ઉપનિષદ સિરીઝ · વિડિયો ૫૪

પૂર્ણમદ ૐ પૂર્ણમદ પૂર્ણમિદમ પૂર્ણાત પૂર્ણ મુદચ્યતે. પૂર્ણસ્ય પૂર્ણમાદાય પૂર્ણમેવાવશિષયતે. ૐ શાંતિ શાંતિ.

આ ઉપનિષદ બહુ અગત્યનું છે અને એના અંદર વાત કરે છે શેની? તો કે સ્વસંવેદનની વાત કરે છે. એટલે એનું નામ જે છે ઉપનિષદનું, તે શું છે? "સ્વસંવેદ્યોપનિષદ". એમાં કહે છે કે સ્વ એટલે આત્મતત્વનો સંવેદ્ય એટલે કે અનુભવ કરવો એ આ ઉપનિષદનું પ્રયોજન છે, એનો હેતુ છે આ ઉપનિષદનો. એમાં એક જ મંત્ર ચાર ખંડોમાં વિભક્ત છે.

પહેલા ખંડમાં પ્રાણીઓની ઉપમા પાણીના બુલબુલા સાથે કરવામાં આવી છે. પરપોટો, પરપોટો જે કહીએ છીએ એને કહ્યું છે કે જે પ્રમાણે પાણીના બુલબુલા જળમાં વિલીન થઈને જળ સાથે એકાકાર થઈ જાય છે, તે પ્રમાણે પ્રાણીઓનો સમૂહ અમૃતસાગર પરબ્રહ્મમાં લીન થઈ જાય છે. બધા જ પ્રાણીઓની અંદર, કારણ કે પરમાત્મા એ અમૃતસાગર છે અને એની અંદર ઉઠેલા બધા પરપોટા સમાન છે. એ બધા એની અંદર પાછા લીન થઈ જાય. પરંતુ એવી સ્થિતિ જ્ઞાન પ્રાપ્તિના પછી જ સંભવ બને છે. તો જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરી જ લેવું પડે. ત્યાં સુધી આપણે બોલ્યા કરીએ કે પરપોટો, પરપોટો, એનો કોઈ અર્થ સરતો નથી. જ્ઞાન એટલે કયું જ્ઞાન? આત્મા વિશેનું જ્ઞાન, આત્મજ્ઞાન. બીજું કોઈ જ્ઞાન. અધિકાંશ તો પ્રાણી અજ્ઞાનથી ઘેરાયેલો જ રહે છે.

બીજા ખંડમાં કીધું છે કે પ્રત્યેક કાળ કર્માત્મક અને સ્વભાવાત્મક હોય છે. એટલે એમાં એક કોઈપણ કાળ તમે લેશો તો તેની અંદર કાં તો તમારે કંઈક કર્મ કરવાનું હશે અથવા તો એ કોઈક સ્વભાવ રૂપે જે કંઈ બાબતો બનતી હશે તે તમારે જોવા, જાણવાની અને સમજવાની આવતી હશે. તો જ કહે છે કે યથાર્થમાં, યથાર્થમાં પાપ-પુણ્ય, સારું-ખરાબ કંઈ હોતું નથી. જે છે તે છે, બસ. કેવળ મત. કેવળ મત કયો? તો કે આત્મતત્વની નિષ્ઠાની યથાર્થતા હોય. એટલે આત્મતત્વ જે છે એને ઉપર નિષ્ઠા હોય તો એને કેવળ મત કહેવાય. "મારો બીજો કોઈ મત રહ્યો નથી. મારો કીમતી મત બીજા કોઈને ના આપું આત્મા સિવાય." કે એવું થઈ ગયું. કોઈ પોલિટિકલ પાર્ટીમાં પરિનિષ્ઠિત (નિષ્ઠાવાળી) વ્યક્તિ માટે મોક્ષ, નર્ક વગેરે કંઈ પણ રહેતું નથી. સમજાઈ ગયું? જે જ્ઞાનમાં આત્મમતમાં આવ્યો, કેવળ મતની અંદર આવ્યો છે, એના માટે નથી કોઈ પાપ, નથી કોઈ પુણ્ય કે નથી કોઈ નરક કે નથી કોઈ મોક્ષ.

આ ફિટ કરી દો બિલકુલ. ફરી પાછું ક્યારે થોડું પુણ્ય અર્જિત કરી લઉં વાળું કંઈક અંદર બુલબુલો ઊભો થાય તો એને સમજાવાનું છે, "ભાઈ, હવે આ તારા માટે નથી જીવ. તમે એને ડેઝર્ટ કરી દીધું છે. હવે તમે સન્યાસ તો લઈ લીધો છે, કર્મ સન્યાસ થઈ ગયો. તમે તો ખરેખર તો જેને કહેવાય કે સૃષ્ટિનો સન્યાસ લઈ લીધો છે. હવે આત્મા બન્યા છો એટલે આખા બ્રહ્માંડની બહાર નીકળી જાવ છો જ્યારે તમે સૃષ્ટિ સન્યાસ લો છો અને એ માનસિક હોય છે. એની કોઈ કન્ડિશનસ હોતી નથી. કોઈ જ કન્ડિશન નથી. સૃષ્ટિ સન્યાસ સૌથી સારામાં સારો એ લઈ ગયું." બસ આમ જ કરીને કહેવાનું, "મેં હવે સૃષ્ટિ ત્યાગી દીધી છે, ત્યાગી દીધી છે, ત્યાગી." મેં સન્યાસ લખ્યું. બીજા ખંડમાં જણાવ્યું છે કે પ્રત્યેકાળ કર્માત્મક હોય છે.

ત્રીજા ખંડમાં તત્વજ્ઞાનને ગુહામાં પ્રવિષ્ટ બતાવવામાં આવ્યો છે અને કહ્યું છે કે સામાન્ય પ્રાણીઓની આ માર્ગમાં પ્રવૃત્તિ હોતી નથી. એટલે આ વિશિષ્ટ માર્ગ છે. સાકાર ઉપાસના કરનારા પ્રધાન લોકો અજ્ઞાનમાં ભટકતા રહે છે. સાકાર ઉપાસના કોઈપણ દેવી-દેવતા, મૂર્તિ, કંઈ પણ. શિવ પણ છેવટે લઈ લીધા હશે કે હું તો મહાદેવ. તો આ બધા શું કરે છે? તો કે અજ્ઞાનમાં ભટકતા રહે. એટલા માટે આને સમજવું બહુ જરૂરી. તત્વજ્ઞાનીને બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, રુદ્ર અને કુતરા, બિલાડા અને બિલાડીની અંદર, ગરોળીની અંદર ચૈતન્ય તત્વની દ્રષ્ટિએ કોઈ અંતર જોવા મળતું નથી. એ લોકોને ના લાગે એમ કહેવા માંગે છે.

છેવટે ચોથા ખંડની અંદર દરેકને આત્મસંપન્ન માની દરેકની સેવા કરવાનો મર્મ બતાવવામાં આવ્યો છે. અંતમાં ગુરુની મહત્તા બતાવતા કહ્યું છે કે આ બધું ગુરુની કૃપાથી જ જાણી શકાય છે અને તેના કરતાં વધારે કોઈ પણ નથી. આ તથ્ય જાણવાવાળા જીવનમુક્ત બની જાય છે.

"ઓમ પ્રાણી સ્વરૂપ બુલબુલો પાણીના અંદર જે ઊભો થયેલો પરપોટાના નિરંજન અને અવ્યક્ત અમૃતના સાગર પરબ્રહ્મમાં વિલીન થયા પછીની સ્થિતિ પ્રગટ છે અને સત્ય છે. આ અવશ્ય થાય છે. બ્રહ્મલીન થયેલા પ્રાણીઓની પુનરાવૃત્તિ થતી નથી. તેઓની સ્થિતિ મૃતિકા પિંડમાં કુંભની જેમ અને દોરામાં કપડાની જેમ હોય છે. ખરેખર તે ના તો ઉપાદાન છે કે ના તો ઉપાદેય કે નથી તે નિમિત્ત. એવી સ્થિતિમાં આવે છે." જે તત્વ ભેદતા થયો, બ્રહ્મનિષ્ઠ થઈ ગયો અને જે આત્મજ્ઞાન પ્રાપ્ત કરે છે તેની વાત છે. એટલે માટીના કુંભને જેવી એની સ્થિતિ થઈ જાય છે અને દોરામાં કપડા જેવી હોય છે. માટીમાં કુંભ છે ને તો માટી જ છે પણ એમાં કુંભ છે, બરાબર? બન્યો નથી. આ કપડું છે પણ આ દોરો છે. દોરો છૂટો છે અને આ કપડું છે. કપડું બનેલું છે. આના બન્યા વગરનો પણ એ દોરો પાછો કપડામાં આવવાનો નથી ને?

એ માટી પાછી ઘડો બનવાની નથી. એવી બની ચૂકી છે એમ કહે છે. સમજાયું? ઓકે. એટલે ખરેખર તો એ ઉપાદાન બી નથી, ઉપાદેય પણ નથી કે નિમિત્ત પણ નથી. ત્રણમાંથી એકેય નથી. એટલે એ કશું છે જ નહીં એમ. સંસાર માટેની કોઈ ઉપયોગી બાબત એવું આ રહેતો નથી. આ વિદ્યા પુરાણ, વેદ, ઇતિહાસ પણ નથી. ના આ જગત છે. એટલે જગત પણ નથી. બ્રહ્મા નથી, વિષ્ણુ નથી, રુદ્ર નથી, ઈશ્વર નથી, બિંદુ નથી અને કલા પણ નથી. આગળ આદિ, મધ્ય અને અંતમાં આ બધા પ્રાણીઓનું યથાવસ્થિત જ્ઞાન થતું જ નથી. આગળ ઉપર કેમ કે આગમ, પુરાણ, ઇતિહાસ અને ધર્મશાસ્ત્રોમાં અભિમાન ધારણ કરનારા હોય છે. "ઇતિહાસ જાણું છું, પુરાણ જાણું છું." આ બધું હોય જ એમ કે. અભિમાન ધારણ કરીને લોકો ફર્યા કરે અને એ પ્રમાણે છે કે તે.

જીવન્મુક્ત મુનિ દ્વારા ઉચ્ચારણ કરાયેલા શ્રેષ્ઠ વચનો રૂપી બુલબુલો દ્વારા નિર્મિત હોય છે. ત્યાં એ સંદર્ભમાં તેમની જ પ્રમાણિકતા માન્ય હોય છે. અને તે અજ્ઞાનથી આવૃત્ત છે એટલે અનેક પ્રયત્ન કર્યા પછી થોડું જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરી શકે છે. તો પણ આ ઉક્તિ પ્રસિદ્ધ છે કે તે બધા જીવ અજ્ઞાનયુક્ત છે અને મોહિત છે. અઘરું છે આ ઉપનિષદ, પણ બહુ જ ઉપયોગી અને જરૂરી બાબતો પર એને પ્રકાશ આપેલો છે.

અહીં તે અજ્ઞાનથી કોઈ પ્રયોજન નથી. જ્ઞાન થઈ ગયું પછી હવે એને અજ્ઞાનનું કોઈ કારણ રહેતું નથી. અને ત્યાં યથાવસ્થિત જ્ઞાનથી પણ એને કોઈ પ્રયોજન નથી. જે જ્ઞાની થઈ ગયો છે તેને જેનું અસ્તિત્વ છે તેનું છે અને જેનું અસ્તિત્વ નથી તેનું નથી. એ બધા જ કાળ કર્માત્મક અને સ્વભાવાત્મક છે. એટલે જે કંઈ બને છે, સ્વભાવવશ બની જાય છે. આ વ્યવસ્થિતની વાત કરે છે. આ બધું જે કંઈ ક્રમબદ્ધ પર્યાયથી બનતું આવે છે, એ બધું શું છે? વ્યવસ્થિત જ છે. પુણ્ય અને પાપ પણ નથી.

જો, એટલે સુમેરુ જેટલા સ્વર્ણનો દાતા, ગૌદાતા (ગાયનું દાન કરનારો) અથવા ગૌહંતા (ગાયનો જેને હત્યા કરનારો), બ્રાહ્મણહંતા (બ્રાહ્મણની હત્યા કરનારો), સુરાપાઈ (એટલે દારૂ વેચનારો), ડાકુ, ચોર, ગુરુ, મહાન પાપનિષ્ઠ અથવા સર્વ પાપનિષ્ઠ — એ બધા એકસાથ કોના માટે? આત્મજ્ઞાનીના માટે. તેઓના માટે ના તો ગાય છે, ના બ્રાહ્મણ છે, ના સુરાપાન કરનાર છે, ના ડાકુ છે, ના ચોર છે, ના મોટા પાપ છે, ના નાના પાપ છે. તેમના માટે તેમનો મત જ સર્વોપરી છે. એમનો કયો મત છે? કેવળ મત છે, કેવળ મત, કેવળ આત્મમત છે. અને મત પ્રમાણે એમની મતિ થવાની બુદ્ધિ સદાકાળ માટે એમની મતિ કેવી થઈ ગઈ છે? આત્મમતિ થઈ ગઈ. હવે બીજા કશામાં એ મતિ જવાની જ નથી, એવી સ્થિતિમાં આવે છે. અને એ મતમાં જ એમની નિષ્ઠા છે. એટલા માટે શું થાય છે કે આગળ ઉપર મોક્ષ અને નર્ક પણ એમના પોતાના માટે નથી.

તત્વજ્ઞાનને ગુહામાં પ્રવેશ, ગુફા તો એની અંદર જ્ઞાન હેતુ માર્ગને શ્રેષ્ઠ બતાવ્યો છે.