ઉપનિષદ સિરીઝ · વિડિયો ૫૬

ૐ પૂર્ણમદઃ પૂર્ણમિદમ્ પૂર્ણાત્ પૂર્ણમ્ ઉદચ્યતે. પૂર્ણસ્ય પૂર્ણમાદાય પૂર્ણમેવાવશિષયતે. ૐમ શાંતિ શાંતિ શાંતિ ૐ.

હવે પછીનું આજે ઉપનિષદ છે તે સુબાલોપનિષદ કહેવાય છે. આ ઉપનિષદ શુક્લ યજુર્વેદથી સંબંધિત છે. એમાં કુલ ૧૬ ખંડો છે. એમાં પ્રશ્નોત્તર રૂપે અધ્યાત્મ દર્શનના ગૂઢ વિષયોનું વિવેચન કરવામાં આવેલું છે. પહેલા બીજા ખંડની અંદર રૈકવ ઋષિ દ્વારા પૂછેલા પ્રશ્નો પર ગોર અંગીરસ નામના ઋષિએ સૃષ્ટિ પ્રક્રિયાના શુભારંભ તથા વિરાટ બ્રહ્મ દ્વારા દરેક વર્ણ, પ્રાણ, વેદ, વૃક્ષ, પશુઓ, પ્રાણીઓ વગેરેની રચનાનો ઉલ્લેખ કરેલો છે.

ત્રીજા ખંડની અંદર આત્મતત્વનું સ્વરૂપ અને તેને જાણવાનો ઉપાય કહેલો છે. ચોથા ખંડની અંદર હૃદયના મધ્યભાગમાં આત્માની સ્થિતિ જે ૭૨,૦૦૦ નાડી સમૂહોમાં વિદ્યમાન કહેલ છે. પાંચમા ખંડમાં અજર અમર આત્માની ઉપાસનાનો ઉલ્લેખ ચક્ષુ, સ્ત્રોત્ર, નાસિકા, જીહ્વા, ત્વચા, મન, બુદ્ધિ, અહંકાર, ચિત્ત, વાક, હસ્ત, પાદ, પાયુ, ઉપસ્થ વગેરેના ઉપલક્ષણ સાથે કરવામાં આવ્યો છે.

છઠ્ઠા ખંડની અંદર ચક્ષુ, સ્ત્રોત્ર, ઘ્રાણ, જીહ્વા વગેરેને આદિત્ય, રુદ્ર, વાયુ વગેરે તથા ઋગ્વેદ, સામવેદ આદિ બધા નારાયણ રૂપ કેમ છે એમ કહેવામાં આવ્યું છે. સાતમાં ખંડમાં પૃથ્વી, જલ, વાયુ, તેજ વગેરેમાં વિદ્યમાન તે ચેતનાનો ઉલ્લેખ જેને પૃથ્વી, જલ, વાયુ, મન, બુદ્ધિ વગેરે જાણી નથી શકતા તે પણ નારાયણનું પ્રતિરૂપ છે. આઠમાં ખંડમાં હૃદય ગુહાની અંદર વિદ્યમાન આનંદરૂપ આત્મતત્વનો ઉલ્લેખ છે.

નવમાં ખંડમાં સંપૂર્ણ પદાર્થ ક્યાં અસ્ત થાય છે એવું પૂછ્યા પછી ચક્ષુ, સ્ત્રોત્ર, નાસિકા વગેરેથી લઈને છેવટે તુર્યમાં વિલીન થાય છે. દસમાં ખંડની અંદર આ બધું કોની અંદર પ્રતિષ્ઠિત છે એવા પ્રશ્નના ઉત્તરમાં વિભિન્ન લોકોનું સ્વરૂપ વર્ણન કરતા છેવટે આત્મસ્વરૂપ પરબ્રહ્મમાં પ્રતિષ્ઠિત બતાવ્યું. એકાદશ ખંડની અંદર શરીરથી આત્માના ઉત્ક્રમણનો ક્રમ બતાવવામાં આવ્યો છે.

૧૨મા અને ૧૩મા ખંડમાં સન્યાસી મોક્ષાર્થીના સન્યાસી એટલે મોક્ષાર્થી. અહીંયા આ રીતે મૂકેલું છે એટલે અત્યારે જેટલું આપણે અગાઉ સન્યાસ સન્યાસ થઈને બધાને કીધેલું છે એ બધું જ મોક્ષાર્થીને લાગુ પડી જાય છે, પણ એ કમ્પલશન નથી એને કે આને આ બધું પાલન કરવું જ કરવું. તો ઉત્ક્રમણનો માર્ગ બતાવ્યો. પછી મોક્ષાર્થીના આહાર, વિહાર તથા ચિંતન, મનનના પ્રકાર વર્ણન બતાવવામાં આવ્યું છે.

૧૪મા ખંડમાં એકબીજાના અન્ન ભક્ષનો ઉલ્લેખ કરતા મૃત્યુને પરમદેવની સાથે એકાકાર જણાવવામાં આવ્યો છે. ૧૫મા ખંડમાં વિજ્ઞાન દરેક આત્મતત્વના શરીરના ઉત્ક્રમણ પછી કોને દગ્ધ કરે છે આ પરંપરાનો ઉલ્લેખ છે. પ્રાણ, અપાન, વ્યાન, ઉદાન વગેરે ક્રમમાં છેવટે મૃત્યુને પણ દગ્ધ કરી નાખે છે એવું કહેતા કહ્યું છે કે તે સમયે ના સત હતું ના અસત. સત અને અસત પણ ન હતો. તેને જ નિર્વાણ મુક્તિ વિદ્યા કહ્યું છે. ૧૬મા ખંડમાં આ ઉપનિષદની મહત્તા અને ફલશ્રુતિનું વર્ણન કરતાં તેને સમાપ્ત કરવામાં આવી છે.

તો ઋષિઓની સભાની અંદર ઋષિ પ્રમુખ રૈકવ ઋષિએ સૃષ્ટિના પ્રત્યે પ્રશ્ન કર્યા બાદ પ્રશ્ન કર્યો કે, "સૃષ્ટિના પૂર્વે શું હતું?" ગોરંગીરસે કહ્યું કે, "સૃષ્ટિના પૂર્વમાં ન સત હતું ના અસત હતું. સત અને અસત કંઈ પણ ન હતું." સૃષ્ટિ સે પહેલે સત નહીં થા, અસત ભી નહીં, અંતરિક્ષ ભી નહીં થા, આકાશ ભી નહીં થા. એનું મૂળ છે. આ જે આપણા બીજા પુસ્તકની અંદર આવ્યું હતું તે ખબર નહીં કેવી રીતે પણ આમ એ પહેલા આવ્યું અને પછી આ જે અત્યારે આ વસ્તુ પ્રગટ થઈ રહી ત્યારે એને કહે છે કે એના પછી શું હતું? એટલે પૃથ્વીના પહેલા સત બી નહતું, અસત બી નહતું, સત અસત બી નહતું, કશું નહતું એમ.

તો કે હવે પછી શું થયું? ત્યારે એના જવાબમાં ઋષિ કહે છે કે, "સર્વપ્રથમ આદિતવથી એટલે તેમનાથી તમની ઉત્પત્તિ થઈ. પહેલું તમસ પેદા થયું." કહે છે, "ઉત્પત્તિ ક્રમમાં તમસ પેદા થાય છે અને વિલયના ક્રમની અંદર સત છેલ્લે લય થાય." આ ધ્યાનમાં રાખજો, આ લખ્યું નથી પણ લક્ષમાં રાખું છું. તમની ઉત્પત્તિ થઈ. તમથી ભૂતની, તમથી ભૂતની. ભૂત કયા? તો કે અક્ષર, અવ્યક્ત, અહંકાર. આ ત્રણ ભૂત છે વગેરે એટલે બીજા પણ છે એનો આવિર્ભાવ થયો. એ ભૂતમાંથી કોનો? તો કે આકાશ. આકાશથી વાયુ, વાયુથી અગ્નિ, અગ્નિથી જળ અને જળથી પૃથ્વી ઉત્પન્ન થઈ. આ બધું મળીને આખુંય બ્રહ્માંડ જે છે એ અંડરૂપ બન્યું. એમાં એક સંવતસર એટલે કે અવધી વિશેષ સુધી સ્થિત થઈને પુરુષે આને બે ભાગમાં વિભક્ત કરી દીધું. પહેલા એક ઈંડુ બન્યું. હવે એને ટુકડા કર્યા. બે ભાગ બદ્ધ થયા. તો નીચેનો ભાગ જે હતો તે પૃથ્વી અને ઉપરનો ભાગ જે હતો તે આકાશ તરફ.

આ બંનેના મધ્યમાં હજાર મસ્તક વાળા, હજાર નેત્રવાળા, હજાર પગ અને હજાર ભુજાઓ વાળો દિવ્ય પુરુષ, વિરાટ પુરુષનો પ્રાદુર્ભાવ થયો.

એ વિરાટ પુરુષે સૌ પહેલા પ્રાણીઓના મૃત્યુનું સર્જન કર્યું. જેનું સ્વરૂપ ત્રણ નેત્રવાળા રુદ્ર, ત્રણ મસ્તક વાળા અને ત્રણ પગવાળા ખંડ પરસુનું હતું. પોતાના વડે રચાયેલા આ રૂપને જોઈને તે બ્રહ્મા ભયભીત થઈ ગયા. ત્યારે તે રુદ્ર બ્રહ્મામાં જ પ્રવિષ્ટ થઈ ગયા અને તેમને પછી બ્રહ્માએ શું કર્યું હતું કે સાત માનસ પુત્રોનો જન્મ આપ્યો. એ સાત પુત્રોએ પુનઃ સાત વિરાટ માનસ પુત્રોને જન્મ આપ્યો. એ સાત પુત્રો જ છેવટે પ્રજાપતિ થયા. મરીચી વગેરે ઋષિઓ આ વિરાટ પુરુષના પુરુષસૂક્તની પંક્તિ "બ્રાહ્મણોસ્ય મુખમાસીત" છે તો મુખથી બ્રાહ્મણ, બંને જંઘાઓ (સાથળો)થી વૈશ્ય અને પગથી શુદ્ર પ્રગટ થયા. ફરી વખત નહીં કહું બ્રાહ્મણ, વૈશ્ય, ક્ષત્રિય અને શુદ્ર કોણ છે. આપણે બહુ વખત એની ચર્ચા થઈ ચૂકી છે.

હવે આગળ શું થયું? તો કે મનથી ચંદ્રમા પેદા થયો અને ચક્ષુથી સૂર્ય, સ્ત્રોત્રથી વાયુ તથા પ્રાણ. જોયું, સ્ત્રોત્રથી એમના

વાયુ, પ્રાણ અને હૃદયથી સંપૂર્ણ જગત ઉત્પન્ન થાય. એમના હૃદય, આ પૂર્વ વર્ણિત વિરાટના અપાન વાયુથી, નિષાદ, યક્ષ, રાક્ષસ અને ગંધર્વ; અસ્થિઓથી પર્વત થયા; રોમથી ઔષધિ થઈ, વનસ્પતિઓ; અને ક્રોધયુગ લલાટથી રુદ્ર ઉત્પન્ન થયા.

આ વિરાટ પુરુષ મહાન ભૂત રૂપ છે, એટલે એમનો નિશ્વાસ એ જ ઋગ્, યજુ, સામ, અથર્વ; એ જ શિક્ષા, કલ્પ, વ્યાકરણ, નિરુક્ત, છંદ, જ્યોતિષ, ન્યાય, મીમાંસા, ધર્મશાસ્ત્ર, વ્યાખ્યા, ઉપવ્યાખ્યાન; અને પ્રત્યેક પાણી, પ્રાણી જે છે, તે બધું એના નિશ્વાસથી પેદા થયું. "વિરાટ પુરુષના નિશ્વાસમાંથી પ્રગટ થયું," એમ કહે છે.

આ વિરાટ એટલે હિરણ્ય સ્વર્ણની જેમ જ્યોતિર્મય છે. આ વિરાટ પુરુષ કેવો? જેમાં આ આત્મા, પ્રત્યક આત્મા, એક એક જે કહો છો, તે સમસ્ત લોક અવસ્થિત છે. બધા લોક પણ એની અંદર, એ વિરાટ પુરુષની અંદર જ છે.

એણે પોતાના બે ભાગ કર્યા, જેમાં અડધા ભાગથી સ્ત્રી અને અડધા ભાગથી પુરુષ પ્રગટ થયા. એણે દેવ થઈને દેવોનું સૃજન કર્યું; દેવ થઈને દેવોનું સૃજન કર્યું; આત્મા થઈને આત્મા જાણવાનું; ઋષિ થઈને ને ઋષિઓ સર્જ્યા. એ પ્રમાણે યક્ષ, રાક્ષસ, ગંધર્વોને બનાવ્યા. તે પછી ગામ, અરણ્ય (એટલે જંગલ) રહેનારા પશુઓને પણ ઉત્પન્ન કર્યા. એમાં કોઈ ગાય, કોઈ બળદ, કોઈ ઘોડી, કોઈ ઘોડો, કોઈ ગધેડો, ગધેડી વગેરે દરેકનું પાલન કરનારી અને કોઈ દરેકનો પાલન કરનારો થયા. બધા એકબીજાના આધારિત આખી આયરાર્કી એણે ગોઠવી દીધી.

અંતમાં, આ વિરાટ પુરુષ વૈશ્વાનર અગ્નિ બનીને સંપૂર્ણ પ્રાણીઓને બાળી નાખે છે. આ પૃથ્વી જળમાં લય પામે છે; જળ તેજમાં લય પામે છે; તેજ વાયુમાં લય પામે છે; વાયુ આકાશમાં લય પામે છે. આકાશ જે છે, તે ઇન્દ્રિયોમાં લય પામે; અને ઇન્દ્રિયો તનમાત્રાઓમાં લય પામે છે. તનમાત્રાઓ ભૂત આદિ અહંકારમાં લય પામે છે; અહંકાર પાછો મહતત્વમાં લય પામે છે; મહતત્વ અવ્યક્તમાં લય પામે છે. અવ્યક્ત જે છે, તે અક્ષરમાં લય પામે છે; અક્ષર જે છે, તે તમસમાં લય પામે છે; અને એ તમસ પાછું પરમદેવ સાથે પરમેશ શરમાં એકાકાર થઈ જાય છે. તે પછી ના સત રહે છે, ના અસત રહે છે.

આ સૃષ્ટિનો ક્રમ છે, લયનો. પહેલા સર્જનનો બતાવ્યો, પછી લયનું. ત્યારે શું થાય છે કે ત્યારે તેમાં સત બી નથી હોતું કે અસત બી નથી હોતું, પણ બંને સાથે મળીને રહે છે; સત અને અસત જોડે. આ જ નિર્વાણનું અનુશાસન છે; આ જ વેદનું અનુશાસન છે. અને શિક્ષા પણ બીજા ખંડમાં જગતની ઉત્પત ઉત્પત્તિના પહેલાની સ્થિતિ સત અને અસતથી પર કહેવામાં આવી છે.

અહીંયા આગળે બીજો મત પાછો વ્યક્ત કરે છે. "એક બીજો પણ પ્રકાર છે," એમ કરીને. અથવા, સૌથી પહેલા સૃષ્ટિથી પૂર્વે, આ જગત અસતમાં (એટલે કે અસ્તિત્વમાં હોવા છતાં પણ) અવ્યક્ત હતું, દેખાતું નહતું," એમ કહે છે. આ આત્મા તેથી ઉત્પન્ન થયો નથી અને ન એણે તેથી પ્રતિષ્ઠા પ્રાપ્ત કરેલી છે.

તે આત્મા અશબ્દ, અસ્પર્શ, અરૂપ, અરસ, અગંધ, અવ્યક્ત છે; અવ્યય છે; ના મહાન છે, ના વિસ્તારયુક્ત છે. તે જન્મ રહિત છે, અજન્મા છે. "એવું માની અને ધીર પુરુષો શોક કરતા નથી."

હવે આત્મા પાછો આગળ બીજો કેવો છે? તો કે પ્રાણ રહિત છે આત્મા. તો આત્માને રહેવા માટે, જીવતા રહેવા માટે કે હોવા માટે પ્રાણની આવશ્યકતા નથી, પણ જીવાત્માને જીવતા રહેવા માટે પ્રાણની આવશ્યકતા હોય છે. તો જીવાત્મા એ આત્મા એ અપેક્ષાએ નથી. સમજાયું?

તો આ પ્રાણ રહિત, મુખ રહિત, સ્્રોત્ર રહિત, વાક રહિત, મન રહિત, તેજ રહિત, નેત્ર રહિત, અનામ (નામ વગરનો), અગોત્ર (ગોત્ર વગરનો), મસ્તક રહિત, હાથ પગ વગરનો, સ્નેહ રહિત (એને કોઈની પર પ્રેમ નથી), અલોહિત (એટલે કે રક્ત રહિત અથવા રજ આદિ ગુણત્રય રહિત) અને અપ્રમેય છે. "એનું કોઈ માપ જ નથી, એવો મોટો છે," એમ કે આત્મા.

આ નાનો નથી, મોટો નથી, સ્થૂળ નથી, અણુ જેવો પણ નથી, અલ્પ નથી અને અપાર છે. તેને બતાવવું પણ સંભવ નથી. આ અનાવૃત્ત છે (એટલે ખુલ્લો જ છે). એના નિયમ પર તર્ક નથી થઈ શકતો. આ અપ્રકાશય છે, એટલે એની પર તમે લાઇટ નાખો તો એ પ્રગટે એવું કંઈ થાય એવું નથી. નહિતર લોકો બરાબર બેટરી લઈને દોડ્યા જ હોત એની પર. અસમૃદ્ધ (એટલે અસંકીર્ણ) છે; અંતર બાહ્ય રહિત છે, એટલે આત્મામાં અંદર કે બહાર જેવું કંઈ છે નહીં. આ આત્મા ના તો કોઈ દિવસ કંઈ ખાય છે, ના કોઈ એને ખાય છે. આત્માને કોઈ પણ ખાઈ શકતું નથી, કાળ પણ નહીં.

એને સત્ય, દાન, અનાશ પ્રધાન, તપ, બ્રહ્મચર્ય, અખંડ વૈરાગ્ય અને અનાશક (એટલે સ્ત્રી આદિ વિષય ભોગો પ્રત્યે આશિક આસક્તિ રહિત) આ છ સાધનો વડે જાણવો જોઈએ યે.