ઉપનિષદ સિરીઝ · વિડિયો ૬૦

ઈશાવાસ્યોપનિષદ વેદોમાં વેદ યજુર્વેદનો 40મો અધ્યાય છે. તેને ઈશાવાસ્યોપનિષદ કહેવામાં આવે છે. ઉપનિષદ શૃંખલામાં તેને પ્રથમ સ્થાન મળેલું છે. આ વિરાટની અંતર્ગત દ્રશ્ય જગત અને જીવનને ઈશ્વરનો આવાસ કહીને, ઈશ્વરના સર્વવ્યાપી, સર્વસમર્થ સ્વરૂપનું જ્ઞાન કરાવતા, જીવનને એમના જ અનુશાસનમાં ગૌરવપૂર્ણ ઢંગથી સુખ-સંતોષપૂર્વક જીવતા, એની જ સાથે એકરૂપ બની જવાનો નિર્દેશ આપવામાં આવ્યો છે.

એના 18 મંત્રો ગીતાના 18 અધ્યાયની જેમ જ મહત્વપૂર્ણ છે. પ્રથમ મંત્રની અંદર જીવ અને જગતને, જીવન અને જગતને ઈશ્વરનો આવાસ કહીને, જીવન સંપદાનો ઉપભોગ જે કંઈ પ્રાપ્ત કરીએ જીવનની અંદર સંપત્તિ, તેનો ઉપભોગ કરવાનો છે, ભોગ નથી કરવાનો. અલ્પ પ્રમાણમાં ભોગ કરવાનો એવું કહ્યું છે અને તે પણ કેવો? તો કે મર્યાદાપૂર્વક હોવો જોઈએ. મર્યાદા તોડીને જો ભોગ કરે, તે માણસને હંમેશા રોગ થતા હોય છે. સમજાય છે? એટલા માટે અહીંયા આગળ મર્યાદાપૂર્વક એનો ઉપયોગ કરવાનો નિર્દેશ છે. "આ ધન કોનું છે?" પ્રશ્ન કરીને ઋષિએ મનુષ્યોને વિભૂતિઓ અને સંપદાઓના અભિમાનથી મુક્ત રહેવાનું અમોઘ સૂત્ર આપી દીધું.

બીજા મંત્રમાં લાંબુ આયુષ્ય અને બંધનમુક્ત રહીને કાર્યરત રહેવાનું સૂત્ર આપેલું છે. ત્રીજા મંત્રમાં અનુશાસન ઉલ્લંઘનના દુષ્પરિણામોનો સંકેત આપેલો છે. મંત્ર ક્રમાંક ચાર, પાંચ અને આઠમાં પરબ્રહ્મના સ્વરૂપનું જ્ઞાનબોધ છે, તો છ અને સાતમાં એની અનુભૂતિ કરાવનારોના લક્ષણ આપેલા છે. ક્રમાંક નવથી ચૌદમાં વિદ્યા કોને કહેવાય, અવિદ્યા શું છે અને એના સર્જન અને વિનાશ વચ્ચેની સંતુલન સ્થાપિત કરવાનું રહસ્ય બતાવવામાં આવ્યું છે. ક્રમાંક પંદર અને સોળમાં પરમાત્મા પાસે પોતાના સ્વરૂપનો બોધ કરાવવાની પ્રાર્થના આપેલી છે અને બોધ હોવાની મનસ્થિતિનું વર્ણન આપેલું છે. ક્રમાંક સત્તર અને અઢારમાં શરીરની નશ્વરતાનું જ્ઞાન આપતા અગ્નિદેવને શ્રેષ્ઠ માર્ગ દ્વારા – શ્રેષ્ઠ માર્ગ કયો? પ્રાણનો જે માર્ગ છે, અગ્નિદેવ સ્થાપિત કરીને પ્રાણને જે ઉચ્ચ સ્થાન આપે છે, દિવ્યતા આપવાની છે તેની વાત જીવન લક્ષ્ય તરફ લઈ જવાની પ્રાર્થના કરવામાં આવે છે.

અહીં શાંતિ પાઠ કરીએ:

"ૐ પૂર્ણમદઃ પૂર્ણમિદમ પૂર્ણાત્ પૂર્ણમુદચ્યતે। પૂર્ણસ્ય પૂર્ણમાદાય પૂર્ણમેવાવશિષ્યતે॥ ૐ શાંતિઃ શાંતિઃ શાંતિહી॥"

સ્વર્ગ, મૃત્યુ અને પાતાળમાં શાંતિ થાઓ. આખા બ્રહ્માંડમાં શાંતિનું સામ્રાજ્ય સ્થપાઓ. ઓમ રૂપમાં જેને અભિવ્યક્ત કરવામાં આવે છે, એ પરબ્રહ્મ સ્વયંમાં બધી રીતે પૂર્ણ છે. આ સૃષ્ટિ પણ સ્વયંમાં પૂર્ણ જ છે. એ પૂર્ણ તત્વમાંથી આ પૂર્ણ વિશ્વની ઉત્પત્તિ થઈ છે. એ પૂર્ણમાંથી પૂર્ણ કાઢી લેવાથી શેષ પણ પૂર્ણ જ રહી જાય છે. આદિભૌતિક, આદિદૈવિક અને આધ્યાત્મિક તાપ-સંતાપો બધા શાંત થઈ જાઓ. આ પ્રાર્થના છે. પૂર્ણમાંથી પૂર્ણ કાઢી લેવાની પણ પૂર્ણ જ શેષ રહેવાની ઋષિની અનુભૂતિ અનોખી છે. આ પણ ગણિત, વર્તમાન વિજ્ઞાન પણ આ અવધારણાનો સાક્ષાત્કાર હજી સુધી કરી શક્યું નથી. પૂર્ણમાંથી પૂર્ણ કેવી રીતે પ્રગટ થાય એ હજુ પણ વર્તમાન વિજ્ઞાનને ખબર નથી, પણ ઋષિઓને ખબર હતી. ઋષિઓએ જે વિજ્ઞાન પોતાના દેહમાં, પોતાની અંદર પ્રગટ કરેલું હતું, એમાં એમણે આ વસ્તુ જાણી હતી અને તે ઉદ્ગાર રૂપે બહાર આવી છે.

જ્યારે કોઈ જ્ઞાની પુરુષ માધ્યમ બની જાય સાક્ષાત્કાર થયા પછીથી, ત્યારે એની જે વાણી હોય છે, તે વાણીના માધ્યમથી પરમાત્મા સ્વયં વ્યક્ત થાય. તો તે પૂર્ણ છે. તે પૂર્ણમાંથી આ જ્ઞાની પુરુષ પૂર્ણપણે પૂર્ણ પ્રગટ થયો. હવે તે જ્ઞાની પુરુષના શબ્દ વચનો દ્વારા, એના ફક્ત નિધિધ્યાસન દ્વારા, એને ફક્ત તમે જોયા જ કરો છો આમ, એના દ્વારા ત્યાં રહેલો જે અપૂર્ણ છે તે પૂર્ણ થઈ જાય છે. એટલે પૂર્ણમાંથી પૂર્ણ પ્રગટે છે, છતાંય પૂર્ણ બાકી રહી જાય છે. એ તો રહે જ છે. એ આવી રીતે છે એમ સમજવાની જરૂરત છે આપણે કે સ્વયં પરમાત્મા તો પૂર્ણ છે. એમાંથી જ્ઞાની પુરુષ પ્રગટ થઈ ગયા પૂર્ણ સ્વરૂપે. હવે એમની અભિવ્યક્તિઓ દ્વારા એ પોતે પાછા પૂર્ણ પ્રગટાવે છે અને ત્યાં આ બધું થયા જ કરે છે. તેમ છતાં પણ મૂળ પૂર્ણ તો પરિપૂર્ણ જ છે. એનામાં ક્યારેય ન્યૂનતા આવતી નથી.

આગળ કહે છે:

"ૐ ઈશા વાસ્યમ ઇદમ સર્વમ યત્ કિંચિત જગત્યા જગત। તેન ત્યક્તેન ભુંજીથા મા ગૃધઃ કસ્ય સ્વિદ્ ધનમ॥"

આ સૃષ્ટિની અંદર જે કંઈ વાત એક જ છે, જે કંઈ છે તે એક છે. પછી હવે બે થયા: જળ અને ચેતન. એ બધું જ ઈશ દ્વારા આવૃત્ત છે, આચ્છાદિત છે. એટલે એનો જે સોર્સ છે, બેઝ છે, જે મૂળ તત્વ જે છે, જેમાંથી આ બધું આવે છે, તે ઈશ્વર છે, તે પરમાત્મા છે એમ કહે છે. એમના અધિકારમાં છે. ઈશત્વ હોવું જોઈએ. સત્તા સામાન્યની વાત કરે છે અહીંયા આગળ. એ સત્તા સામાન્યની બહાર કંઈ પણ હોઈ શકતું નથી. એનું અસ્તિત્વ રહેતું નથી. જ્યારે સત્તા સામાન્ય ચાહે છે, ત્યારે જે અસ્તિત્વમાં હોય છે તે અનઅસ્તિત્વની અંદર જતું રહેતું હોય. જીવંત વ્યક્તિ મૃત્યુ પામે છે અને ક્યાંક જતો રહે છે. અહીં પછી દેખાતો નથી. એ જેમ અહીંથી જાય છે એવી રીતના છે. તો માત્ર એમના દ્વારા ઉપયોગ માટે છોડવામાં આવેલ છે, સોંપવામાં આવેલ છે, તેનો જ ઉપભોગ કરો. જે ઈશ્વરે આ બધું પ્રગટ કરેલું છે, તેનો જ ઉપભોગ કરો.

વધારાની લાલચ ના કરો એમ કહે છે. "આ ધન કારણ કે આ ધન કોનું છે?" આજે કંઈ છે તે બધું જ એમ જળ-ચેતન છે, એને ધન કીધું. એ બધું જ કોનું છે? અર્થાત કોઈ એક વ્યક્તિનું નથી. માત્ર ઈશ છે, એ પોતે જ એનો માલિક છે. એટલે એને ઈશત્વ કહેવામાં આવ્યું છે, જેમાંથી આ બધું પ્રગટ થાય છે, પ્રાપ્ત થાય છે આ બધી સંપત્તિ એની છે. એટલે તમને જે આપવામાં આવ્યું છે, વધારાની લાલચ વગર ઉપયોગ કરજો.

બીજો મંત્ર: અહીં ઈશ્વરથી આ અનુશાસિત જગતમાં કર્મ કરતાં કરતાં 100 વર્ષ એટલે પૂર્ણ આયુ સુધી જીવવાની કામના.

"કરો, મરી જવાનો વિચાર ના કર્યા કરો. પહેલામાં પહેલી વાત તો બાજુ પર મૂકી દો. આ પ્રકારે અનુશાસિત રહેવાથી સો વર્ષ સુધી બધું જ કર્મ કરતા કરતા પૂર્ણ કરવાનું છે. આ બધું કર્મ મનુષ્યને લિપ્ત એટલે કે વિકારગ્રસ્ત કરતા નથી. તમે શું વિચાર કર્યો? કર્મ કરતાં કરતાં સો વર્ષ એટલે પૂર્ણ આયુ સુધી જીવવાની? કેવા જગતની અંદર? કે ઈશ્વરના અનુશાસનમાં જે જગત છે, એ જગતમાં મારે જીવવાનું, નહીં કે હું મારું જગત બનાવી દઉં અને પછી હું મારા અંદર જ રહ્યા કરતો હોઉં સતત. એ જગતની ના પાડી. આ ઈશ્વરનું જગત છે, તેની અંદર જે કાંઈ છે તે પ્રાપ્ત કરી, એનો ઉપભોગ કરી એટલે અલ્પભોગ કરીને, અનુશાસિત ભોગ કરીને મારે સો વર્ષ જીવવાની કામના કરવાની છે. તો એમ કરતાં કરતાં તમે કર્મોથી લિપ્ત થતા નથી, કારણ કે અનુશાસનમાં છો તમે. ઈશના અનુસાર આ એનો આદેશ છે, એ પ્રમાણે તમે જીવો છો, તો તમે કર્મોથી પણ લિપ્ત થતા નથી.

એ સિવાય આ માર્ગદર્શન વિકારયુક્ત જીવનવાળા લોકોના માટે છે. આ માર્ગદર્શન એ તમારા માટે છે. એ સિવાયનો પરમ કલ્યાણનો કોઈ બીજો માર્ગ નથી. ઈશ્વરના અનુશાસનમાં રહેવું મુખ્ય વાત. એક બીજી, અલ્પભોગ કરવો જે કંઈ પ્રાપ્ત સંપત્તિ છે તેનો, અને ત્રીજું, એમ કરતાં કરતાં જે આવી પડે એ કર્મને પૂરું કરતા જાવ, પૂરું કરતા જાવ. કેમ? તમે ઈશ્વરના અનુશાસનમાં છો. તમે સ્વયં કર્મ નથી કરી રહ્યા, તમે કર્મના કર્તા નથી. અહીંયા આગળે એના ખ્યાલમાં રહીને કે "હિયર ઈઝ ધ ઈશ." ઈશ આ રહ્યો એમ. બસ આ છે. બધા બોસ કહે છે ને? આપણા ઋષિમુનિઓ એને "ઈશ" કહેતા. બોસનો એ બોસ, બધા બોસનો બોસ, એને "ઈશ" કહેતા હતા. એટલે પછી એમાંથી "ઈશ્વર" આવ્યું. તો આ સિવાય પરમ કલ્યાણનો બીજો કોઈ માર્ગ નથી. એટલે જીવનમાં એવું અનુશાસન હોય જે ઋષિઓએ અહીંયા આપણને બતાવ્યું કે જેને પાળવાથી મનુષ્ય લાંબુ આયુષ્ય મેળવી શકે છે.

આયુષ્ય કર્મ તમારું લાંબુ અને કર્મ બંધનોથી મુક્ત પણ થયું. તમે સારું લાંબુ જીવો અને કર્મ બંધનોથી મુક્ત પણ રહો અને અંતે પૂર્ણત્વ, બ્રહ્મત્વને પણ પાછું પ્રાપ્ત કરો, એ અહીંયા આગળે બતાવવામાં આવ્યું છે.

એ આ અનુશાસનનું "અસૂર્યા નામ તે લોકા અન્ધેન તમસાવૃતાઃ." આ અનુશાસનનું જે લોકો ઉલ્લંઘન કરે છે, શાસન ભંગ થઈ જાય, મર્યાદાનો ભંગ થયો. જ્યાં જ્યાં તે લોકો અસૂર્ય. પહેલા શું કીધું તું આપણે અગાઉના અંદર કે સૂર્ય સમાન સ્વયં છે તેમ જાણો અને બધી ઇન્દ્રિયો એના દ્વારા પ્રકાશિત થઈ રહી છે એમ. હવે અહીંયા આગળે એનું ઉલ્લંઘન કરનારા એટલે કે અનુશાસનનો ભંગ કરનારા એ કે એટલે કે અલ્પભોગના બદલે, ઉપભોગના બદલે ભોગ કરનારા. એને ભોગવી લેવું, બધું ભોગવી લેવું એટલે શું થયું? એની પર પોતાનો એકાધિકાર જમાવવાની વૃત્તિ પેદા થવી, એને ભોગ કીધો. એવા લોકો અસૂર્ય, જે સૂર્ય નથી એવા, માત્ર શરીર અને ઇન્દ્રિયોની શક્તિ ઉપર નિર્ભર, સદ્વિવેકની ઉપેક્ષા કરનારા એટલે કે ઈશ્વરની ઉપેક્ષા કરનારાઓ કે ઈશ્વરના અનુશાસનની ઉપેક્ષા કરી એ ઈશ્વરની ઉપેક્ષા કરી, બરાબર જ છે.

છતાં પણ આવી રીતે જીવન જીવનારા લોકો અસૂર્ય નામથી ઓળખાય છે. એ લોકો જીવનભર ઘાઢ અંધકાર એટલે કે અજ્ઞાનથી ઘેરાયેલા રહે છે. આંખો બંધ કરો, શું દેખાય છે? જો પ્રકાશ દેખાય છે તો તમે બરાબર છો. જો અંધકાર દેખાય છે તો તમે હવે વિચાર કરી લો કે તમને કેમ અંધકાર દેખાય છે? કારણ કે અંધકાર હોતો જ નથી. એવા એટલે ઘાઢ અંધકારનો બીજી વાત કરી કે ઘાઢ અજ્ઞાનથી ઘેરાયેલા રહે છે. અજ્ઞાન એટલે કયું? તો કે ઈશ પ્રત્યેનું અજ્ઞાન, એને અજ્ઞાન કહેવાય છે. તો એવા અજ્ઞાનથી ઘેરાયેલા છે એવા એ આત્માનું, આત્મચેતના નિર્દેશનું અંદરથી આમ ઘણી વખત એને અંતઃસ્ફુરણાઓ થતી હોય, એ બધાનું ઉલ્લંઘન કરનારાઓ, હનન કરનારા લોકો પ્રેત રૂપમાં પણ એવા જ લોકોમાં જાય છે. એટલે કે શરીર છૂટી ગયા પછી એ લોકો પ્રેતરૂપની અંદર થાય છે અને પછી એવા જ અંધકારયુક્ત એવા પ્રદેશોની અંદર એ લોકોને ભટક્યા કરવું પડતું હોય છે એમ અહીંયા આગળે કહે છે.

અવિચળ એવા ઈશ એક જ છે, અવિચળ છે. એનામાં ચળવિચળ હોતું. ઈશ્વરનો આ એક બહુ મોટો ગુણ છે કે ઈશ્વર કેવો છે? તો કે અવિચળ છે, ચૈતન્ય ઘન છે. એ જે મનથી પણ વધારે વેગવાન છે. કોઈનું પણ મન કેટલું પણ વેગવાન હોય તેમ છતાં પણ તેનાથી પણ વધારે વેગવાન છે. તો એવો તે સૌથી જૂના અને સ્ફૂર્તિવાન છે. સૌથી જૂના એટલે સૌથી વયોવૃદ્ધ છે, વડીલ છે, બધાના પિતામહ છે. એવા સ્ફૂર્તિવાન છે એટલે વિદ્યુત જેવી સ્ફૂર્તિ છે એની અંદર. એવા ઈશની વાત જે અવિચળ છે પણ સ્ફૂર્તિવાળા છે. એમને દેવગણ એટલે કે દેવતા અથવા ઇન્દ્રિયો સમૂહ મેળવી શકતા નથી. તેઓ સ્થિર રહેવા છતાંય દોડીને બીજા ગતિશીલોથી પણ આગળ નીકળી જાય છે. એટલે ચિત્તથી પણ આગળ કોણ છે? પરમાત્મા પહેલા આગળ પહોંચ્યો છે તો જ ચિત્ત ત્યાં પહોંચી શકે છે, સમજો. બાકી ચિત્તની પોતાની સ્વયં કેપેસિટી જ નથી કે ક્યાંય પણ ભટકે, ભટકે, ભટકે.

કારણ કે ઈશ, ઈશ્વરનું ઈશત્વ છે ત્યાં આગળે, એટલા માટે તો એ ભટકી શકતું નથી ચિત્ત પણ પછીથી. અને એમના અંતર્ગત અનુશાસનમાં રહીને ગતિશીલ વાયુ અપ એટલે કે સૃષ્ટિનો મૂળ ઘટકને ધારણ કરી રાખે. આમ આકાશની અંદર તમે વિમાનમાં ઉપર જાવ, ધીમે ધીમે ધીમે જેમ જેટલી હાઈટ પકડતા એક ચોક્કસ લેવલ પછી તમને આમ બસ એક પાણીનું જાણે કે આમ આચ્છાદિત એક લેયર જાણે કે હોય ને એવા પ્રકારનું દેખાય. ઉપર ધીમે ધીમે એકાદ માઈલ, બે માઈલ ઉપર જઈએ એટલે દેખાય. ઘણી વખત પાડોમાં પણ આપણને આ બધું દેખાતું હોય. તો બે માણસની વચ્ચે પણ જે કંઈ હોય છે ને એ બધું અપ છે ખરેખર. એમાંથી જ આ બધું વાયુ છે. એટલે કીધું છે કે જળમાંથી સૃષ્ટિ બની. આ બધું જ જે કાંઈ પ્રગટ થયું એ બધું એમાંથી પ્રગટ થયું આવી રીતના. એટલે પેલું અસ્પષ્ટ છે અને આ બધું..."

સ્પષ્ટ થયું નામ, રૂપ, આકાર બધું. ત્યાર પછી બન્યું તો એ અપને એ ધારણ કરી રાખે છે પોતાની ગતિશીલતાથી, પોતાના ઈશત્વથી. એટલે આ બધું જ જે કાંઈ છે તે બધું જ ઈશના નિયમન હેઠળ જ છે. તો વર્તમાન વિજ્ઞાન તો હજુ પ્રકાશથી વધારે ગતિશીલ તત્વને શોધી રહ્યું છે. મનની ગતિ તો એ માપી પણ નથી શકતું, ત્યારે ઋષિઓએ અવિચળ પરંતુ મનથી પણ વધારે ગતિમાન તત્વનો સાક્ષાત્કાર કરી ચૂક્યા હતા અને હજી કરી રહ્યા છે. જે અવિચળ છે અને છતાંય સૌથી ફાસ્ટેસ્ટ ફિંગર એકદમ પહેલું પહોંચી જ ગયું હોય. મન પહોંચે એ પહેલા એ પહોંચી ગયું. એટલે મન તો હંમેશા ચિત્ત દ્વારા જ જાય. એટલે ચિત્ત જાય એ પહેલા તો એ ત્યાં હોય તો જ ચિત્ત ત્યાં જઈ શકે, નહીં તો એનાથી પણ જવાતું નથી.

એ પરમાત્મા તત્વ ગતિશીલ પણ છે અને સ્થિર પણ છે. એ દૂરથી દૂર પણ છે અને નજીકથી નજીક પણ છે. અને એ બધા જળ-ચેતન જગતની અંદર પણ છે અને બધાની બહાર પણ છે. એટલે આમ અંદર-બહાર બધે એકાકાર એ જ રહેલું છે, એક રસરૂપ રહેલું છે. આ રૂમમાં પાણી ભરાઈ જાય તો બધું જેમ ભીંજાઈ જાય એ પ્રમાણે બધા જ ઈશુ બધા ઈશત્વથી ભીંજાયેલા જ છે. જે કાંઈ જળ-ચેતન છે તે બધું જ એમ કહેવા માંગે. વ્યક્તિ જ્યારે બધા ભૂતો એટલે જળ-ચેતન સૃષ્ટિને આ આત્મતત્વમાં જ રહેલાનો અનુભવ કરે છે તથા બધા ભૂતોની અંદર પણ આ આત્મતત્વને સમાહિત હોવાનું અનુભવે છે, ત્યારે એ કોઈપણ રીતે ભ્રમિત થતો નથી.

તો આ આત્મતત્વ છે જે અવિચળ છે, જે ગતિશીલ છે છતાં. એટલે કે જે બધે જ જે બધાની પોતાની અંદર ઓતપ્રોત રાખે છે. શું બધાને આચ્છાદિત? આના અંદર પણ ઈશત્વ છે તો જ એનું અસ્તિત્વ છે. કારણ કે જડમાં પણ એ છે, ચેતનમાં પણ એ છે. આવું જ્ઞાન જ્યારે આપણને સંપૂર્ણપણે બધે જ ઈશ છે વાળું જે આમ અંદર થાશે તે અનુભૂતિની વાત કરે છે. એવા આત્મતત્વને સમાહિત બધે જ સમાહિત રહેલું જુએ છે, ત્યારે કોઈપણ પ્રકારે ભ્રમિત થતો નથી. પછી એને ઈશત્વ ઉપર જ સંપૂર્ણતા આવી જતી હોય છે. એટલા માટે પછી એ ભ્રમિત થવાનો બંધ થઈ જાય છે અને પછી ભ્રમણાઓ રહેતી નથી. એને ખબર જ છે કે આ ખુરશી છે, પણ ખુરશી કોના આધારે છે? તો કે એના આધારે. આ કેમેરો છે, પણ એ કોના આધારે છે? તો કે એના આધારે છે. ઈશ્વરે કેમેરો બનાવ્યો? ના, ઈશ્વરે કેમેરો નથી બનાવ્યો, પણ ઈશ્વરે બધી યોજના એવી કરી છે.

આ જે કંઈ બધું થઈ રહ્યું છે તે બધું કોની સત્તામાં છે? ઈશ્વરની સત્તામાં છે. પછી બનાવનારા બધા આવે, બધી મટીરીયલ આવે, ટાઈમે ટાઈમે બધું ગોઠવાઈ થાય, બધું ફેક્ટરીઓ બને, માણસો આવે, કામ કરે, બધું થાય ને બધું બની જાય. પણ મૂળભૂત રીતે કોણ છે? સર્વ કાંઈ જે કાંઈ છે તે કેવળ ઈશ્વર જ છે, કેવળ પરમાત્મા જ છે. એવું જ્ઞાન આપણને થવું જરૂરી છે.

એટલે આ જે બાબત છે જે હમણાં તમને કીધી, એ માત્ર વાંચેલા જ્ઞાનથી ભ્રમનું નિવારણ શક્ય નથી. એના પર બેસીને શું કરવું પડે? વિચાર કરવો પડે. તો એને કીધો આત્મવિચાર. અને એવો જ્યારે અંદર ઊંડો ઉતરે એટલે પછી શું થાય? એ વિચારનું શું થઈ જાય? નિદિધ્યાસન થઈ જાય. ત્યાં ત્યાં જ બેસી રહે ને એટલે નિદિધ્યાસન થઈ જાય. એને કે આનું અંદરથી મૂળ તત્વ શું છે એને અનુભવવાનું એ શરૂ કરે છે પ્રત્યક્ષ રીતે, અપરોક્ષ રીતે. તો એવી રીતના આ આત્મતત્વને સમાહિત હોવાનું અનુભવ કરવા માંડે છે, તેના ભ્રમોનું નિવારણ થઈ જાય છે. એના માટે અનુભૂતિપરક જ્ઞાન અનિવાર્ય છે. એટલે કે તમારે સંપૂર્ણ અનુભવ થવો જરૂરી છે કે આ જે કંઈ છે તે ઈશ્વર જ છે અને બસ બીજું કંઈ જ નથી. એવો અનુભવ થવો જરૂરી છે. જ્યાં સુધી એ થયો નથી ત્યાં સુધી ભ્રમનું નિવારણ થતું નથી.

જે સ્થિતિમાં વ્યક્તિ આ મર્મને જાણી લે છે કે આ આત્મતત્વ જ સમસ્ત ભૂતોના રૂપોમાં પ્રગટેલું છે, તો એ એકત્વની અનુભૂતિની સ્થિતિમાં આવી જાય છે. હવે પછી એને શોક કે મોહ ક્યાંથી? મોહ ક્યારે થાય? લાલચ થાય, પ્રાપ્ત કરવાની, આમ પ્રભુત્વ મેળવવાની એ બધી જ્યારે ઊભી થાય લાગણીઓ ત્યારે એ થતું હોય. શોક ક્યારે થાય? કે એની અપ્રાપ્તિની સ્થિતિની અંદર એને શોક ઉત્પન્ન થઈ જાય છે કે આ હજુ મને મળ્યું નહીં, હજી મને મળ્યું નહીં એમ કરીને. પણ મૂળભૂત રીતે પરમાત્મા જે છે એ તો અશોક છે. અને એને તો બધું પ્રાપ્ત જ છે. એ તો ઓલરેડી એને પ્રાપ્ત કરેલું છે બધું. એની પોતાની સત્તાની અંદર રહેલું છે એવું એને ખબર છે. એટલે એવો જ્યારે જ્ઞાની અંદર થઈ ગયો હોય, અનુભવ કરી લીધો કે બધું મેં પ્રાપ્ત કરેલું જ છે. તો કે હા, અહીંથી બેઠા બેઠા કેદારનાથ હું અડેલો જ છું એવો અનુભવ હોય.

એમ એક ક્ષણે ત્યાં આગળ છું કે હા જો આ દક્ષિણ ધ્રુવને મેં ટચ કર્યો. તો આમ એ અનુભવ ત્યાં આગળ એને માવવા માંડે. એવી અનુભૂતિ જબરજસ્ત. તો એ આત્મતત્વ જ સમસ્ત ભૂતોના રૂપોમાં પ્રગટેલું છે. એના માટે પછી કશું જ બાકી રહેતું નથી પ્રાપ્ત કરવાનું. એટલા માટે એને અશોક થઈ જાય છે. એને કોઈપણ પ્રકારનો શોક થતો નથી. એને કોઈ પ્રકારની લાલચ હોતી નથી.

હવે એક હિમાલય જે પર્વતની એક ગિરીમાળા જેટલું સોનું દાખલા તરીકે તમને આપું, તમે ક્યાં મૂકો? તમે શું કરો એનું? આ બધું છેવટે આપણે શું જાણ્યું હોય? તો કે ધાતુનો કચરો છે, મળ છે એ તો પૃથ્વી તત્વનો. હવે એને મુકશો ક્યાં અગાડે? તમે માન્યું કે આ સોનું છે. બોલો, વાસ્તવની અંદર તો એ મળનો એટલે ખાણોમાં આમ આમ બહાર કાઢે છે. સમયે સમય જે તે જગ્યાએ મળ રૂપે કાઢે છે. પૃથ્વી તત્વ અંદર બધું પ્રોસેસિંગ થાય છે. એના બધા એનું બધા રસો, રસાયણો બધું જાતજાતનું. એનોય પ્રાણ ચાલે છે પૃથ્વીનો. બધું કામકાજ જબરજસ્ત છે. અને આ ફાઇનલ પ્રોડક્ટ બહાર આવી તી કે આ. અને આ બધા ઉચકી ઉચકીને બધા મૂકે છે મલોકરોની અંદર સંગ્રહે છે. બોલો, આ પૃથ્વી તત્વનો મેલ કે મળ. બોલો, લોકો અને પાછા માને છે અને પાછા

એને પહેરીને ફરે છે અને પાછા સુખી માને છે કે, "જો અમે કેવું એ પહેર્યું!" એમ બોલે. કોઈ પોતાનો મળ પહેર્યો છે આમ માળા બનાવીને. હવે એને ખબર પડી જાય કે આ એ જ છે, તો હવે એને લાલચ રહેશે કે એ ના હોવાના સંજોગોમાં એને દુઃખ થશે, ના? બરાબર. તો એવું કોને થશે? પણ એ કેવળ જ્ઞાનીને જ થશે. આ ફિલિંગ અને અનુભૂતિ એને જ આવશે અને એટલા માટે આ બધું નહીં કરે. બાકીના બધા કર્યા કરતા હશે ને, એ હસતો હશે. એ હશે કરતો હશે કે, "આ જો બધા કેવું બધું ચોપડીને ફરે છે! કેવું બધું પહેરીને ફરે છે! કે શું પહેર્યું છે તને ખબર છે?" એમ પૂછેય ખરો. પછી હસ્યા કરે, બોલે નહીં કે, "આ તે પૃથ્વી તત્વનો મેલ કાઢ્યો છે ને બધો, એ તું ચોપડીને ફરે છે, લગાડીને ફરે છે." હા, માથે લગાડે, રાજા બને પાછો. બાકી તો શું? સોનાનો મુગટ ને મય પાછા હીરા જડે ને બધું. કાંઈ જાતજાતનું કરે.

તે પેલું પેલો મેલ છે તો પેલોય મેલ જ છે, હીરો છે તેય બી. એટલા માટે જે આ દ્રષ્ટિ પ્રાપ્ત કરી લે છે, "ઈશ દ્રષ્ટિ" કહેવાય. ઈશ થયા વગર ઈશ દ્રષ્ટિ પણ પ્રાપ્ત થતી નથી. તો આવી ઈ દ્રષ્ટિ જેને પ્રાપ્ત થઈ જાય છે, તે કશાથી લેપાતો નથી, એને કશાનો મોહ થતો નથી, એને કશાનો પણ શોક થતો નથી. કેટલું પ્રોફાઉન્ડ અહીંયા આગળ નોલેજ આપેલું છે આપણને, એ જોવાની વાત છે. એક ક્ષણમાં આપણને આ બધાથી દૂર કરી દે, એને જ્ઞાન કહેવાય. એનું તો એ થતું નથી. પૂર્ણત્વનો આનંદ, પૂર્ણત્વનો આનંદ આપે એ પરમાત્મા. એ પરમાત્મા બરાબર કેવા છે? સર્વવ્યાપી છે, બધી જ જગ્યાએ વ્યાપેલા છે. કોઈ સ્થળ ખાલી નથી એના વગરનું એમ. રિક્ત સ્થાન છે જ નહીં, બધે પરિપૂર્ણતા છે અને બધે પરમાત્મા. પરમાત્મા કોણ? ઈશ. એ પરમાત્મા એ કેવા છે? તેજસ્વી છે. આવું તેજ નહીં, સૂર્ય સમાન તેજસ્વી.

પણ સૂર્ય પણ એને તોલે નથી. સમાન કહેવું પડે છે આપણે, કારણ કે એના તેજની કોઈ આપણે વાત નથી શબ્દોની અંદર કરી શકતા. નજીકમાં નજીક કોણ? તો કે સૂર્ય સમાન તેજસ્વી. ચંદ્ર સમાન. સીધા એક સાથે એ બધે જ છે. જળ-ચેતનમાં આ તમે ભેદ પાડો છો, "આ જળ છે ને આ ચેતન છે." એ શું કહે? જળ-ચેતન કશું છે જ નહીં, બધું જે કાંઈ છે એ આ બધું જ પરમાત્મા જ છે એમ. આ બધું જ પરમાત્મા છે એમ. પહેલામાં પહેલા મંત્રની અંદર આપણને કહી દીધું, "ઈશાવાશ્યમ ઈદમ સર્વમ." બસ, પૂરી થઈ ગઈ ત્યાં આગળ. આટલું જ જેને અનુભવ આવી ગયો, કલ્યાણ થઈ ગયું. અને આટલો જ અનુભવ કરવાનો છે. અને "ઈશાવાશ્યમ ઈદમ સર્વમ" આટલાનો જ અનુભવ કરવા માટે તમને આટલા મંત્રો આપ્યા છે. બધું આપ્યું ને છેવટે એમ કીધું કે તમે ઓમકાર કરો પ્રાણાયામ કરીને અને તમે ત્યાં પહોંચી જશો, તેનો અનુભવ આવશે તમને.

અનુભવ કેવી રીતે કરવો તેનો રસ્તો તો આપી દીધો તમને. આવી રીતે તેજસ્વી છે, એના તેજની કોઈ સીમા નથી. એ દેહરહિત છે, એટલે દેહ નથી એટલે આકાર નથી. સ્નાયુરહિત, છિદ્રરહિત, એટલે વર્ણરહિત છે. એનામાં છિદ્ર જ નથી, બોલો! એ શુદ્ધ છે અને નિષ્પાપ છે. કેવા છે? નિષ્પાપ. એના પાપ એની અંદર પ્રવેશી જ ના શકે. જેવું એની પાસે પહોંચે એટલે એ પાપ બી પુણ્ય બધું ઓગળી જ જાય, બધું ખતમ થઈ જાય ત્યાં આગળ. એટલે એ કવિ છે, ક્રાંતદર્શી છે, મનીષી છે. તો કે મન ઉપર શાસન કરી શકે તેને મનીષી કહેવાય. પણ એનાથી ઉપર ઉઠી જાય બધા એ મહર્ષિઓ, મનીષીઓ કહેવાય. સર્વ સર્વજયી છે, બધાની ઉપર વિજય પ્રાપ્ત કરે છે અને સ્વયં ઉત્પન્ન થનારા છે. આ જળ-ચેતન બધું જે કાંઈ છે તે બધું કેવું છે? સ્વયં છે, સિદ્ધ છે, જાતે જ ઉત્પન્ન કરે છે બધું જડતાઓ. એમણે અનાદિકાળથી બધાના માટે યથાયોગ્ય સાધનોની વ્યવસ્થા બનાવેલી છે.

અશોક રાજાની પાસે મર્સિડીઝ નહોતી, તમારી પાસે હોય છે. બોઈંગના વિમાનમાં તમે ઉડી શકો, એના પાસે એ નહોતું. એને ઘોડો જ રાખવો પડતો. વધુમાં વધુ 40 કિલોમીટર જઈ શકે આખા દહાડાની અંદર. ઘોડાની કેપેસિટી એટલી જ હોય, એથી વધારે ના હોય. પછી વધારે દોડાઈ દોડાઈ કર્યા કરે, ઘોડો થાકી જાય. અને આ ગાડી તો થાકે જ નહીં તમારી. પેટ્રોલ પૂરો, હવા પૂરો અને દોડાઈ રાખો. તો સમયે સમયે સાધનો પ્રગટ થાય છે. તમે બહુ સુખી છો. રાજા-મહારાજાઓને જે સુખ પ્રાપ્ત નહોતું, એ આજના સામાન્ય માણસો આ બધું સુખ-વૈભવ પ્રાપ્ત કરી લીધો છે. બધાના એક સાથે કેટલા બધા પુણ્ય પ્રકાશિત થઈ રહ્યા છે! તે પ્રકાશિત પુણ્યની પરિસ્થિતિની અંદર અત્યારે જે કૃત્યો થઈ રહ્યા છે, જે મનોદશાની અંદર વ્યક્તિઓ મુકાઈ રહ્યા છે, તે નવા પ્રકારની કર્મની શૃંખલાઓ પેદા કરી રહી છે, જેના વિશે લોકો અત્યારે અભાન છે.

બહુ જ થોડા લોકો એ બાબતે સભાન છે. તેને કર્મની વાત કરી તો સ્વયં ઉત્પન્ન થનારા છે અને અનાદિકાળથી, એટલે છેક પહેલેથી, બધાના માટે યથાયોગ્ય અર્થો, સાધનોની વ્યવસ્થા એમણે બનાવી રાખેલી. જેઓ માત્ર અવિદ્યા, એટલે કે પદાર્થપરક વિદ્યાની ઉપાસના કરે છે, તેઓ ઘોર અંધકારમાં ઘેરાઈ જાય છે. પદાર્થ વિજ્ઞાન, આ બધી ચીજવસ્તુઓ પેદા કેમની કરવી, શું કરવું, કેવી એપ્લિકેશન કરવી, તે. હવે આગળની વાત કરે. જેઓ માત્ર વિદ્યા, એટલે કે ચેતનાપરક વિદ્યાની ઉપાસના કરે છે, તેઓ પણ એવી જ રીતે અંધકારમાં ફસાઈ જાય છે. જે ફક્ત ચેતનની જ વાત કરે, કારણ કે એને શું થયું? જળભાગને ઇગ્નોર કર્યો. હવે જળ જે છે તે પણ ઈશ છે, એ વાત એ ચૂકી જાય છે. એટલા માટે એ અંધકારમાં પડે. તમે બે આંખ વડે જોઈ શકો છો, એવી રીતે તમારે આ બંનેને એક સાથે એક છે એમ જાણવાનું છે. જળ છે તે પણ, ચેતન છે તે પણ.

એને આવી રીતે જાણવું જરૂરી છે. એટલા માટે તમે અંધકારમાંથી પછી બહાર આવી શકો. જે ધીર પુરુષોએ અમારા માટે આ બાબત વિશેષ રૂપે કહેલા છે, અમોએ એ ધીર પુરુષોને સાંભળ્યા છે કે વિદ્યા એટલે કે આધ્યાત્મિક જ્ઞાનનો પ્રભાવ ભિન્ન છે તથા અવિદ્યા એટલે કે ભૌતિક જ્ઞાનનો પ્રભાવ એનાથી પણ ભિન્ન છે. એક સંસારપરક છે અને એક આત્મપરક છે. વિદ્યા બંને આવશ્યક છે અને વ્યક્તિ વિશેષ રૂપે.

આ બંનેનું સંપાદન થવું જરૂરી છે, જેના વડે તમે સંસારમાંથી મુક્ત થશો. નહીં તો, એકલો જ્ઞાન સંપાદન કર્યા કરશો તો સંસાર તમારો અટકી જશે. સંસારમાં તમે અટકી જશો અને લોકોને ખટકશો. "આ કેમ છે? હજી એ જીવે છે?" એવી સ્થિતિ આવી જશે. કંઈ કરતો પણ નથી અને કહે કે, "આ બસ છે જ!" એમ કે. અને પેલો વિદ્યાની ઉપાસના કરીને હજારો વર્ષ સુધી જીવી જતો યાર! જતો તોય નથી, હજાર વર્ષથી છે કે શું? એવી સ્થિતિ આવે. એના કરતાં સાચું એ છે કે તમે અવિદ્યા અને આ વિદ્યા બંનેનો અભ્યાસ કરો, બંનેને જાણો. એમ જાણવાની છે ખાલી એમ. બંને વિદ્યા અને પછી એ સંસારમાંથી તમારે બહાર નીકળવાનું છે. એ રસ્તો છે. એટલે સીધેસીધા સ્કીપ તમે કરી શકવાના નથી સંસારને. અને સ્કીપ કરીને સીધો કોઈ બહાર નીકળવાનો પ્રયત્ન કરે તો એ યોગ્ય હોતો નથી. એના માટે એ જરૂરી છે કે સંસારમાંથી આ બંને વસ્તુઓને જાણે.

જડને પણ સંપૂર્ણ જાણે, ચેતનને પણ સંપૂર્ણપણે જાણે. અને આ જડ જે છે તે પણ ઈશ અંડરમાં છે. આ ચેતન છે તે પણ ઈશના અંડરમાં જ છે. અને આ બધું જ જે કંઈ છે તે બધું જ ઈશ છે. એના વડે જ પરાવૃત્ત થયેલું છે, એવું જ્યારે જાણે છે તે વ્યક્તિ એને છૂટે છે. એટલા માટે અહીં ઋષિ આપણને સલાહ આપી છે કે વિદ્યા અને અવિદ્યા બંનેને એકસાથે જાણો.

પછી શું કરવાનું? તો કે એમાંથી અવિદ્યા દ્વારા મૃત્યુને પાર કરીને વિદ્યા દ્વારા અમરત્વની પ્રાપ્તિ કરી શકાય. પહેલા બંને વિદ્યાઓને જાણવાની કીધી. જાણ્યા. અવિદ્યા દ્વારા મૃત્યુને પાર થવાનું છે. "આ અવિદ્યા છે," એવું તમે જાણશો એટલે તમે મૃત્યુને પાર થશો એમ કહે છે. અને પછી વિદ્યા દ્વારા અમરત્વની પ્રાપ્તિ થ. તો અમર શું છે એ તમે વિદ્યા દ્વારા જાણી લેશો. એટલે તમે જડને પણ સંપૂર્ણ જાણી લીધું અને ચેતનને પણ. અને આ બંને જે છે તે વાસ્તવમાં ઈશ છે, ઈશ્વર જ છે, બીજું કંઈ જ નથી એમ. સંપૂર્ણ અનુભવ તમને આવશે. એટલે કે જે લોકો માત્ર અસંભૂતિ એટલે કે વેરવિખેર વિનાશની જ ઉપાસના કે એટમ બોમ્બની ઉપાસના કરતા હોય એના જેવું છે. એવી જ પ્રવૃત્તિઓમાં વ્યસ્ત રહે છે. ખરેખર એ દારૂ જ પીધે રાખતો હોય પણ એ એને ખબર નથી કે અંદર કેટલા બધા વિસ્ફોટો એ રોજ પેદા કરી રહ્યો.

એના માટે તો એવા લોકો ઘોર અંધકારમાં ફસાઈ જાય. મટીરિયાલિસ્ટિક લાઈફ એન્જોય કરો કે બસ બીજું કંઈ છે જ નહીં. તો એ લોકો ઘોર અંધકાર એટલે કે અજ્ઞાનમાં ફસાઈ જાય. એ લોકોને પછી આત્માનું વિશેની કોઈ જાણકારી મળવાની સંભાવનાઓ દિવસે દિવસે દૂર જ થતી જાય. છેવટે એટલા બધા દૂર થઈ ગયા હોય કે કોઈ એમ એમને જ્ઞાન આપવા માંગે, કહેવા માંગે તો પણ એ લોકો સ્વીકાર ન કરી શકે, ગ્રહણ ન કરી શકે. અને પછી એમ કહે કે, "હું ભગવાનમાં માનતો નથી." બરાબર? અને પછી એકદમ એવું પરિવર્તન આવે કે એકદમ કશુંક થાય ને કંઈક અને પછી એને એમ થાય કે, "આ કેવી રીતે થયું? આ શક્ય જ નહતું!" ત્યારે પછી એને વિચાર આવે કે, "યાર, કંઈક તો હોવું જોઈ કે જે આ બધાથી પર છે અને પર આ બધાયને પરાધીન કરનારું છે." એવું ઈશત્વવાળું, પ્રભુત્વવાળું કંઈક છે એવું જે એના મગજમાં ઘેર પડવને ચાલુ થાય એટલે પછી એનું કામ ચાલુ થાય.

એટલે વિનાશની ઉપાસના ના કરવી, એવી જ પ્રવૃત્તિઓમાં વ્યસ્ત ના રહેવું, કારણ કે એનાથી અંધકાર એટલે કે અજ્ઞાન પ્રગટ થાય છે અને એમાં માણસ ઘેરાઈ જાય છે.

અને જે માત્ર સંભૂતિ, સંગઠન, સૃજનની જ ઉપાસના કરે છે, તેઓ એવા જ પ્રકારના અંધકારમાં ફસાઈ જાય છે. સંગઠન અને સૃજન, બધા લોકોને ભેગા કરવા, સર્જન કર્યા કરવું, કંઈક નવું કર્યા કરવું સતત. એ બધાની અંદર પણ મશગૂલ રહેતા હોય છે. એટલે એવું કરવાથી પણ એ લોકો નિવૃત્તિ પામતા નથી એમાંથી. અને એના કારણે એ લોકોની દ્રષ્ટિ ઈશુ ઉપર જતી નથી. માટે પોતે ઈશ્વત્વ ક્યારેય પ્રાપ્ત કરતા નથી કે તેનો અનુભવ પણ કરતા નથી. એટલા માટે એ લોકો અંધકારમાં ફસાઈ જાય. એટલે વિદ્યા અને અવિદ્યા બંનેની ઉપાસના સાથે કરવી જ હોય અને એને જાણવું જ હોય. ઈશને જાણો, બસ વાત એ જ છે.

હવે જે દેવ પુરુષો અમારા માટે આ વિષય કહ્યો છે, જે લોકને વિશેષ રૂપે અમો એ ધીર પુરુષો દ્વારા સાંભળ્યું છે, એ લોકોએ અગાઉ કહ્યું હતું અને અમે સાંભળ્યું છે કે સંભૂતિ યોગનો પ્રભાવ અલગ છે અને અસંભૂતિ યોગનો પ્રભાવ અલગ છે. બંને ભિન્ન ભિન્ન. એક મટીરિયલ લાઈફનો અનુભવ છે અને એક અધ્યાત્મ જીવનનો અનુભવ છે. બંને અલગ અલગ છે, પણ એ બેયને સાથે રાખીને કરવામાં આવે તે સંપૂર્ણ યોગ થાય છે. જીવવા માટે આહારની જરૂર પડશે. આહાર માટે વિત્તની જરૂર પડશે, પૈસા. પૈસા માટે તમારે કંઈક કાર્ય તો કરવું પડશે, કોકને કંઈક આપવું પડશે, કોકને કરી આપવું પડશે. છેવટે આજકાલ સર્વિસ સેક્ટર બહુ આવી ગયું છે એટલે કરી આપે એમ. તો એટલા માટે સંભૂતિ એટલે કે સમયને અનુરૂપ નવું સર્જન તથા અસંભૂતિ એટલે કે વિનાશ એટલે કે અવાંછનીયને સમાપ્ત કરવું. અત્યારે જો આ નવા કમ્પ્યુટરો, નવું AI વાળું બધું જે કંઈ બધું ડેવલપ નવું નવું અત્યારે આવી રહ્યું છે.

અને અત્યારે જોઈએ તો પેલી એક જમાનાની અંદર પેલી ચાલતી તી પેલી ટેપ રેકોર્ડરની અંદર ટેપ મુકતા તા. આટલી ટી સિરીઝની ગુલશન કુમાર આવડો મોટો બની ગયો એમાંથી તે ગાયબ જ થઈ ગઈ સંપૂર્ણપણે. અત્યારે આમ જોઈએ તો કોઈ વપરાશમાં જ નથી. ક્યાં હશે કોણ ખબર? શોધીએ તો માર્કેટમાંય ના મળે અત્યારે એવી સ્થિતિ થઈ ગઈ. એટલે અસંભૂતિ તો એ વિનાશમાં જતી રહ્યું અને આ નવું સર્જન થઈ રહ્યું છે. તો બધા AI ના રિલેટેડ બાબતો અત્યારે બધી જ શોધી રહ્યા છે અથવા જે એક્ઝિસ્ટિંગ ચીજો છે તે બધાયની અંદર AI એપ્લિકેબલ કેમનું કરી નાખવું તેના અત્યારે ચિંતન વિષયોની અંદર બધા પડેલા છે. એટલે સંભૂતિ અને અસંભૂતિ બંને સાથે સાથે કરવાનું. આ બંને કલાને એકસાથે જાણો. વિનાશની કળાથી મૃત્યુને પાર.

કરી અનિષ્ટકારીને નષ્ટ કરી મૃત્યુ ભયથી મુક્તિ મેળવી તથા સંભૂતિ એટલે કે ઉપયુક્ત નિર્માણની કલાથી અમૃત તત્વની પ્રાપ્તિ કરાય છે.

ભોજન કરવું હોય તો પહેલા લોટનું એક સ્વરૂપ છે. અનાજનું એક સ્વરૂપ છે, પછી એક લોટનું સ્વરૂપ છે. તો જ્યારે તમે શું કરો છો? અનાજને દળી કાઢો છો, ત્યારે જે અન્ન હતું તેની અસંભૂતિ થઈ ગઈ. એ વિનાશ થઈ ગયો. ગ્રાઈન્ડિંગ કરી નાખ્યું, દળી કાઢ્યું, ખતમ કરી નાખ્યું. એનો જે આકાર હતો, બધું, એ બધું ખતમ થઈ ગયું. હવે લોટ બની ગયો. હવે એ તમારી પાસે એક સમય સુધી છે. ભૂખ લાગી એના થોડાક સમય પહેલા લાગશે એમ કરીને. પણ એ જ લોટને પાણીને બધું કરીને એને પહેલા ગુલ્લા કરી નાખવામાં આવે, એને નેક્સ્ટ લેવલનું સ્વરૂપ. તો હવે લોટની અસંભૂતિ થઈ ગઈ. એ જે પેલો ફ્લોર હતો, તે સ્વરૂપ ગાયબ થઈ ગયું અને લુવો બની ગયો. હવે લુવો પાછો વચલું સ્ટેજ જ હતું. એટલે હવે તેની પછી શું થશે? તો કે લુવાને વણવામાં આવશે. તો રોટલી બની ગઈ, ભાખરી બની ગઈ, પૂરી બની ગઈ.

કંઈક આકાર આપવામાં આવ્યો, કશુંક થયું. એને પણ પાછો પ્રોસેસ કરવામાં આવશે અને પછી ભોજન કરી દેવાનું. ત્યારે પાછું ફરી અંદર વિસર્જન ચાલુ. એને તોડફાડ તોડફાડ કરવાનું. અંદર રસો પડશે, બધું થશે, પલોડશે, બધું થશે, પ્રોસેસ થશે. તો એને અંદરનું એકે એક એટમ બધો હલબલાઈ મુકશે પાછી. એટલે અસંભૂતિથી પણ પાછી ચાલુ છે ત્યાં એનું સ્વરૂપ બદલાય. તો આવી રીતના સંભૂતિ અને અસંભૂતિ બંને સર્જન-વિસર્જન સાથે ચાલ્યા જ કરતું હોય સંસારની અંદર, એમ કહેવા માંગે છે.

એનાથી તમે મૃત્યુને પાર કરીને રોજ રોજતમમાં આહાર લો છો, ત્યારે તમે મૃત્યુને પાર થાવ છો. એવી રીતે સંભૂતિ એટલે કે મૃત્યુને પાર કરીને અનિષ્ટકારીને નષ્ટ કરી, મૃત્યુ ભયથી મુક્તિ મેળવો તથા સંભૂતિ એટલે કે ઉપયુક્ત નિર્માણની કલાથી અમૃતત્વની પ્રાપ્તિ કરાય છે. અમરત્વની પ્રાપ્તિ કરો. તમે રોજેરોજ લાંબુ જીવન જોડો.

આપણને એમ લાગે કે ભઈ આસ વર્ષ જીવ્યો, પણ વાસ્તવની અંદર તમારું ક્ષણે ક્ષણે જીવન જોડાતું જતું હોય છે. અંદર એડ થાય છે. એક સેકન્ડની આગા પાછી જો કંઈ અસંભૂતિવાળી આવી ગઈ, તો માણસ ખતમ. એનું અસ્તિત્વ ભયમાં મુકાઈ જાય. એનો નામરૂપ જતું રહે, આકાર જતું રહે, બધું ખતમ થઈ જાય. પણ પેલું જે મૂળ તત્વ છે, તેને કાંઈ પણ આ સંભૂતિ કે અસંભૂતિ લાગુ પડતું નથી.

એટલે કે સોનેરી પાત્રથી સત્યસ્વરૂપ, આદિત્યમંડલસ્થ બ્રહ્મનું મુખ ઢંકાયેલું છે. "હે પૂષણ! મારા જેવા સત્યાન્વેષણ, સત્યની શોધ કરનારા માટે, આત્માવલોકનના ઈચ્છુક માટે એ આવરણને અનાવૃત્ત કરો, હટાવી દો." "હિરણ્મયેન પાત્રેણ સત્યસ્યાપિહિતં મુખમ્" કે જે બ્રહ્મ સ્વરૂપ છે, તેનું મોઢું છે, તે આ સુવર્ણ જેવા આદિત્ય મંડળસ્તંભ છે, તેનાથી ઢંકાયેલું છે.

તો બ્રહ્મને જ્યારે તમે જાણવાનો પ્રયત્ન કરશો કોઈપણ જગ્યાએ, તો સૌથી પહેલા તો તમે આદિત્ય વર્ણ, સૂર્ય જેવો પુષ્કળ પ્રકાશ જોશો. એનાથી એ આવૃત્ત થયેલું, એનું મોઢું ઢાંકેલું છે બ્રહ્મનું. એ પ્રકાશને પાર છે પરમાત્મા. એટલે એને પારબ્રહ્મ પણ કહેવામાં આવે. બધાને પાર કરી જાવ, ત્યાર પછી જે બાકી પ્રગટ મળે તમને, તેને પરબ્રહ્મ કહેવામાં આવે છે કે પારબ્રહ્મ કહેવામાં આવે છે. એને પરમેશ્વર કહેવામાં આવે છે, કારણ કે એ બધા ઈશનો પણ ઈશ છે. નાના ના મોટા ઈશ પણ પાછા એને પેદા કરે અલગ અલગ કામ કરવા માટે. પવન, પાણી, વરસાદ, આ બધું વ્યવસ્થા બધી ગોઠવી સૃષ્ટિની અંદર. એટલે એ બધું કામે અલ્ટીમેટ ઈશ છે.

એટલે આત્માવલોકન કરનારા એવા મારા માટે એ આવરણને અનાવૃત કરો," એમ પ્રાર્થના કરે છે અહીંયા આગળ. "કે બસ આ આવરણ તમારું હટાવી દો. કે ભઈ સૂર્ય જેવું જે છે તે પણ જાઓ, કે સુવર્ણ જેવું ચમકદાર છે છતાં પણ એ જાઓ. કે મારા જેવા સત્યાન્વેષણ એટલે કે સત્યની શોધ કરનાર. સત્ય શું છે? બ્રહ્મ સત્ય છે, બાકી જગત મિથ્યા છે," શંકરાચાર્યે કહી દીધું છે. "હવે બ્રહ્મ સત્ય છે, પણ એ સત્યને પણ તમારે સત્યાપિત તમારે જ કરવું પડશે. તમારા માટે હું સત્ય સત્યાપિત ન કરી શકું. મારા સત્યાપિત કરેલાને તમે અનુભવ રૂપે એક પ્રમાણ રૂપે લઈ શકો છો, પણ તમે સ્વયં જ્યાં સુધી એ સત્યાપિત નહીં કરો, ત્યાં સુધી બ્રહ્મનો સાક્ષાત્કાર થતો હોતો નથી. માટે તમારે બધાના સત્યાપિત થયેલા ઋષિ-મુનિઓએ સત્યાપિત કરેલું જ્ઞાન છે, તેને આપણે સ્વીકારીએ છીએ. પણ એના આધારે આપણે આગળ વધવાનું છે.

ખાલી વાંચવાચ કરવાથી કશું થવાનું નથી. એમણે બતાવેલા રસ્તે આપણે આગળ વધવાનું છે. વિદ્યા-અવિદ્યાને જાણવાની છે, વિશેષ રૂપે સમજવાની છે, ઈશને જાણવાનું છે, ત્યારે આપણું કામ પૂરું થાય છે."

એટલે કહે છે કે, "હે પૂષણ! જગતના પોષ, પોષક, પોષણ કરનારને પોષણ કહેવામાં આવે છે." "હે પૂષણ! એ એકાકી ગમન કરનારા એક જ છે, તો પછી એકાકી જ હોય ગમન કરનારા." વાસ્તવમાં એ અવિચળ છે, પણ અહીંયા એને એની જે શક્તિ છે ગમન કરવાની, એનો ઉપયોગ કરીને કીધું: "એકાકી ગમન." એકલો એકલો જ ગમન કરે છે, બાકી કંઈ નહીં. સત્યનું અન્વેષણ કરનારો પણ એકાકી હોય છે જીવનની અંદર. બધાના સાથે રહીને, બધાને સાથે મળીને, બધું કરીને કરનારો ક્યારેય સત્ય સુધી પહોંચી શકતો હોતો નથી. એ ભટકી જ જાય 100 ટકા વચ્ચે. એટલે એક સમયે એને એકાંતમાં જવું પડે અને પછી એકાંકી ગમન કરવું પડે. અંતરગમન કરશે, ત્યારે પછી અન્વેષણ કરશે, ત્યારે પછી ઈશ સુધી પહોંચશે. ત્યાં સુધી એ પહોંચી શકતો નથી.

એકાકી ગમન કરનારા, "હે યમ!" યમ એટલે કોણ? યમ દેવતા. પણ યમ દેવતા એટલે કોણ? આપણે કલ્પના કરી: "પાડા પર બેસીને આવે છે એ યમ." એવું નહીં. શું? એ યમ એટલે નિયંત્રણ કરનારા, રેગ્યુલેટરની વાત કરે છે. એટલે યમ દેવતા, ગોડ કહીએ છીએ આપણે એને, રેગ્યુલેટર. "હે સૂર્ય!" સૂર્ય કેમ કીધો? સર્વને પ્રેરણા કરે છે. બધા સૂતા જ હોય એમ નહીં.

તો પછી સવારમાં સૂર્યોદય થાય ને જેમ બધાને ઉઠવાની પ્રેરણા થાય છે, ઇન્દ્રિયોથી માંડીને બધી જ વસ્તુની અંદર ચેતનતાનો આભાસ આવવાનો શરૂ થાય છે સૂર્યોદય થતાં. એટલે એને કીધું, "સર્વપ્રેરક સૂર્ય, હે પ્રજાપતિ!" પ્રજાપત્ય એટલે સૃજનશીલ. સવાર પડે ને ઘડવાનું ચાલુ કરી દે. "પ્રજાપતિ, આઠ વાગ્યે તો આને મળવાનું છે, નવ વાગ્યે આ કરવાનું છે, દસ વાગ્યે પહેલું કરવાનું છે." બેઠો હોય ટોયલેટમાં સાડાપાંચ વાગ્યે. સાડાપાંચ વાગ્યે એટલે પ્રજાપતિતા બેઠા બેઠા બધું ઘડી કાઢે. આખો દાડો ઘડી કાઢ્યો હોય. તો એવા છે, "આપ પોતાના કિરણોની ચકાચૌંધ ચમકને હટાવી લો. તમારો આ બધો પ્રભાવ જે મારી પર છે એ બધો દૂર કરો કે આપણું જે અતિશય કલ્યાણકારી સ્વરૂપ છે, અતિશય કલ્યાણકારી સ્વરૂપ એક જ હોઈ શકે, બ્રહ્મ સ્વરૂપ. બીજું કોઈ ના હોઈ શકે. એને હું જોઈ રહ્યો છું કે હું તમારો વાસ અત્ર તત્ર સર્વત્ર જોઈ રહ્યો છું.

જળ ચેતનમાં એને અનુભવી રહ્યો છું. તેને એનું ધ્યાન કરી રહ્યો છું. આ પુરુષ જે આદિત્ય મંડળસ્થ બ્રહ્મ છે, આદિત્ય મંડળ આ રહ્યું જો, આ આદિત્ય મંડળ છે બધું આખું અને એની અંદર સ્થિત રહેલો છે તે બ્રહ્મ હું છું." એમ કીધું છેવટે. આ બધાની પાછળ છેવટે જે કંઈ બાકી રહી જાય છે તે પૂર્ણ.

"હું આ જીવન એટલે કે અસ્તિત્વ." જીવન એટલે શું? હોવાપણું ને ક્યાંક હોવાપણાનો અનુભવ આયા કરે એને તમે અસ્તિત્વ કહો છો. તો એ એને જીવન નામ આપ્યું છે. "વાયુ, અગ્નિ વગેરે પાંચ ભૂતો તથા અમૃત એટલે કે સનાતન આત્મચેતના સંયોગથી બનેલ આ જીવન એટલે કે આ અસ્તિત્વ ઉદ્ભવ્યું છે." કેવી રીતે તેની અહીંયા વાત કરી કે વાયુ, અગ્નિ વગેરે પાંચભૂતો, અમૃત એટલે કે સનાતન આત્મચેતના. અમૃત જે ના મરે તેને અમૃત કહીએ છીએ ને? તો આત્મચેતનાને અમૃત કહી દીધું છે. અહીં કંઈ શરબત જેવું કંઈ નથી કે તમારે લાઈન ઘટકાવાનું. એટલે બધા પેલા કહે છે ને, પેલો અમૃત કલશ આવ્યો ને આમ કરીને તેમ કરી. બધી વાર્તાઓ બધી શું? સમજાવટ માટે બહુ સુંદર રીતે એની છણાવટ. પણ વાસ્તવમાં આજે એ ઇરલેવન્ટ છે આ કક્ષાએ પહોંચ્યા પછીની તમારા માટે. એટલે અમૃત કલશ ને અમૃત કુંભને એવું બધું જોજો ના કરતા.

આ અમૃતકુંભ અહીંયા જ છે. એક પણ તમારે ત્યાં સુધી પહોંચવું પડશે. રિફાઇનરીની અંદર આ બધું રિફાઇન કરવું પડશે. ત્યાર પછી એ પ્રગટ થશે. પેલાએ બી ત્યાં આગળ રિફાઇનરી જ કરી હતી. મંથન કરી કરીને. રિફાઇનરીમાં શું થાય? મંથન થાય કે ના થાય? ક્રૂડ ઓઇલ હોય તે પેટ્રોલ બને, હાઈ ઓકટેન પેલું એરોપ્લેનનું ફ્યુલ બને. બને કે ના બને? રિફાઇનેશન થાય. તો અહીંયા રિફાઇનેશન થવું જોઈએ વૃત્તિઓનું, બધા વિચારોનું, બધી ચીજોનું. ત્યારે પછી આગળ વધાશે.

તો કહે છે કે, "હે સંકલ્પ કરતા, આ શરીર તો છેવટે ભસ્મ થઈ જ જવાનું છે. મુઠી રાખ કે વધારે નથી." એક મુઠી રાખથી વધારે થાય નહીં વાસ્તવની અંદર. એટલા માટે, "હે સંકલ્પ કરતા, તમે પરમાત્માનું સ્મરણ કરો." સ્મરણ કરશો એટલે મરણ દૂર જતું જશે. સ્વનું મરણ દૂર થઈ જશે. સ્મરણ કરવું પોતાના સામર્થ્યનું. જાંબુવાને કહ્યું હતું ને એ હનુમાન, "તમને ખબર છે કે તમે આવા છો કે તમે નાના હતા ને ત્યારે તો તમે સુરજને ગળી ગયા હતા." પેલું કે, "હા, ખરેખર એવું મેં પહેલા કરેલું છે." તો એમને સામર્થ્યનું સ્મરણ કરાવવામાં આવ્યું હતું તે વખતે. તો તે વખતે જેમ આ કરવામાં આવ્યું હતું એ જ રીતે આ ઋષિ મુનિઓ આજે આપણને આ ઉપનિષદ રૂપે આપણને સ્મરણ આપે કે, "હે અમૃત પુત્ર, તું જાગ, તું ઉઠ. તું આત્મા છું. તું આ બાકીનું બધું ખંખેરી કાઢ. બધી જ વૃત્તિઓ, આળસ બધાને બાજુ પર મૂક.

તું અજ્ઞાન તારું બાજુ પર મૂક. તારી વિદ્યાને બાજુ પર મૂક. ફક્ત એક આત્મ ચેતનાનો અનુભવ કર." એ કહેવા માંગે છે. "તું આત્મા જ છું અને આત્મ ચૈતન્યનો નિરંતર અનુભવ જળ ચેતન સર્વત્રની અંદર વ્યાપ્ત રહેલો છે તેનો તું અનુભવ કરજે. તારું કલ્યાણ થઈ જશે." એટલે કીધું કે, "તું અમર છું." તો એનું સ્મરણ કરો પોતાના સામર્થ્યને. એટલે કીધું, "હું આત્મા છું, હું આત્મા છું, હું આત્મા છું." એમ કરતાં કરતાં કરતાં એક દિવસે આત્મ સામર્થ્યનો અનુભવ આવવાનું શરૂ થશે. તે દિવસે કામ તમારું પૂરું.

"જે કર્મ કરી ચૂક્યા છો, જે કર્મ કરી ચૂક્યા છો તેનું ફરી ફરીથી પુનઃ પુનઃ." જે કર્મ હવે કયું કર્મ? પરમાત્માનું સ્મરણ. જે તમે પહેલા પણ કરેલું. અત્યારે વચ્ચે પાછા ભૂલી ગયા છો. તમે અત્યારે ફરી વખત એનું ફરી વખત સ્મરણ કરો. એ તમારું સામર્થ્ય તમને યાદ દેવડાવશે. એટલા માટે તમે એનું પુનઃ પુનઃ સ્મરણ કરો, વારંવાર સ્મરણ કરો. એટલે બોલો કે, "હું આત્મા છું." ત્યારે પછી છેલ્લે પ્રાર્થના કરે છે. આ આ કરવા માટેની શક્તિને સામર્થ્ય જોઈએ ને? એટલા માટે હવે છેવટે પાછી પ્રાર્થના કરે છે કે, "હે અગ્ને!" અગ્ને એટલે અંદર રહેલા યજ્ઞ સ્વરૂપ પ્રભુ. કારણ કે આ બધો યજ્ઞ ચાલી રહ્યો છે એમ કીધું ને? જીવનનો. આમાં જળ ચેતન બધાની આહુતિ આવી રહી છે. આકારો બધા નામરૂપ બધા શેષ થઈ રહ્યા છે. બધું પરિવર્તન પામી રહ્યું છે. સર્જન વિસર્જન, સર્જન વિસર્જન અને શૃંખલા ચાલુ જ છે.

તેની અંદર, "આપ અમોને શ્રેષ્ઠ માર્ગેથી ઐશ્વર્ય તરફ લઈ જાઓ." ઐશ્વર્ય એટલે ઈશ્વરત્વ. એને ઐશ્વર્ય કહેવાય. જેનામાં ઐશ્વર્ય હોય તે ઈશ્વર હોય. જેનામાં ઐશ્વર્ય હોય તે ઈશ્વર હોય. બરાબર? એટલે આ ઈશ્વર્ય ભોગવિલાસ માટેનું એવી સંપત્તિવાળું એવો આનો અહીંયા અર્થ નથી. "એ ઐશ્વર્ય તરફ લઈ જાઓ, ઈશ્વરત્વ તરફ લઈ જાઓ."

"હે વિશ્વના અધિષ્ઠાતા દેવ, આપ કર્મ માર્ગોના શ્રેષ્ઠ જ્ઞાતા છો. કેવી રીતે કર્મ માર્ગથી અમે આપમાંથી જઈએ છીએ?" તો એના જ્ઞાતા તમે છો. "અમોને કુટિલ પાપ કર્મોથી બચાવો." કુટિલ. આ કુટસ્થ છે તે કૂટાઈ જાય એવા જે પાપો હોય એ બધા કેવા કહેવાય? કુટિલ કહેવાય. બિચારો દળાઈ જાય.

"ભીસાઈ જાય કે ચગદાઈ જાય એવી આમ, એ સ્થિતિ આવે એવા પાપોથી અમને બચાવો," એમ કે છે. "અમે વારંવાર, એટલે કે પુનઃ પુનઃ, ભુયષ્ઠ, એટલે કે નમન કરતાં કરતાં, આપને વિનંતી કરીએ છીએ, વિનય કરીએ છીએ કે અમને બચાવો. તમે કેવી રીતે? કે શ્રેષ્ઠ માર્ગથી અમને ઐશ્વર્ય તરફ લઈ જાવ."

"શ્રેષ્ઠ માર્ગેથી પ્રેરો/દોરો. ત્યાં આગળ પણ એ જ કે છે, ગાયત્રી મંત્રની અંદર પણ આપણને કે અમારી બુદ્ધિને પ્રકાશિત કરો. અહીં કહે છે કે અમને શ્રેષ્ઠ માર્ગેથી ઐશ્વર્ય તરફ લઈ જાવ. ઐશ્વર્ય ઈશ્વર પાસે જ હોય, એટલે એ કર્મ માર્ગનો શ્રેષ્ઠ જ્ઞાતા તમે હોવાથી, તમે અમને જાન કરો, અમને જ્ઞાન આપો આ બાબતનું," એમ કે છે.

"તો અહીં આગળ અહીં આ ઈશાવાસ્ય, ઈશાવાસે ઈશ્વરનો વાસ બધે જ છે એવું જે પ્રતિપાદિત કરે છે, તે ઈશાવાસે ઉપનિષદ પૂરું થાય છે." "ૐ પૂર્ણમદ પૂર્ણાત પૂર્ણ મુદચ્યતે વશિષ્યતે. ૐમ શાંતિ શાંતિ શાંતિ."