ઉપનિષદ સિરીઝ · વિડિયો ૫૮

ૐ પૂર્ણમદઃ પૂર્ણમિદમ્ પૂર્ણાત્ પૂર્ણમ્ ઉદચ્યતે પૂર્ણસ્ય પૂર્ણમાદાય પૂર્ણમેવાવશિષ્યતે. ૐ શાંતિ શાંતિ શાંતિ.

ૐ. બ્રહ્મવિદ્યામાં આ છેલ્લું ઉપનિષદ છે: હંસોપનિષદ. આ ઉપનિષદ શુક્લ યજુર્વેદથી સંબંધિત છે. એમાં કુલ ૨૧ મંત્રો આવેલા છે. ઋષિ ગૌતમ અને સનતકુમારના પ્રશ-પ્રશ્નોત્તર રૂપે આ ઉપનિષદ પ્રગટ થયું છે. એમાં ઋષિ ગૌતમ દ્વારા બ્રહ્મવિદ્યાની વાત પૂછ્યા બાદ સનતકુમાર એ પ્રસંગ સંભળાવે છે, જે મહાદેવે શ્રી પાર્વતીને સંભળાવેલો હતો.

આ મહાન ગુહ્ય વાત છે, જેને મહાદેવે શાંતિ માટે કહી હતી. તો કોણ શાંત છે? તો કે જે મનોનિગ્રહ યુક્ત છે, જેનો મન પર નિગ્રહ થઈ ચૂકેલો છે, તે શાંત છે. શાંતનું પણ અહીંયા "ડેફિનેશન" આપી દીધી. ભગવાન, જુઓ કેટલું બધું કરે છે! તો મનોનિગ્રહ યુક્ત થઈ ગયા, એને શાંત કહ્યા. પછી તો કે દાંત શાંત. પછી દાંત હોવું જોઈએ. તો દાંત એટલે કોણ? તો કે ઇન્દ્રિય નિગ્રહ યુદ્ધ. એનો ઇન્દ્રિયો પર કાબુ આવી ગયો હોય, એવો કંટ્રોલ હોય. અને પાછો કેવો હોવો જોઈએ? તો કે ગુરુભક્ત હોવો જોઈએ. ગુરુભક્ત: અંધકારનો નાશ કરે એને ગુરુ કહીએ છીએ આપણે. અજ્ઞાનનો નાશ કરે એને ગુરુ કહેવાય. અને એનો જ, એ એનો જે ભક્ત હોય, એ ગુરુભક્ત કહેવાય. એ કેવી રીતે થાય? હાવ એને એ જે કોઈ પણ રીતે ફેસિલિટેટ કરી આપતો હોય, તો પછી આપણે એને ગુરુભક્ત કહેવાય, એમ કહે છે. તો એને આપવાની આ વાત કરી છે.

આ હંસ એટલે જીવાત્મા. એ દરેક શરીરમાં એ પ્રમાણે વિદ્યમાન છે, જેમ કે લાકડામાં અગ્નિ રહેલો છે. લાકડું અહીં પડ્યું હોય, સળગતું નથી, પણ "ઓલરેડી" એની અંદર નિહિત અગ્નિ પડેલો છે. પાણીનો એક ગ્લાસ હોય, પાણીની અંદર પણ અગ્નિ વિદ્યમાન છે. અગ્નિમાં તો અગ્નિ છે જ, પણ એ અગ્નિમાં જળ પણ છે અને પૃથ્વી પણ છે. તત્વો બધા આવા એકબીજાને સાથે રહેલા છે.

હવે આ લાકડામાં જેમ અગ્નિ રહ્યો છે અને જેમ તલમાં તેલ રહેલું છે, તો તેવી રીતે એને પાછું જો બહાર કાઢવું હોય, તો આપણે શું કરવું પડે? કોઈ ક્રિયા કરવી પડે. તો એવી રીતે અહીંયા આ અગ્નિને પ્રજ્વલિત કરવા માટે, જ્ઞાનને પ્રદીપ્ત કરવા માટે ષટચક્રવેદનની પ્રક્રિયા કરવી પડે.

ષટચક્રવેદન એટલે કે અષ્ટદલ કમળ સાથે તેની વૃત્તિઓની ક્ષમતા બતાવતા, શુદ્ધ સ્ફટિક સમાન મણિની સમાન બ્રહ્મનું સ્વરૂપ બતાવવામાં આવ્યું છે. એ જ હંસ પણ કહેવાય છે. એના ધ્યાનથી નાદની ઉત્પત્તિ કહેવામાં આવી છે, જેની અનેક રૂપોમાં અનુભૂતિ થાય છે. એની ચરમ અવસ્થામાં પરબ્રહ્મથી સાક્ષાત્કાર થાય છે. એ જ અવસ્થા સમાધિની સ્થિતિ હોય છે. એ સ્થિતિમાં શુદ્ધ, બુદ્ધ, નિત્ય, નિરંજન, શાંત સ્વરૂપ પરબ્રહ્મના પ્રકાશિત હોવાનું વેદ વચન પણ પ્રસિદ્ધ છે.

તો અહીંયા ઋષિ ગૌતમે સનતકુમારને પ્રશ્ન કર્યો કે, "હે ભગવાન, આપ સંપૂર્ણ ધર્મોના જ્ઞાતા, શાસ્ત્રોના વિસારદ અને આપ છો, તો આપ એવું કહેવાની કૃપા કરો કે બ્રહ્મવિદ્યા કયા ઉપાય દ્વારા પ્રાપ્ત કરી શકાય છે?"

આ બહુ મહત્વનું ઉપનિષદ છે. ધ્યાનથી કરજો અને ક્યાંય પણ જો ગૂંચવાડો થાય, તરત એનું નિરાકરણ લાવજો.

સનતકુમારે કહ્યું કે, "હે ગૌતમ, મહાદેવે સમસ્ત ધર્મો એટલે કે બધા ઉપનિષદોના મતોનો વિચાર કર્યો. બધા ઉપનિષદના અને પછી શ્રી પાર્વતીને જે કહ્યું, તે બધું તમે મારાથી સાંભળો. તે હું તમને કહું છું." એમ કે, "આ ગૂઢ રહસ્ય કોઈ અજ્ઞાત અધિકાર, અનઅધિકારીને ન કહેવું."

યોગીઓ માટે આ જ્ઞાન એ કોષ સમાન છે. કોષ સમાન એટલે જ્ઞાનનો કોષ હોય ને, જેમ કે, એવી રીતના છે આ. તો આ એક જ ઉપનિષદ જ્ઞાનકોષ સમાન છે તમારા માટે.

હંસ એટલે કે પરમાત્માની આકૃતિ, સ્થિતિનું વર્ણન, ભોગ અને મોક્ષ ફળદાયક છે. જે ગુરુભક્ત સદાય "હંસ હંસ" એટલે કે "સોહમ"નો જપ કર્યા કરતો હોય, એનું ધ્યાન કરતો હોય; એવો બ્રહ્મચારી જે બ્રહ્મમાં આચરણ કરતો હોય, જીતેન્દ્રિય હોય (ઇન્દ્રિયોને જેને જીતવાનો પ્રયત્ન કરેલો હોય અને જીતી લીધી હોય) તથા શાંત મનસ્થિતિવાળો હોય, તેની સમક્ષ હંસ-પરમહંસનું રહસ્ય પ્રગટ કરવું જોઈએ.

આગળ કહે છે: "જે પ્રમાણે તલમાં તેલ હોય છે અને કાષ્ઠમાં અગ્નિ હોય છે, પણ એમ જ પડ્યા હોય તો એ કોઈ એ રીતે ઉપયોગી થતા હોતા નથી. એમાંથી તેલ નીકળે નહીં, પહેલામાંથી અગ્નિ લાગે નહીં. પણ જેવો એને બાહ્ય અગ્નિનો સ્પર્શ થાય, એટલે તરત જ એ લાકડું સળગી જાય. એવી રીતે એ તલ જે છે, એને જેવું પ્રેસ કરવામાં આવે, એની પર પ્રેશર આવે, એટલે શું થાય? એમાંથી તેલ નીકળે."

તો એ પ્રમાણે સંપૂર્ણ શરીરોમાં વ્યાપ્ત થઈને આ જીવ "હંસ હંસ" એ પ્રમાણે જપ કરતો રહે છે. જીવ જપ કરે છે. શેનો જપ કરે છે? હંસનો કરે છે. ક્યાં કરે છે? આ રીતે કે જેને ખબર પડી ગઈ અને એનો જપ કરવા માંડ્યો, એ શું થશે? જીવ મૃત્યુથી પર થઈ જાય.

હંસજ્ઞાનનો ઉપાય શું છે? તો કે સર્વપ્રથમ ગુદાને ખેંચીને આધાર આર ચક્રથી વાયુને ઉપર ઉઠાવીને સ્વાધિષ્ઠાન ચક્રની ત્રણ પ્રદક્ષિણા કરાવવાનું (વન, ટુ, થ્રી). પછી ઉપર લઈ જઈને એને મણિપૂર ચક્રની અંદર પ્રવેશ કરી, ત્યાંથી અનાહત ચક્રમાં લાવી, પછી વિશુદ્ધ ચક્રમાં લાવી, ત્યાંથી આજ્ઞા ચક્રમાં લાવી, પછી છેક બ્રહ્મરંધ્રની અંદર એને સ્થિર કરવી જોઈએ.

આ પ્રમાણે ધ્યાન કરતાં કરતાં, "હું આત્મા છું" તેનું લક્ષ્ય રાખવાનું. યોગી સર્વદા અનાકાર બ્રહ્મને જોતા અનાકારવત્ થઈ જાય છે, અર્થાત્ તુરીય અવસ્થાને પ્રાપ્ત કરી લે છે.

બ્રહ્મ જે છે, એ તુરીય અવસ્થામાં જ મળશે. બ્રહ્મ છે એ ક્યાં મળશે? મળશે તુરીય અવસ્થામાં મળશે. ત્યાં સુધીને તો નહીં પકડાય.

એટલે આ પરમહંસ અનંત કોટિ સૂર્ય સદૃશ્ય પ્રકાશવાળો છે, જેના પ્રકાશથી આ સંપૂર્ણ જગત વ્યાપ્ત છે. એ જીવની વાત કરે છે. એ આવો છે વાસ્તવમાં. એમ કે, "એ જીવભાવ સંપન્ન હંસની આઠ વૃત્તિઓ હૃદયમાં સ્થિત જે અષ્ટદળ કમળ છે, તેની વિભિન્ન દિશાઓમાં વિભિન્ન પ્રકારની વૃત્તિઓ વિરાજમાન છે. અલગ અલગ જગ્યાએ અલગ અલગ વૃત્તિઓ વિરાજમાન છે." તેના પૂર્વ...

દળમાં પૂર્વ, પૂર્વ દળમાં પૂર્વમતિ, પુણ્યમતિ, અગ્નિય દળની અંદર નિન્દ્રા અને આલસ્ય; આ જગ્યાએ દક્ષિણ તળમાં માં ક્રૂરમતિ, નૈરત્ય દળમાં પાપ બુદ્ધિ, પશ્ચિમ દળમાં ક્રીડાવૃત્તિ, વાયવ્ય દળમાં ગમન કરવાની બુદ્ધિ અને ઉત્તર દળમાં આત્મા પ્રત્યેની પ્રીતિ. ઈશાન દળમાં પાછું શું થયું? દ્રવ્યદાનની વૃત્તિ. મધ્યદળની અંદર વૈરાગ્યની વૃત્તિ. તે અષ્ટદળ કમળના કેસર અને તંતુઓમાં જાગૃત અવસ્થા, કર્ણિકામાં માં સ્વપ્ના અવસ્થા અને એના લિંગની અંદર સુશુપ્તા અવસ્થા રહેલી છે.

જ્યારે આ હંસ જીવ તે પદ્મનો ત્યાગ કરે છે, ત્યારે તુર્ય અવસ્થા પ્રાપ્ત થાય. આ અષ્ટદલ કમલ ક્યાં છે? હૃદયમાં. એનો ત્યાગ કરે (એમાંથી બહાર નીકળવાનું છે) ત્યારે તુરીય અવસ્થાને પ્રાપ્ત કરે છે. જ્યારે નાદ તે હંસમાં વિલીન થઈ જાય, ત્યારે તુર્યાતિત સ્થિતિને પ્રાપ્ત કરે છે. નાદ હવે હંસમાં વિલીન થાય. જો નાદ સંભળાવાનો અને પછી બંધ પણ થવાનો છે, વિલીન થવાનો છે, બંધ થવાનો એટલે આ પ્રમાણે મૂલાધારથી લઈને બ્રહ્મરંત્ર સુધી જે નાદ વિદ્યમાન રહે છે, તે શુદ્ધ સ્ફટિક સમાન સદ્રશ્ય બ્રહ્મ છે. તેને જ પરમાત્મા કે (અહીંયા જે આમ પકડાશે તરત આખું) એ જ પરમાત્મા છે એમ કહે છે.

એ પ્રમાણે એ અજપા જપના મંત્રના ઋષિ એ હંસ, એ એના પ્રત્યક આત્મા છે. અવ્યક્ત ગાયત્રી છંદ છે અને દેવતા એના પરમહંસ પરમાત્મા છે. હમ એનું બીજ છે અને 'સ' એની શક્તિ છે. એટલે સોહમ એ એનો કીલક છે. એ સતત એ સોહમ પર જ ચાલ્યા કરશે. આખી રીધમ જે ચાલશે, તે એના ઉપર ચાલતી હોય છે.

આ પ્રમાણે તે સટ ચક્રો વડે, સટ સંખ્યકો વડે, સટ ચક્રો વડે એક અહોરાત્ર (એટલે 24 કલાકમાં) 21600 શ્વાસ લેવામાં આવે છે અથવા ગણેશ વગેરે છ દેવતાઓ દ્વારા દિવસ અને રાત્રિમાં 21600 સોહમ મંત્રનો જપ કરવામાં આવે. આ છ જપ જે દેવતાઓ છે, બધા છ ચક્રો છે, તેને છ દેવતાઓ છે, સમજો. અને એ દરેક દેવતા પોતે એનો જાપ કરે છે. તો આ રીતના જપ કરવાનો એમ કે કે છે. તો કેવી રીતે કરવાનું? શું કરવાનું? એ હવે આગળ આવે છે.

21600 વાર સોહમ મંત્રનો જપ કરવામાં આવે છે અથવા થાય છે. "સૂર્યાય સોમાય નિરંજનાય નિરાભાસાય આત્મને સૂક્ષ્મતમાય ... પ્રચોદયાત્ (મંત્ર ગૂંચવાયેલો)" આ મંત્રનો જાપ કરતાં હૃદય વગેરે અંગન્યાસ અને કર ન્યાસ કરવા જોઈએ. પહેલા એપછી પછી હૃદય સ્થિત અષ્ટદળ કમળમાં હંસનું એટલે કે પ્રત્યગ આત્માનું ધ્યાન તરવવાનું છે.

હવે અગ્નિ અને સોમ એ બે હંસની પાંખો છે. અગ્નિ અને સોમ. આ અગ્નિને તમે સૂર્ય પણ સમજો. અગ્નિ સૂર્ય સમાન છે, સૂર્ય અગ્નિ સમાન છે અને સોમ એ બે હંસની પાંખો થઈ ગઈ. ઓમકાર એ મસ્તક બિંદુ સહિત ઉકાર હંસનું તૃતીય નેત્ર છે. મુખ એનું રુદ્ર છે. બંને ચરણ એના રુદ્રાણી છે. આ પ્રમાણે સેગુણ અને નિર્ગુણ ભેદથી બે પ્રકારથી કંઠથી નાદ કરતા હંસરૂપ હંસરૂપ પરમાત્માનું ધ્યાન કરવું જોઈએ.

એટલે નાદ દ્વારા ધ્યાન કરતા સાધકને ઉન્મની અવસ્થા પ્રાપ્ત થઈ જાય છે. આ સ્થિતિને અજપો પસંહાર કહેવામાં આવે છે. જપ્યા વગર પાપનો સંહાર થાય છે અહિયા, એટલે એને અજપો પસંહાર કીધો છે. "એવમ હંસ વસાત તસ્માત્મનો વિચાર્યતે" એટલે કે, સમસ્ત ભાવ હંસના અધીન થઈ જાય છે. માટે સાધકે મનમાં સ્થિત રહેલા હંસનું ચિંતવન કરવું જોઈએ.

તેના (એટલે સોહમ મંત્રના) 10 કરોડ જપ કરવાથી સાધકને નાદનો અનુભવ થાય છે. 21600 જપ તમારા એક દિવસના કરવાના છે. તમારે મારી સામે 10 કરોડ જપ કરવાના. કેટલા દિવસ જોઈશે તે? નાદ પ્રકારનો હોય છે: પ્રથમ ચીણી, પછી બીજો નાદ ચિંચણ, ત્રીજો ઘંટાનાદ, ચોથો શંખનાદ, પાંચમો જે છે એ તંત્રીનાદ, છઠ્ઠો તાલનાદ, સાતમો વેણુનાથ, આઠમો મૃદંગનાથ, નવમો ભેરીનાદ, દસમો મેઘનાદ. નવમો ભેરીનાદ અને દસમો મેઘનાદ. આમાં નવમાનો ત્યાગ કરીને દસમાં નાદનો અભ્યાસ કરવો જોઈએ. એટલે ભેરીને છોડીને મેઘનાદનો અભ્યાસ કરવાનો એમ કહે છે.

આ નાદોના પ્રભાવથી... બરાબર છે, તમારી પાસે 11 વર્ષ તો કરવા માંડવાનું. પણ 21600 સતત ધ્યાન હોવું જોઈએ. રોજના 21600 શ્વાસ ઉપર આપણું ધ્યાન હોવું. હું તમને આગળ એની સમજાવું.

આ નાદોના પ્રભાવથી શરીરમાં વિભિન્ન પ્રકારની અનુભૂતિઓ થાય છે. પ્રથમ નાદના પ્રભાવથી શરીરમાં ચિંચણ થાય છે અથવા શરીરમાં ચરણર થાય છે. બીજાથી ગાત્ર ભંજન (એટલે અંગોમાં અકડાહટ થાય, પાછું છૂટું પડે, આમ ફડફડ થતું હોય એવું કંઈક થાય, એવું બધું થાય). ત્રીજાથી શરીરમાંથી પરસેવો નીકળે છે. ચોથા ના નાદ વડે મસ્તકમાં કંપન શરૂ થાય. પાંચમાં વડે તાલુથી સ્ત્રાવ શરૂ થાય છે. છઠ્ઠાથી અમૃત વર્ષા થાય. સાતમાંથી ગુળ વિજ્ઞાન જ્ઞાનનો લાભ મળે છે. આઠમાંથી પરાવાણી પ્રાપ્ત થાય છે. નવમાંથી શરીરને અદ્રશ્ય કરવા માટે તથા નિર્મળ દિવ્ય દ્રષ્ટિની વિદ્યા પ્રાપ્ત થાય છે. એટલે આપણે એના એને છોડી દઈએ છે અને સીધા દસમાં પર આવી, પરબ્રહ્મનું જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરી લઈ, સાધક બ્રહ્મનો સાક્ષાત્કાર કરી લે છે.

તો જ્યારે મન તે હંસરૂપ પરમાત્મા વિલીન થઈ જાય છે, તે સ્થિતિમાં સંકલ્પ વિકલ્પ પણ મનમાં વિલીન થઈ જાય છે. કોઈ સંકલ્પ રહેતો નથી, કોઈ વિકલ્પ પણ હોતું નથી. મન જ હોતું નથી એટલે કશું રહેવાનું જ નથી. ત્યારે પુણ્ય અને પાપ પણ દગ્ધ થઈ જાય છે. શું કીધું? "પુણ્ય અને પાપ પણ દગ્ધ થઈ જાય." બધા બળી જાય છે, તો બાળવા બેસવું જોઈએ ને? જો હા, તમે ખરા માણસ છો યાર! બધા પુણ્યને બાળવા બેસો! જબરું કહેવું પડે યાર તમારું તો! ચંદનના લાકડા બાળવાના જ હોય છે ને છેવટે?

ત્યારે તે હંસ સદાશિવ રૂપ શક્તિ, ચૈતન્ય સ્વરૂપ આત્મા, સર્વત્ર વિરાજમાન, સ્વયં પ્રકાશિત, શુદ્ધ, બુદ્ધ, નિત્ય, નિરંજન, શાંત સ્વરૂપ થઈને પ્રકાશિત રહે છે. આ વેદનું વચન છે. આ રહસ્યની સાથે આ ઉપનિષદ સંપન્ન થાય છે. આની સાથે આ બ્રહ્મ વિદ્યાખંડ પણ સંપન્ન થાય છે. હવે આપણે આ ઉપનિષદમાં જે કીધેલું છે, તેને થોડુંક સમજીએ અને પછી થોડીક પ્રેક્ટિસ.

ચાલો, આને આપણે સમજી લીધા પછી શાંત અને સ્વસ્થ આપણે બેસવાનું. ધ્યાન બિલકુલ સંપૂર્ણપણે આખાય શરીર ઉપર આપો. આ શરીરમાં જે રહેનારો મુખ્ય દેવ છે, તેને જ હંસ અહીં કીધેલો છે અને તેની વ્યાપ્તિ એ આખાય દેહ ઉપર રહેલી છે.

હવે, આ દેહને પાંચ કોષ આપેલા છે એના સાથે. તો પહેલું જે સ્થૂળ શરીર છે, બીજું છે એ સૂક્ષ્મ શરીર છે, પ્રાણદેહ છે. પછી એનાથી આગળ પણ જે છે એ વિજ્ઞાન દેહ છે. એનાથી આગળ જે છે એ કારણ દેહ છે અને જે પાંચમું છે તે મહાકારણ છે. તો આ પાંચે પાંચ કોષ એટલે પાંચ સેલ પહેરેલા છે આપણે: એક, બે, ત્રણ, ચાર, પાંચ. અને એ હંસ આત્મા એની અંદર રહે છે. આ બધું લઈને એ બધું ચલાવે રાખે.

આમાંથી મુક્તિનો ઉપાય જ્યારે ખોળીએ, તો મહાદેવના કીરા પ્રમાણે આપણે સૌથી પહેલા મૂલાધાર જે છે તેને પર ધ્યાન આપવું જોઈએ. મૂલાધાર પર ધ્યાન આપો. મૂલાધાર ચક્ર જે છે, આધાર ચક્ર મેરુદંડના સૌથી નીચેના ભાગે અહીં ભગવાને કીધા પ્રમાણે ગુદાદ્વાર સંકોચન કરીને વાયુને ઉપર ચડાવો અને મૂલાધારની અંદર એને ત્રણ વખત ફેરવો, ફ્રોમ લેફ્ટ ટુ રાઈટ, વન ટુ થ્રી.

ત્યાંથી આગળ ઉપર સેજ સ્વાધિષ્ઠાન ચક્ર છે, તેમાંથી એને પસાર કરો. ઉપર નાભિ ચક્ર છે, તેમાંથી એને પસાર કરો. હૃદય ચક્રમાંથી પસાર કરો. કંઠ ચક્રમાંથી પસાર કરો. આજનામાંથી પસાર કરો. એને બ્રહ્મરંત્ર સુધી પહોંચાડો. સહસ્ત્રાર્પ સુધી પહોંચાડો. શાંત થઈ જાઓ. સમગ્ર શરીરમાં ફેલાયેલી ચેતના, તમારું ધ્યાન ચાલતા શ્વાસોચ્છ્વાસ પર લાવો. કોઈપણ ફેરફાર કર્યા વગર એ ચાલતા શ્વાસોચ્છ્વાસ, તેની રીધમનો અભ્યાસ કરો.

તમે જોશો કે અંદર આવતો પ્રત્યેક શ્વાસ એ "હમ" સ્વર ઉત્પન્ન કરે છે અને બહાર નીકળતો શ્વાસ એ "સ" ધ્વનિ ઉત્પન્ન કરે છે. એ અસ્ફૂટ છે, સૂક્ષ્મ છે. એટલે કે પ્રત્યેક પૂરક વખતે "હમ", પ્રત્યેક રેચક વખતે "સ" આવો નાદ ઉત્પન્ન થયા કરે છે. તેનો અનુભવ કરો. એ રીધમને જુઓ, જાણો, માણો અને તેના મય થઈ જાઓ.

હવેથી પાંચ મિનિટ સુધી "ૐ પૂર્ણમદ: પૂર્ણમિદમ પૂર્ણાત પૂર્ણમુદચ્છતે પૂર્ણસ્ય પૂર્ણમાધાય પૂર્ણમેવાવશિષયતે" શાંતિ. આ સર્વ કંઈ દ્રશ્ય-અદ્રશ્ય એ બ્રહ્મ જ છે. તે બ્રહ્મ હું જ છું. જય સ્વચ્છતા.