૧૦. કુણિણ્ડકોપનિષદ્ ભાગ ૨

એટલે કીધું કે બુદ્ધિમાન મનુષ્ય એવું ઈચ્છવું જોઈએ કે અનુકૂળ સ્ત્રીનો સ્વીકાર કરવો; પછી શક્તિ મુજબ અગ્નિને ગ્રહણ કરવું અને બ્રહ્મ યજ્ઞમાં સંલગ્ન રહી જીવન વ્યાપન કરવું. ત્યારબાદ પોતાના પુત્રોમાં ધન વહેંચી દઈને, ગામ-ઘર સાથે સંબંધિત બધા જ કાર્યો પુત્રને સોંપી દઈને, જેમ હમણાં પેલો મંત્ર બોલાયો હતો કે "ભાઈ, તું અગ્નિ છું, તું બ્રહ્મ છું," એ રીતના એની બધી જવાબદારીઓ આપી દઈને, પવિત્ર દેશમાં ભ્રમણ કરતાં વનમાં જવા માટે પ્રસ્થાન કરવું જોઈએ. આ વાનપ્રસ્થ આશ્રમની જે શરૂઆત થાય છે, તેની વાત.

હવે એવાએ શું કરવાનું? તો કે વાયુ અથવા જળ સેવન કરીને, શાસ્ત્રસંમત કંદમૂળ વગેરેથી પોતાના શરીરની રક્ષા કરવી જોઈએ. ખાવાનું છોડી દેવાની વાત કરતા નથી. આહાર તમારો બદલાશે. ગૃહસ્થ જીવનમાં આહાર અલગ હોય, વાનપ્રસ્થમાં અલગ હોય, સન્યાસમાં અલગ હોય. તેને ગ્રહણ કરવાની જે સ્થિતિ-વિધિ હોય, એ પણ અલગ હોય.

આપણે છેલ્લે તો કીધું, સન્યાસીએ શું કરવાનું? કોઈ પાત્ર પણ સાથે રાખવાનું હોતું નથી, કોઈ વસ્ત્ર પણ એની પાસે હોતું નથી. જળ માટે એક કમંડળ રાખતા થયા હતા અને એક દંડ રાખતા હતા. આ સિવાય કંઈ એના પાસે હોવું જોઈએ નહીં.

હવે એવી રીતે શરીરની રક્ષા કેવી રીતે કરવાની? કે કંદ અને મૂળથી જ કરવાની. સાથે સાથે સંસારને દેહ પૂરતો સીમિત માનવાનો. પોતાના દેહ સુધી જ છે સંસાર, પછી અંદર સંસાર ના હોવો જોઈએ એમ કહેવા માંગે છે. આપણે તો અંદર બંધ કરીએ ને તોય કે, "આજે બાર વાગે શું ભાવ હતો?" વાળું જે ચાલે છે ને, એ બધું ના હોય એમ. કે ત્યાં આગળ કોઈ અગ્રસોચ, "સાંજે આને મળીશ, ફલાણું કરીશ," આ બધું જે કંઈ બધું બધું આગળ ચાલતું હોય છે, એ બધું કશું જ ના હોય એમ. અંદર કેવળ બ્રહ્મચિંતન ચાલતું હોય અને બહાર આવી રીતના જે કંઈ હોય તે બાબતોને પૂરી કરી અને દેહ સુધી જ મર્યાદિત રાખવાનો સંસાર.

એવી રીતે મોહ અને મમતા વશ થયા વગર, અશ્રુપાત કર્યા વગર ત્યાંથી નીકળી જવાનું. આટલું કરવા માત્રથી એમ કે માણસ સન્યાસી નથી ગણાતો. આ તો એક સામાન્ય આચાર થયો. હવે આ તો બધા સામાન્ય સાધારણ નિયમો છે. સન્યાસીઓના નિયમ આના કરતાં ક્યાંક વધારે શ્રેષ્ઠ કહેવામાં આવે છે.

સન્યાસી એટલે કેવો? તો કે ફળની ઈચ્છા વગર ગૃહસ્થ ધર્મથી મુક્તિ મેળવીને, વર્ણાશ્રમ વ્યવસ્થા પ્રમાણે ત્રય અગ્નિનો પરિત્યાગ કરતાં વાનપ્રસ્થ આશ્રમમાં પ્રવેશ કરવો જોઈએ. આ વાનપ્રસ્થ આશ્રમ સંબંધિત બાબતો છે અત્યારે. એટલે સન્યાસ ધર્મથી મુક્તિ મેળવવાની જે વાત વાત અહીંયા આગળ લખી છે, એ બહુ વ્યાજબી લાગતી નથી. વર્ણાશ્રમ વ્યવસ્થા બરાબર છે. બ્રહ્મચર્ય આશ્રમના ધર્મમાંથી મુક્તિ મેળવે છે, પછી એ ગૃહસ્થ ધર્મના આશ્રમના એનાથી મુક્તિ મેળવે છે અને વર્ણાશ્રમ વ્યવસ્થા પ્રમાણે અગ્નિનો પણ પરિત્યાગ કરીને વાનપ્રસ્થ આશ્રમમાં પ્રવેશ કરવો જોઈએ. અગ્નિનો પરિત્યાગ વાનપ્રસ્થી સામાન્ય રીતે કરતા હોય હોતા નથી; સામાન્ય રીતે કરતા હોતા નથી. એટલે આ થોડુંક જરાક અલગ રીતે લખાયેલી બાબત છે.

સાધારણ લોકોની જેમ સ્ત્રી અને સંસારિક સુખો છોડી દઈને વનમાં નહીં જઈ, અનુષ્ઠાન વગેરે કરવાથી શું લાભ છે? ગર્ભવાસના ભયથી, ઠંડી-ગરમી, સુખ-દુઃખ વગેરેથી ભયભીત થયેલા મનુષ્ય શારીરિક ભોગોનો ત્યાગ કેમ કરે છે? હવે આ પ્રશ્ન થાય, તો કે એનું કારણ શું છે? તો કે એ લોકો સન્યાસી પરમ પદમાં પ્રવેશ કરવાની ઈચ્છા રાખે. એ મૃત્યુને જીતી લેનારા મહાકાળનું સતત સ્મરણ કરે છે. હંમેશા આધ્યાત્મિક મંત્રોનો જાપ કરતા હોય છે. ભગવા વસ્ત્રો ધારણ કરીને દીક્ષાને ગ્રહણ કરી લે છે આગળ ઉપર સન્યાસમાં ગયા પછી અને પોતાની બંને ભુજા ઉપર તરફ કરી અને એ પોકાર કરી દે છે અને પછી ઈચ્છા અનુસાર ભ્રમણ કરે છે. મતલબ, ડિક્લેર કરી દે છે કે "હવે હું બ્રહ્મ સ્વરૂપ છું" અને પછી એ જ પ્રમાણે જીવે છે.

એ લોકો એક વખત કહી દીધું એટલે પૂરું નથી થયું. એ પ્રમાણે એનો આચાર હોવો જોઈએ. એને બીજા કોઈ વિચાર જ ના હોવા જોઈએ. એવું જ્યારે કરે છે, ત્યારે સન્યાસ માટે પરફેક્ટ થાય છે. એવો ઘર વગરનો ભિક્ષા ગ્રહણ કરીને જીવન વ્યાપન કરે છે. એને નિધિધ્યાસન કરતા રહેવું જોઈએ. જંતુઓથી બચવા માટે પવિત્રીને ધારણ કરી રાખવી જોઈએ. કમંડળ, ચમસ, જોડી, ત્રિવિસ્ટ, છંડીથી બચવા માટે ગોદડી, કોપીન, સ્નાન કરવા માટે ધોતી અને રૂમાલ પણ સાથે રાખવો જોઈએ. આ ઉપનિષદ અલગ વાત કરી છે. એ વસ્તુઓ સિવાય બીજું બધું જ સન્યાસીએ છોડી દેવું જોઈએ. ત્યાગી છે, તો અહીંયા રિલેક્સેશન આપ્યું. પહેલામાં તો કૌપિન અને દંડ બે જ હતો અને કમંડળ હતું. અહીંયા આગળ આ બધી આવશ્યક ચીજો છે, તો કે તમે સાથે રાખી શકો છો.

એ અગર ઈચ્છે તો પોતાની ઈચ્છા અનુસાર નદીના તટ પર જઈને સહન કરે અને કોઈ વિશેષ કારણ સિવાય શરીરને સુખ-દુઃખ વગેરે દ્વારા કષ્ટ આપવું જોઈએ નહીં. શરીરને બહુ ત્રાસ નહીં આપવાનો, એને તકલીફ નહીં આપવાની એમ. સ્નાન માટે, પીવા માટે, સૌચ માટે શુદ્ધ જળનું સેવન કરવું જોઈએ. સામાન્ય નિયમ છે આ તો આરોગ્યનો. ન તો સ્તુતિ-પ્રશંસા વગેરેથી પ્રસન્ન થવું જોઈએ, ન તો નિંદા કે અપમાન વગેરેથી કોઈને શાપ આપી દેવો જોઈએ. ભિક્ષા માટે પાત્ર અને સ્નાન ઇત્યાદિ માટે જળ જે કોઈ રીતે પ્રાપ્ત થાય, તેને પ્રાપ્ત કરવું જોઈએ. અને શ્રેષ્ઠ આચાર આ બધામાં એક કે શ્રેષ્ઠ આચરણ સ્વીકારીને યતીએ હંમેશા જપ કરતા રહેવું જોઈએ. હંમેશા જપ કરતા રહેવાનું. કંઈ પણ જાય, બસ એનો જપ નિરંતર ચાલતો હોવો જોઈએ.

તો જ્ઞાની લોકોએ પોતાના મનમાં એવી ભાવના કરવી જોઈએ કે આ વિશ્વરૂપ બ્રહ્મ અને અનુ અથવા અર્થાત પ્રણવરૂપ અક્ષર બ્રહ્મ, એ બંને એક જ છે. આ વિશ્વરૂપ બ્રહ્મ અને પ્રણવરૂપ બ્રહ્મ બંને એક જ છે, એ ભાવના એને કરવી જોઈએ. અને આકાશથી વાયુ, વાયુથી અગ્નિ (એટલે કે જ્યોતિ), જ્યોતિથી જળ અને જળથી પૃથ્વી.

આ બધા ભૂતોમાં જે અવિનાશી બ્રહ્મ સર્વત્ર વ્યાપ્ત છે, એવા એ બ્રહ્મને હું પ્રાપ્ત થયેલો છું. એ મેં પ્રાપ્ત કરેલો છે. અજર, અમર, અક્ષર, અવ્યયને હું પ્રાપ્ત થયેલો છું. હું અખંડ સુખ સાગર સ્વરૂપ છું. મારી અંદર મધ્યમાં ઘણી બધી લહેરો, તરંગ, મોજા વગેરે વાયુ માયા રૂપી વાયુની મારફતે જન્મે છે અને વિલીન થાય છે. પણ મારો આ શરીર સાથે એવી રીતનો સંબંધ જ નથી, જેમ કે આકાશનો મેઘ સાથે કોઈ સંબંધ રહેતો નથી. આકાશ છે, આકાશમાંથી મેઘ પડી જાય છે, બસ વાત પૂરી થઈ ગઈ. તો મેઘનો આકાશ જોડે કોઈ સંબંધ હોતો નથી. એક સમયે હોય છે અને પછી નથી હોતું. એવી રીતે આ શરીરની કોઈપણ અવસ્થા – જાગૃતિ, સ્વપ્ન અને સુષુપ્તિ વગેરે સ્થિતિઓમાં મારો જીવાત્માનો શું સંબંધ છે? હું જીવાત્મા આકાશની જેમ કલ્પનાથી પર અર્થાત ઉપર છું. અહીંયા આ જીવાત્માનો અર્થ આત્મા જ થાય છે.

આ અહીંયા આગળ છે કે અગાઉના બધામાં આપણને આત્મા અને જીવાત્મા એમ બે જુદું પાડતા હતા, એટલે જે સંસારી વાસના વાળો હોય તેને જીવાત્મા કહેવાય. અહીંયા આગળ તો "હું" શબ્દ અને બાજુમાં એમને જીવાત્મા લખ્યું છે, પણ વાસ્તવમાં એ આત્મા જ છે એમ કહેવા માગું છું. આકાશની જેમ કલ્પનાથી પર અર્થાત હું ઉપર છું, કારણ કે વાત કરે છે એ આત્માની, બાજુમાં લખે છે જીવાત્મા, વિચ ઇઝ નોટ રાઈટ.

સૂર્ય સમાન અન્ય સોનેરી આકર્ષક પદાર્થોથી અલગ છું. સૂર્ય સમાન અન્ય સોનેરી આકર્ષક પદાર્થોથી અલગ છું. પર્વતની જેમ સતત સ્થિર છું અને સમુદ્રની જેમ અપાર છું. સૂર્ય સમાન ખરો, પણ આકર્ષક પદાર્થોથી અલગ છું. સૂર્ય આકર્ષણ નથી કરતો, બરાબર ને? બીજા ઘણાક એવા બધા આકર્ષક પદાર્થો હોય કે માણસો આમ ખેંચાય, ખેંચાઈને જાય. સૂર્યનું કોઈને આકર્ષણ હોતું નથી એવી જાતનું. પર્વતની જેમ સ્થિર છું. મતલબ અહીંયા આગળ એક જ કહેવા માંગે છે કે સૂર્ય સમાન તેજસ્વી છે, પર્વત જેવો સ્થિર છું, સમુદ્ર જેવો અપાર છું, એનો પાર નથી આવતો.

હવે આગળ કહે છે, "હું જ નારાયણ છું. હું નરકાંતક એટલે કે નરકાસુરનો વધ કરનાર છું. પુરાંતક એટલે કે ત્રિપુરાસુરનો વધ કરનાર છું. પુરુષ તથા ઈશ્વર પણ હું જ છું." નરક એટલે શું? આત્માને અધોગતિમાં મોકલવાનું જે કંઈ કૃત્ય કરવામાં આવે તે બધું નર્ક કહેવાય. શું? આત્માને અધોગતિમાં મોકલવાનું જે કંઈ કામ કરવામાં આવે છે તે બધું નર્ક કહેવાય અને એ આત્માની ઉન્નતિ માટે જે કંઈ કરવામાં આવે તે બધું યથાર્થ કર્મ કહેવાય. એવું યથાર્થ ગીતામાં ભગવાને શ્રીકૃષ્ણ ભગવાને કહેલું છે. તો એ કેવો છે? તો કે એવો ઈશ્વર પણ હું જ છું. હું જ અખંડ બોધ સ્વરૂપ છું. બોધ બી કેવો? ખંડિત નથી. જોવો તમે, અખંડ બોધ. એક વખત થયો, બસ ચાલુ જ છે કે એમાં વૃદ્ધિ થયા કરે છે. ટીપુ ટીપુ ટીપુ કરતાં પણ એ ખંડિત થતો નથી. સમસ્ત પ્રાણીઓનો સાક્ષી છું. ઈશ્વર રહિત મારા પર નિયંત્રણ કરનારું કોઈ નથી.

એ રીતે એને ઈશ્વર રહિત કે "તમારો ઈશ્વર કોણ છે?" એમ કે ને, "તમારું ઇષ્ટ કોણ છે?" ઘણી વખત એમ પૂછવામાં આવે છે કે ભઈ, "તમારો ઉપરી કોણ છે?" એમ. તો તમે કહો છો કે "મારે તો પરબ્રહ્મ છે અને તે પરબ્રહ્મ જ હું છું." એટલે "હું જ મારો ઉપરી છું ભાઈ," એવી વાત થઈ. તો એ કેવો છે? તો કે અહંકાર રહિત અને મમતા રહિત છું. પાછો આ બે વસ્તુઓ ના હોવી જોઈએ. દાદાએ કહ્યું છે ને, અહંકાર અને મમતા એ બે જાય એટલે પછી આત્મા થઈ જાય માણસ, બરાબર? પણ એ એવું નહીં કે અત્યારે નથી, પછી ચાર વાગે પાછી આવી જાય મમતા, "ટ્યુશનમાં ગઈ હતી કે હવે પાછી આવી." એવું ના થવું જોઈએ. મમતા ગઈ એટલે ગઈ, અહંકાર ગયો એટલે ગયો. બસ, આ કઈ આપણા છોકરા અને છોકરીના નામ નથી, સમજ્યા?

હવે પ્રાણ અને અપાનના વિશે વર્ણન કરવામાં આવે છે. અને ગુદા વચ્ચે બંને હાથોને રાખો. જીભને દાંત વડે ધીમે ધીમે દબાવીને થોડી બહાર કાઢો. એ રીતે હવે એક અડદની બરાબર, એક અડદ કેટલું હોય એટલી બરાબર તમારી સામે આમ લક્ષ હોય. તમે એક અડદ જેટલું જ જોવો, એટલી જ તમારી દ્રષ્ટિ ખુલ્લી હોવી જોઈએ એમ કહેવા માંગે છે. અને તે પણ અહીં નાક ઉપર નહીં, આમ સામે એટલી જ જગ્યા. એવી રીતે લક્ષ્યનું અનુસંધાન કરીને સ્ત્રોત દ્રષ્ટિને સ્ત્રોત્ર પૃથ્વી પર સ્થિર કરો, જેનાથી શ્રવણ અને નાસિકામાં ગંધ સ્થાપિત થાય નહીં. એટલે અહીંયા આગળ આ રસ્તે તન્માત્રાઓને રોકવાનો રસ્તો બતાવે. તમે આવી રીતે કરશો એટલે કોઈપણ તન્માત્રા તમને એ સેન્સેશન મોકલાવશે નહીં. એટલે ડિસ્ટ્રેક્શન થવાનું બંધ થઈ જશે. તમને સંભળાવવાનું બંધ થઈ જશે. તમને દેખાવાનું બંધ થઈ જશે. તમને સુગંધ આવવાની બંધ થઈ જશે.

ત્રણે ત્રણ વસ્તુઓ બંધ કરી દીધી, જે આપણા એનર્જીનો જે મોટાભાગનો જે વ્યય કરાવનારી બાબતો છે તે.

અને હવે નાદના, હવે આગળ શું કર્યું કે તનમાત્રાઓને રોકીને હૃદયના તપથી ઉત્પન્ન થયેલા નાદના માધ્યમથી. હૃદયનું તપથી ઉત્પન્ન થયેલા નાદ. જ્યારે તનમાત્રાઓને રોકવામાં આવે છે, તે વખતે હૃદય તપી જાય. તપ કરે એટલે શું થાય? તો કે એક નાદ ઉત્પન્ન થાય છે. હવે એ નાદ જે છે એ અનાહત છે. એના માધ્યમથી આત્મચેતનાને બ્રાહ્મી ચેતનાની સાથે સંયુક્ત કરવાની સાધનાનો સંકેત છે. આત્માને બ્રહ્મ સાથે જોડવા માટે અનાહત નાદની જરૂર પડશે એમ કહેવામાં આવે છે. અને એ ક્યાં ઉત્પન્ન થશે? તો કે હૃદયમાં ઉત્પન્ન થશે. ક્યારે થશે? તો કે ઇન્દ્રિયોનો તમે જ્યારે સંયમ કરશો ત્યારે જ અનાહત ઊભો થશે. એટલે ઇનફેક્ટ એ છે અત્યારે પણ એ તમને અત્યારે સંભળાશે, કારણ કે બાકીની ઇન્દ્રિયોની સંવેદનાઓના ઘોંઘાટની અંદર એ દબાઈ ચૂક્યો છે. એ જેવું બંધ થશે એટલે પેલો સંભળાવવાનો શરૂ થશે અને એક વખત એ સંભળાવવાનું શરૂ થાય એટલે પછી આગળનું કામમાં શું બધું થાય છે કે સ્થૂળ અને સૂક્ષ્મ ક્રિયાઓ બધી જે છે તે થવાની શરૂ થાય છે.

ધ્યાનમાં આંખો બંધ કરવાથી અગ્નિની તન્માત્રા.

રૂપ એ જોવાનું બંધ થઈ જાય છે. બધા નામ-રૂપ જોવાના બંધ થઈ ગયા. કોઈ બૂમ પાડીને બોલાવે, નામ તો તમે સાંભળો નહીં. સ્ત્રોત બંધ થઈ ગયા. આવી રીતે સંપૂર્ણ સંયમ આખો થવાથી ધારણા, ધ્યાન અને સમાધિ દ્વારા રસ, શબ્દ અને રસની તન્માત્રાઓ પણ અંતર્મુખી બને છે. પૃથ્વી અને સ્ત્રોત પર સ્થિર દ્રષ્ટિ કરવા માટે અડદની બરાબર એક લક્ષ્યનું અનુસંધાન કરવાનું કીધું. એ બિંદુ બસ આમ આગળ નાસિકાના મૂળ પાસે છે. એટલે જેવું ત્યાં આગળ જશે એટલે આ બધા સેન્સરો છે ને, બધા એકદમ એ બંધ થઈ જશે. ઇન્દ્રિયોનો સંયમ ઓટોમેટીક આવી શકે છે, એ પોઈન્ટ બતાવે છે. આ ક્યારેક કેવી રીતે કરવાનું એ પછી આપણે સમજીશું અલગથી. એને અંતરસ્થી ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાથી નાસિકા રંધ્રોમાં પ્રવેશનારી ગંધ અને કર્ણ રંધ્રોથી પ્રવેશ કરનાર શબ્દ અંતઃક્ષેત્રની તન્માત્રાઓ સ્થાપિત થઈ શકતી નથી.

આવી રીતે બહિર જગત સાથેની બધી જ તન્માત્રાઓનો અસંબંધ કરી અને અંતઃસ્થિતિ બ્રાહ્મી ચેતનાની પ્રભાવી અનુભૂતિ સંભવ બને છે.

કોઈપણ તનમાત્રા ગ્રહણ નહીં કરવાની. જે પાંચ જ્ઞાનેન્દ્રિયો આપણી છે, તેમાં કંઈ પણ વસ્તુ બહારથી આવે, પછી એ મેસેજ જાય બ્રેન સુધી, પછી એના પાછળ સુધી રહેલું છે જે જાણપણું, ત્યાં આગળ જોડાય છે અને પછી આપણને આ બધું ખ્યાલ આવે છે. આ તો કે ના, એ એ સેન્સેશન જ ના આવે, એ સ્ટોપ થઈ જાય, ત્યાં સુધી પહોંચે જ નહીં. ડિસકનેક્ટ, ડિસેબલ કરી નાખવાનું છે. એટલે જે બ્રહ્મનું ચિંતન કરે છે, એ સ્વયં કેવું થાય? તો કે બ્રહ્મરૂપ બની જાય. એ જ શિવ છે. એ અવિનાશી બ્રહ્મને પૂર્વ જન્મમાં કરેલા પુણ્ય કર્મના ફળ સ્વરૂપ અભ્યાસ દ્વારા જ પ્રાપ્ત થાય. આ બધું અગાઉ તમે જો વાવેલું હોય તો પાછું એ તમે કરી શકો છો. સામાન્ય રીતે નહીં તો પછી આ બધું કંઈ હોતું નથી.

વાયુના નાદનું પ્રગટ થવું એને હૃદયનું તપ કહેવામાં આવે છે અને એ શરીરને ભેદીને ઉર્ધ્વ તરફ ગમન કરતું મૂર્ધાને પ્રાપ્ત કરી લે છે. મૂર્ધા એટલે અહીંયા આગળ આ જે પોઈન્ટ ઓફ લાઈટ જે છે અંદરનું, તેને એ બરાબર કેપ્ચર કરી શકે છે. ત્યાર પછી આપણા આ શરીરમાં મૂર્ધાને મેળવી લેવું એને જ પરમ ગતિ કહેવામાં આવે છે. પરમ લાઈટ જેને આપણે કહીએ, એ પરમ તત્વ જેવું પકડાયું એટલે બસ પછી બધું આગળ. એને પરમ ગતિ કહે છે. જે મનુષ્ય એ ગતિને પ્રાપ્ત કરી લે છે, એ બ્રહ્મજ્ઞાની જન આવા ગમનના, જન્મ-મરણના ચક્રોમાંથી મુક્ત બની જાય છે.

વિકાર રહિત અને ઉદાસીન ભાવ યુક્ત સાક્ષીને સાક્ષ્ય ધર્મ એવી રીતે સ્પર્શી શકતો નથી. તમે સાક્ષી તરીકે આવ્યા હોય, બરાબર? કોઈ ઘટના સ્થળે દાખલા તરીકે કંઈ ક્રાઈમ સીન છે, ફોર એકઝામ્પલ, બરાબર? હવે ત્યાં મર્ડર થયેલું હોય, પોલીસ બધું ઇન્વેસ્ટીગેશન કરે, બધું કરે છે કે ભાઈ બે સાક્ષીઓ લઈ આવજો કે પછી એ લોકો ત્યાં આગળ પંચક્યાસ કરે છે. એવું એક લખવાનું ચાલુ કરે કે તે ફલાણી જગ્યાએ આમ હતું, ઠેકની જગ્યાએ આમ હતું, અહીંયા આમ પડેલું હતું બધું. અને પછી પેલા બે સાક્ષીઓ હાજર છે, તો કે આ બે સાક્ષીઓ છે, એમણે પણ આ વસ્તુ જોઈ છે, કબૂલ કરી છે, જાણી છે. અને પછી હવે બે સાક્ષીઓની સહીઓ કરાવે ત્યારે એ પંચ કેસ કોર્ટમાં વેલીડ ગણાય અને એમનો પ્રોસિજર કમ્પ્લીટ થાય. તો એ સાક્ષી જે છે, એ ક્રાઈમ સીન જે બી હોય, એમાં જે કંઈ સ્થિતિ હોય, એને જોઈને વિચલિત થતો નથી એમ કહે છે.

એવા માણસને લાવવામાં આવે ત્યારે આ બે શું થઈ ગયું કે આ ફલાનું આમ કરતાં તો પછી તો એવો સાક્ષી ત્યાં આગળ તો રોગ અકલ કરનારો ચાલે નહીં. એવો ડોક્ટર હોય દાખલા તરીકે, તો કેમનું ઓપરેશન કરશે? એટલે એક ડિસીઝિવનેસ, એક પ્રોફેશનલિઝમ, આ બધી વસ્તુઓ જેમ દરેક ચીજોમાં જુએ છે, એવી રીતે સાક્ષીમાં સાક્ષી હોય, બીજું કાંઈ ના હોય કે હું જોઉં છું ને જાણું છું. એવી રીતે એ સાક્ષી ધર્મને અનુભવતો હોય.

આ શરીર જળના ભંડારમાં પડી રે કે જળથી રહિત થઈને ભૂમિ પર પડ્યું હોય. આ હવે જે આત્માની જે છે તેની વાત કરે છે. એ સાક્ષી ચૈતન્ય એ એના કારણે, એનાથી લિપ્ત થતો નથી. મતલબ દેહની કોઈપણ સ્થિતિ અવસ્થાની અંદર પણ એ જરા પણ લિપ્ત થતો નથી કે વિક્ષિપ્ત પણ થતો નથી. એવો એ સાક્ષી છે. એ એને જુએ કરે. કેટલું બી લોહી નીકળતું હોય, વાગી ગયું હોય, કંઈ પણ થયું હોય, પણ એ જે અંદરનો સાક્ષી છે ને, જે આત્મા છે ને, એ તો જોયા જ કરે છે. એને કોઈ પીડા નથી. પીડા પેલા અહંકારના છે: "મારા શરીરને આમ થઈ ગયું, મારા હાથને આમ થઈ ગયું, આમ ભાગ્યું." બધું એ કર્યા કરે છે. રોવા ધોવાનું બધું કામ અહંકારનું. સામે નાટક્યું શું? ભાંડ પેલું કહે છે ને, ભાંડ જાતના હોય ને, એવી રીતનો. તો એ અહંકાર બધા આવા બધા વેશ ભજવે. તો સંસારમાં કોઈ કોઈ ટાઈમે તમારો વેશ આવી રીતે કાઢે ખરો.

અહંકાર હોય તો રડવા બેસી જાય, કાં તો ક્રોધાયમાન થઈ જાય, કાં તો કંઈ કરે. આ બધા રોલ જ છે ને આમ જોવો તો ખરેખર તો. પણ જે સાક્ષી છે, આત્મચૈતન્ય છે, એ કોઈપણ સ્થિતિમાં, કોઈપણ અવસ્થાઓમાં પણ એ શું કરશે? જોવાનું અને જાણવાનું. અનડિસ્ટર્બ હશે બિલકુલ. મેરુ જેવો અડગ, સાગર જેવો ગંભીર, બિલકુલ પરમ શાંત એવો હશે. એટલે એનામાં કોઈપણ જાતની વિકૃતિ આવતી નથી. સાંસારિક કોઈપણ સ્થિતિ આવતી. બધું જોવા છતાં પણ એના માટે દાદા બહુ સરસ વાત કરતા હતા કે આપણે ટ્રેન જતી હોય, પછી રાત્રે કે આમ જઈએ પુલ ઉપરથી કે વાંદરાની ખાડી ઉપરથી એમ કે ટ્રેન પસાર થાય, તો ટ્રેનનું જે લાઈટ હોય વાંદરાની ખાડીમાં થઈને આમ પડે, બરાબર? અને પછી આમ આગળ આગળ આગળ જાય. પછી એ જ્યારે લાઈટ આગળ જતું હોય તેવી રીતે કે વાંદરાની ખાડીની ગંધ એની અંદર એ એના પ્રકાશમાં હોતી નથી.

તો એ જે પ્રકાશ છે, એ આ વસ્તુને ગ્રહણ કરતો નથી. આ તો એનાથી સૂક્ષ્મ છે એટલે એમાં થઈને નીકળી ગયો અને છતાં એને ગ્રહણ કશું જ કર્યું નથી. એવી રીતે આત્મા પણ સંસારમાં થઈને પસાર.

થઈ જાય છે, પણ એ ક્યારેય કશું ગ્રહણ કરતો નથી.

ડખા બધા જ અહંકારના. છેલ્લે છેલ્લે એમ થઈ જાય કે "હું જરાક આમ કંઈક કરું, હું કંઈક કરી દઉં." એમ કઈક બાકી રહી ગયું, તો એ જે બાકી રહી ગયા વાળો ભાવ હોય, તો વળી પાછો એને એક બીજો એક જન્મ અપાવે.

"હું તો નિષ્ક્રિય છું, વિકાર રહિત, નિષ્કલ, આકૃતિ રહિત, નિર્વિકલ્પ, નિત્ય, નિરાલંબ, અસંગ, અદ્વૈત, સર્વાત્મા, સર્વાતીત અને દ્વય રહિત (બે વગરનો) છું," એમ કહે છે.

દ્વય રહિત હું ફક્ત અખંડ બોધ સ્વરૂપ છું. બોધ બી કેવો? તો કે અખંડ. અહીંથી એક વખત થવાનો શરૂ થયો તો બસ એ ચાલ્યા જ કરે છે કે હવે નિત્ય નિરંતર સ્વયં આનંદમય.

તમારો જો અનુભવ જુઓ, કેવો છે? એક વખત આત્મા વિશે જાણ્યું ત્યારથી અત્યાર સુધીમાં આમ નિરંતર આગળ ને આગળ આગળ એવું બને છે. ક્યારેય તમને કે તમારો બોધ તમે ભૂલી ગયા કે "હું આત્મા છું" એવું તમે ભૂલી ગયા, એવો અનુભવ કોઈ દિવસ થતો નથી. એક વખત થઈ ગયો, ચાલે.

હું સ્વયંને જ સતત જોવું છું, દેખું છું. સ્વયંને જ અદ્વૈત રૂપમાં માં માનતો, સ્વયંના આનંદનો ઉપભોગ કરતાં હું જાતે જ નિર્વિકલ્પ રૂપ છું.

સતત ચાલતો, રોકાયેલો, બેઠેલો, સૂતેલો અથવા ગમે તે કરતો એવો એ વિદ્વાન મુનિ જે આવી અવસ્થામાં હોય, એ મુનિ રૂપ આત્મા પોતાની અંદર જ સંતુષ્ટ રહીને પોતાની ઈચ્છા અનુસાર જીવન યાપ કરે.

એવું આ ઉપનિષદ છે. આ કુંડીકો ઉપનિષદ અહીંયા આગળ આપણને આવું કહે છે.