે જુઓ, અનુભવ કરો ત્યાં આગળ આદિત્ય વર્ણ આ રીતે એની સતત ઉપાસના કાર્ય કરવાની છે કે આ ચક્ષુની અંદર જે મને અત્યારે જે પુરુષ દેખાઈ રહ્યો છે તે પણ આત્મા જ છે એમ જોવાનું છે.

એ પરમપુરુષ પૃથ્વીથી નીચે રહેલા બધા લોકો પર પણ આધિપત્ય રાખે છે. એ જ મનુષ્યની કામનાઓને પણ પોતાના અધિકારમાં રાખે છે. જે લોકો વીણા ઉપર ગાયન ગાય છે તેઓ પણ એ જ પુરુષનું ગાન ગાય છે. તેનાથી તેઓ ધનસંપન્ન બને છે. જે વિદ્વાન આ રહસ્યને જાણી લે છે એ ચક્ષુ અંતર્ગત અને આદિત્ય અંતર્ગત રહેલા બંને પુરુષોનું ગાયન ગાય છે. એના દ્વારા એ આદિત્ય ઉપરના લોકો અને દેવના ભોગો મેળવે છે. એના દ્વારા એ ઉદગાતા આ લોકથી નીચેના લોકો અને મનુષ્યના સમસ્ત ભોગોને મેળવે છે. તેથી આ પ્રમાણે જાણનાર ઉદગાતા યજમાનને કહે છે કે, "હું આપના માટે કઈ ઈષ્ટ એટલે મનગમતી કામનાઓનું ગાન દ્વારા આવાહન કરું?" જે આ રહસ્યને આ પ્રમાણે જાણીને સામગાન કરે છે તે મનગમતા ભોગોનું ગાન દ્વારા આવાહન કરવામાં સમર્થ બની જાય. કોઈ એક જમાનો હતો કે જ્યારે આવી રીતના કરીને પણ લોકો સમૃદ્ધિને એટ્રેક્ટ કરતા હતા.

ત્રણ ઋષિ ઉદગીત સંબંધી વિદ્યામાં પારંગત હતા: એક શાલાવાનના પુત્ર શિલક, બીજા ચીકિયાતનના પુત્ર દાભ્ય અને ત્રીજા જીવલના પુત્ર પ્રવાહન. તેમણે એક દિવસે પરસ્પર કહ્યું, "ત્રણ જણા ભેગા થયા. ત્રણ એક્સપર્ટ ઉદગીત વિદ્યામાં પારંગત છીએ આપણે. તો આપણે એના પર વાર્તાલાપ ના કરીએ?" તો કે, "હા, આપણે એવું જ કરીએ." એટલે ત્રણેય વ્યવસ્થિત રીતે બેસી ગયા. ત્યારે પ્રવાહન જૈવલી ઋષિએ કહ્યું, "પહેલા આપ બંને ચર્ચા કરો, પછી હું આ બ્રાહ્મણોની કહેલી વાતોને સાંભળીશ." કે આપણે ત્રણ ચર્ચાઓ ના કરીએ. પછી હવે ત્રણ જણા બેસી ગયા પછી કે, "પહેલા તમે બે વાતો કરો, હું સાંભળીશ." ખ્યાલ આવ્યો?

એટલે સામની ગતિ આશ્રય શું છે? શિલકે પૂછ્યું. ત્યારે દાભ્યે જવાબ આપ્યો, "સ્વર." ફરી પ્રશ્ન પૂછ્યો કે, "સ્વરની ગતિ શું છે?" ત્યારે કીધું, "પ્રાણ." પછી પ્રશ્ન પૂછ્યો કે, "પ્રાણની ગતિ શું છે?" ત્યારે એમણે કીધું, "અન્ન." "અન્નની ગતિ શું છે?" ત્યારે એમણે કીધું, "જળ." "જળની ગતિ શું છે?" એવો પ્રશ્ન પૂછતા એમને કીધું, "એ લોક એટલે સ્વર્ગ." એ જવાબ પર શિલકે પૂછ્યું, "એ લોકની ગતિ શું છે?" ત્યારે એને કીધું, "સ્વર્ગ લોકનું અતિક્રમણ કરીને સામને બીજા આશ્રયમાં."

અમે સામને પૂર્ણતયા સ્વર્ગમાં રહેલ માનીએ છીએ અને એની સ્વર્ગ રૂપમાં જ સ્તુતિ કરવામાં આવે છે. એટલે એનાથી ઉપર પરનું કશું પણ છે એવું એ સમજતા નથી, એવું એમણે કીધું. એટલે દાલ્ભ્ય ચેકિતાયન સલક સાલાવંતને કીધું કે આ સામ જરૂર અપ્રતિષ્ઠિત છે, એટલે કે બરાબર એની પ્રતિષ્ઠા નથી કરેલી. જે આ ભાઈ વાત કરે છે એ યોગ્ય નથી. પરંતુ, અગર કોઈ ઉદગાતા એમ કહી દે કે તમારું મસ્તક પૃથ્વી પર પડી જાય, તો અવશ્ય મસ્તક પૃથ્વી ઉપર પડી જ જાય, કારણ કે એ વાત જે હતી તે અયોગ્ય હતી જે પહેલા ભાઈએ કીધેલી તે.

એટલે દાલ્ભ્યે કીધું કે, "શ્રીમન, હું સામની સ્થિતિ આપની પાસેથી જાણવા માગું છું." ત્યારે શિલકે એને કીધું કે, "સારું, જાણો, સાંભળો." એટલે હવે પહેલા જો A, B અને C ત્રણ હતા. સમજવાની રીતે Bએ Aને પ્રશ્ન પૂછ્યો તો Aએ એમ કીધું કે આ બધું એકબીજા સાથે સંકળાયેલું છે, પણ છેવટે આ જે સામ છે તે ક્યાં રહેલો છે? તો કે સ્વર્ગમાં રહેલો છે અને સ્વર્ગીય છે અને એનાથી ઉપરનું કોઈ એનું કાર્યક્ષેત્ર કે કશું પણ એનું આશ્રય સ્થાન પણ બીજું કોઈ હોઈ શકે નહીં. એટલે B જે હતો તેને એમ કીધું કે આ ભાઈ બરાબર બોલ્યા નથી, એમણે એ સાચી વાતની ખબર નથી. એટલે અત્યારે જો કોઈ માણસ જાણકાર હોય એનો અને આ માણસને એમ કહી દે કે તારું માથું મસ્તક પર પડી જાવ તો ધરતી પર પડી જાવ, તો એ જ પડે એમ કે એનું પડી જાય તે વખત એટલો બધો પાવર હતો સત્યનો ને આ બધી બાબતો.

એટલે પેલાએ કીધું કે બરાબર છે, તમે આ વાત કરી. હવે Cએ Bને પ્રશ્ન પૂછ્યો કે, "મને તમે જણાવો કે એને આ વાત કરી તમે મને." ત્યારે એને કીધું કે, "આ લોક." ફરી, "આ લોકની ગતિ શું છે? સ્વર્ગલોકનો આશ્રય શું છે?" એવું જ્યારે પૂછ્યું Cએ Bને, ત્યારે એને કીધું કે, "આ લોક." તો કે, "આ લોકની ગતિ શું છે?" તો કે, "બધાના આશ્રયભૂત આ લોકનું અતિક્રમણ કરીને સામને બીજા આશ્રયમાં લઈ જવો જોઈએ નહીં. અમે આ લોકમાં જ સામને પ્રતિષ્ઠિત કરીને તેમની સ્તુતિ કરીએ." એટલે જે તે જગ્યા છે ત્યાંની જ વાત કરે છે, "આ લોક" એવી રીતના.

ત્યારે પછી જે C હતો તેને કીધું કે પ્રવાહન જયવિલીએ કહ્યું, "શિલાવત્ય!" પહેલા કીધું કે આ સ્વર્ગમાં છે, ત્યારે પહેલા કીધું કે નહીં, આ લોકમાં છે. હવે ત્રીજો માણસ કહે છે C કે, "આપના દ્વારા વર્ણિત આ સામ તર્ક દ્વારા સમાપ્ત થઈ જનારો છે. અગર કોઈ ઉદઘાતા એમ કહે કે તમારું મસ્તક પડી જાય તો એ પડી જશે." એટલા માટે હવે શિલકે પછી એને પાછું કીધું કે, "હું સામની સ્થિતિ તમારી પાસેથી હવે જાણવા માગું છું." ત્યારે કહે છે કે હા, એવી રીતે કર્યું. એટલે પછી એ પછી Cને પ્રશ્ન પૂછ્યો. ત્યારે પછી આ નવમાં ખંડની અંદર કહે છે કે, "આ લોકનો આશ્રય શું છે?" ત્યારે પ્રવાહને Cએ જવાબ આપ્યો કે, "આકાશ." કારણ કે બધા જ પ્રાણી તથા સંપૂર્ણ તત્વ આ આકાશથી જ ઉત્પન્ન થાય છે અને એમાં જ બધાએ પ્રલયને પ્રાપ્ત થાય છે. આકાશ જ સૌથી મોટું છે, તેથી આકાશ જ આ લોકનું પણ આશ્રય સ્થાન છે, એ પણ સ્પષ્ટ છે.

એ જ શ્રેષ્ઠ, તેથી શ્રેષ્ઠ અતિ શ્રેષ્ઠ ઉદગિથ છે. એ અનંત રૂપ છે. જે વિદ્વાન એને આ રીતે જાણે છે, એનાથી એ પરમ ઉત્કૃષ્ટ ઉદગેતની ઉપાસના કરે છે.

તો આજે ઓમ થાય છે તે ક્યાં જાય છે? તો કે આકાશની અંદર એ પ્રતિષ્ઠિત થતો હોય છે. એવી રીતના આમ કરીને આમ તો આકાશ ક્યાં છે? અહીં પણ છે, પણ ત્યાં પણ છે ને સામે માનો કે કોઈ બેઠેલો છે તો તેના શરીરની અંદર પણ આકાશ તો મોજૂદ છે. જ્યાં જ્યાં આકાશ છે ત્યાં ત્યાં ઓમકાર ભરાઈ જશે અને પછી શું થશે? એનાથી પરમ ઉત્કૃષ્ટ જીવનની એ પ્રાપ્ત કરે છે. એનો પાવર આવી જાય છે એની પાસે અને ક્રમશઃ પછી ઉચ્ચતર લોકોને એ પ્રાપ્ત થઈ જાય છે. એટલે અતિધન સૌનકે આ ઉદગીત ઉપાસનાના તત્વને ઉદર સાંડીલ્ય પાસે વ્યક્ત કર્યું. પાછા એક બીજા બે માણસો હતા તે. "જ્યાં સુધી આપની પ્રજા આ ઉદગીત પ્રાણોને ઉપર શ્રેષ્ઠતા તરફ તરંગત કરવાની વિદ્યાને જાણતી રહેશે, ત્યાં સુધી તેમનું જીવન આ લોકમાં ઉત્કૃષ્ટથી ઉત્કૃષ્તર થતું જશે, બનતું જશે." એટલે ઓમકાર કરવાની આખી ક્રિયા છે, પ્રક્રિયા છે, વિધિ છે, વિધાન છે.

તો એવી રીતે એમ કે જે તમારી પ્રજા કર્યા કરશે, બધાને આવડી ગયું છે, તો એ લોકોને હંમેશા પ્રગતિ થશે અને ખૂબ ઉપર આગળ જશે.

દસમાં ખંડમાં કહે છે: આખી નવી જગ્યા છે. એક વખતે બરફના વરસાદ પડવાના કારણે કુરુદેશની ખેતી નષ્ટ થઈ. કુરુદેશ એટલે લગભગ દિલ્હીની આસપાસનું ક્ષેત્ર છે. ત્યાં આગળે બહુ બરફની વરસાદ પડ્યો અને ખેતી બધી ખલાસ થઈ ગઈ. એટલે ઈભ્ય નામના ગામમાં ચક્ર ઋષિના પુત્ર ઉષસ્તી પોતાની અલ્પવયસ્કા એટલે નાની ઉંમરની પત્ની સાથે ઘણા દિન અવસ્થામાં રહેતા હતા. હવે એક દિવસે એ ઉષસ્તી ઋષિએ અત્યંત સડેલા અડદ ખાનારા એક મહાવત પાસે ભિક્ષા માંગી. મહાવત, પેલો જે હાથી ચલાવનાર માણસ હોય તેની પાસે. બિચારાની પાસે ખાવાનું બીજું કંઈ નહોતું, એટલા માટે એ સડેલા, સાવ જ સડી ગયેલા અડદ ખાતો હતો, એમ કહે છે.

ત્યારે એને કીધું કે, "આ એઠા અડદ સિવાય મારી પાસે તો બીજું કાંઈ જ અનાજ નથી. આ પાત્રમાં અડદ રાખેલા છે." ત્યારે ઉષસ્તી ઋષિએ કીધું કે, "એમાંથી મને આપી દો." એટલે મહાવતે અડદ આપતા એમને કહ્યું કે, "એને ખાઈને આ પાણી પણ પી લો." "આ જળને પીવાથી મને એઠું જળ પીવાનો દોષ લાગી જશે," ઉષસ્તીએ એવું કીધું. પેલાએ અડદ તો આપ્યા પણ સાથે સાથે કીધું કે આ પાણી પી લો. કહે છે, તો કે, "ના, તું મને ફક્ત અડદ આપ. જો હું પાણી પીશ તો મને કે તારું એઠું જળ પીવાનો મને દોષ લાગી જશે." એટલે મહાવતે પૂછ્યું કે, "શું આ અડદ એઠા નથી?" ત્યારે ઉષસ્તીએ કીધું કે, "એના ખાધા વગર હું જીવિત રહી શકતો નહોતો, એટલા માટે તારા પાસે અડદ માંગ્યા. પણ જળ તો મને ગમે ત્યાંથી મળી જશે," કહે છે, "હું પી લઈશ."

એટલે મારે એ જળ, તારા પાણી પીવાની જરૂર નથી, પણ તારા અડદની મને જરૂર હતી; કારણ કે અન્નની અત્યારે આવશ્યકતા છે. એવી રીતે ઉષસ્તિ ઋષિએ એમાંથી એક ભાગ ખાધો અને બીજો ભાગ લઈ જઈને પોતાની પત્નીને આપી દીધો. એ પહેલેથી જ ઘણી બધી ભિક્ષા પ્રાપ્ત કરી ચૂકી હતી, એની પત્ની. એટલે એ અડદને લઈને રાખી દીધા.

પછી સવારમાં જાગ્યા પછી ઉષસ્તિ ઋષિએ પત્નીને કહ્યું કે, "મને ક્યાંકથી થોડું અન્ન મળી જાત. તું એને ખાઈને નિર્વાહ માટે ધન પ્રાપ્ત કરી લે. અહીં નજીકમાં રતા રાજા જે યજ્ઞ કરનારા છે, એ મને સંપૂર્ણ ઋત્વિક કર્મો માટે વરણ કરી લેશે, પસંદ કરી લેશે. મને યજ્ઞ કરવાનું કામ આપી દેશે, તો હું એમાંથી એ કરી લઈશ."

એટલે ઉષસ્તિ ઋષિની પત્નીએ તેમને કહ્યું કે, "સ્વામી, આ આપણા રાખેલા અડદ મૂક્યા છે, એને આપ ખાઈ લો."

એટલે ઉષસ્તિ ઋષિ એને ખાઈને પછી એ યજ્ઞની અંદર ગયા. તો ત્યાં તેઓ સ્તોતાઓના સ્થાને જઈને એમની નજીક બેસી ગયા અને પ્રસ્તોતાને કહ્યું કે, "હે પ્રસ્તોતા, જે દેવતા પ્રત્યે તમે સ્તુતિ કરો છો, અગર એને વગર જાણે આપ સ્તુતિ કરશો, તો તમારું મસ્તક પડી જશે."

પ્રસ્તોતા જાણકાર હતા. અત્યારે જે ગાનારા હતા, મંત્રોચ્ચાર કરનારા, એ મંત્રોચ્ચારની અંદર પાછા સામે સૂર પુરાવનારા પણ બીજા હોય જે એમનાથી નીચેની સ્ટેજ પર હોય. તો એવા લોકોને જઈને તેમણે કીધું કે, "જો તમે બોલો છો, પણ જો તમને ખબર નથી કે તમે શું બોલો છો, તો તમારું મસ્તક પડી જશે."

એ જ રીતે તેમણે પ્રતિહર્તાની પાસે જઈને કીધું, "પ્રતિહર્તા, જે દેવતાનું આ પ્રતિહર નિવારણ કરો છો, તેને વગર જાણે જ અગર નિવારણ કરી દેશો, હટાવી દેશો, તો તમારું મસ્તક પડી જશે."

આ સાંભળીને પ્રસ્તોતા, ઉદ્ગાતા વગેરે પોતપોતાના કર્મોમાંથી હટી ગયા. બધા જતા રહ્યા, ત્યાંથી ખસી ગયા. અગર કોઈ વ્યક્તિ માત્ર પોપટિયા જ્ઞાન, રટેલા જ્ઞાનના આધારે શ્રેય મેળવવાનો પ્રયત્ન કરે છે, કલ્યાણ, તો તત્વજ્ઞ ઋષિ આ રીતની આણ રાખે, વચ્ચે શરત રાખી દે અને એની ઊંડાણપૂર્વક પરીક્ષા કરે. અને એ પણ તત્વજ્ઞાની આગળ પોતાની સીમાનો સ્વીકાર કરતા હતા. આ મારાથી થશે ને આ મારાથી નહીં થાય, એ બાબતની સ્પષ્ટતા એ લોકોને બહુ રહેતી તે વખતે.

હવે ઉષસ્તિ ઋષિને યજમાન રાજાએ પૂછ્યું, "હું આપ પૂજ્યને જાણવા માગું છું."

તેથી ઉષસ્તિએ કહ્યું, "હું ચક્રનો પુત્ર ઉષસ્તિ છું."

ત્યારે રાજાએ કીધું કે, "મેં આ બધા ઘણા ઋત્વિક કર્મો માટે આપણે શોધ્યા છે. મેં તમ"