ઉપનિષદ સિરીઝ · વિડિયો ૧૨૦

નીલ રુદ્ર ઉપનિષદ, આ ઉપનિષદ અથર્વવેદીય પરંપરાનું છે. એમાં ત્રણ ખંડ છે, જેમાં નીલકંઠ રુદ્રના રૌદ્ર સ્વરૂપનું વિવેચન કરવામાં આવ્યું છે. પ્રથમ ખંડમાં ભગવાન રુદ્રના રૌદ્ર સ્વરૂપનું વર્ણન છે. એમને પોતાના રૌદ્ર રૂપને શાંત રાખીને કલ્યાણકારી સ્વરૂપ પ્રગટ કરવાની પ્રાર્થના કરવામાં આવી છે.

બીજા ખંડમાં ભગવાન રુદ્રના ગોપાલ એટલે કે શ્રીકૃષ્ણ સ્વરૂપનું ચિત્રણ કરતાં તેમને મોર મુકુટધારી કહેવામાં આવ્યા છે. ભગવાન શિવને હવે વિષ્ણુ એટલે કે શ્રીકૃષ્ણ સ્વરૂપે ગણીને મોર મુકુટધારી કહેવામાં આવે છે. અન્યત્ર એમને ઇંદ્ર પણ કહેવામાં આવ્યા છે. આ ખંડમાં ભગવાન રુદ્રના અતિ સામર્થ્યશાળી આયુધ્યોની પણ પ્રશસ્તિ છે. એની પ્રશંસા કરી છે, "તમારા શસ્ત્રોની."

અને ત્રીજા ખંડમાં રુદ્રના નીલકંઠ રૂપની પ્રતિષ્ઠા છે. લોક કલ્યાણ હેતુ હળાહળ વિષનું પાન કરનારા ભગવાન રુદ્રની સ્તુતિ કરતા એમને કેદારેશ્વર, વિરૂપાક્ષ એટલે કે ત્રિનેત્ર આદિ વિશેષણોથી વિભૂષિત કરવામાં આવ્યા છે. આ સાથે આ ઉપનિષદને સંપન્ન કરવામાં આવી છે.

"ૐ પૂર્ણમદ પૂર્ણમિદમ પૂર્ણાત પૂર્ણ મુદચ્ચતે, પૂર્ણસ્ય પૂર્ણમાદાય પૂર્ણમેવા વશિષ્યતે. ૐ શાંતિ શાંતિ શાંતિહ."

પ્રાર્થના કરે છે: "હે નીલકંઠ, પોતાના દિવ્ય લોકમાંથી અવતરિત થતા અમે આપને જોઈ રહ્યા છીએ. પોતાના ઉગ્ર રૌદ્ર રૂપથી મોરપંખની જેમ અંતરિક્ષને મુગટ બનાવીને ધરતી પર અવતરણ થતા અમે આપનું દર્શન કરી રહ્યા છીએ, કેમ કે આપ ધરતીના અધિપતિ છો. હે મનુષ્ય, લોહિતવર્ણયુક્ત નીલકંઠના દર્શન કરો. ભગવાન રુદ્ર જળમાં રહેલી ઔષધિઓમાં પ્રવેશ કરીને રોગરૂપ પાપોનો સંહાર કરે છે. તેઓ પ્રાણધારીઓના જીવન આધાર છે. અનિષ્ટોની સમાપ્તિ અને અનુપ્ત લબ્ધ સાધનોની પૂર્તિ માટે તેઓ આપની સમીપ આવે."

આ નીલ રુદ્રો ઉપનિષદ મને ઇલેક્ટ્રિક વાયોલેટ જેને કહેવાય, એ પ્રકાશ જે છે, અવતરિત પૃથ્વી પર અસર નિરંતર જેમ કે થઈ રહ્યો છે, તેની યાદ આપે છે. તો પ્રસંગ એની છે, એ વનસ્પતિઓમાં પ્રવેશે છે અને રોગો દૂર કરે છે. એ અન્નમાં પ્રવેશે છે અને જીવન ધારણની શક્તિઓ આપે છે. એવો આ એ જે છે, ઇલેક્ટ્રિક વાયોલેટ એટલે કે નીલ રુદ્ર કહેવામાં આવે છે અને તેની અહીંયા પ્રશંસા કરવામાં આવેલી છે.

હા, હવે એ બહુ જ પાવરફુલ છે અને પેલી લાઈટનિંગની જેમ જી આવે છે, એટલા માટે એને એની સ્પીડ ને એક્યુરસીને બધાના કારણે એને કહે છે, "હે ક્રોધરૂપ રુદ્ર દેવ, આપને અમારા પ્રણામ છે. હે નીલકંઠ રુદ્ર, આપની બંને ભુજાઓ ને એમાં ધારણ કરેલા બાણને પણ પ્રણામ છે. હે કૈલાશપતિ, આ પર્વત પર રહો છો છતાં સૌનું મંગળ કરો છો. હે ગિરિત્ર એટલે પર્વતોના રક્ષક દેવ, દુષ્ટોનો સંહાર કરવા માટે આપે જે બાણ ધારણ કર્યું છે, તે બાણને અમારા મનુષ્યો માટે કલ્યાણપ્રદ બનાવો."

"એક કિરણ એક બાણ છે ભાઈ, એક કિરણ એક બાણ આમ કરો છો અને ઇલેક્ટ્રિક વાયોલેટ આપો છો. અસંખ્ય તમે બાણ છોડો છો. ખરેખર તો દુષ્ટોનો સંહાર કરવા, પાપનો સંહાર કરવા, રોગનો સંહાર કરવા માટે તમે એનું અવતરણ કરાવો છો. આવી રીતના તેનાથી અમારા સ્વજનોનો સંહાર ના કરશો, કારણ કે ઈટ કેન બી યુઝ એઝ ડીસ્ટ્રક્ટીવ વેપન એઝવેલ."

"હે કૈલાશપતિ શિવ, અમારી કલ્યાણકારી વાણી દ્વારા અમે આપના નિર્મળ ગુણોનું ગાન કરીએ છીએ. વી આર ઇનવોકિંગ યુ. આવું ગાન કરવાથી આખો સંસાર અમારા નિમિત્ત દુઃખોથી રહિત થઈ જશે, અનુકૂળતા યુક્ત થઈ જશે. આપના ધનુષ્ય, તેની પ્રત્યંચા અને બાણ, આ બધા મંગળ કરનારા છે. હે મંગળરૂપ દેવ, આ બધા અસ્ત્ર શસ્ત્રોથી આપ અમારા જીવનને સંરક્ષણ પ્રદાન કરો."

"હે દેવ, પર્વત પર બિરાજમાન રહેતા હોવા છતાં આપ અમારું મંગળ કરનારા છો. આપ આપના પાપનાશક સૌમ્ય સ્વરૂપ તથા મંગલમય સ્વરૂપ દ્વારા અમને બધી બાજુથી પ્રકાશિત કરો. આપની જે તામ્રવર્ણ, લાલ ભૂરી, અત્યંત લાલ અને હજારો સૂર્ય કિરણ રૂપી મૂર્તિઓ ચારે દિશાઓમાં સવ્યાપ્ત છે, અમે સ્તુતિગાન માટે હૃદયથી કામના કરીએ છીએ."

બીજા ખંડમાં કહે છે: "હે રક્તવર્ણ વાળા નીલકંઠ દેવ, અમે ધરતી પર અવતરિત થતા આપના સ્વરૂપનું દર્શન કર્યું છે. આપના એ રૂપને યા તો ગોપીઓએ જોયું છે અથવા જળ ભરનારી ગોપીકાઓએ જોયું છે અથવા તો વિશ્વના સમસ્ત પ્રાણીઓએ જોયું છે. આપના એ જોયેલા શ્રીકૃષ્ણ સ્વરૂપને અમે પ્રણામ કરીએ છીએ. હે મોર મુકુટદારી ભગવાન, આપને અમારા નમસ્કાર. શક્તિશાળી મહાન ઇન્દ્રરૂપ પણ આપ છો અને આપ આપણા પ્રિય ભક્તજનોની સામે અસંખ્ય નેત્રોવાળા થઈને પોતાના વિરાટ રૂપમાં પ્રગટ થાવ છો. આપના આ સ્વરૂપને જેમાં સાત્વિક ભાવવાળા ગોપાળ ગોપિકાઓ પણ સહચર રૂપે આપણી સાથે છે, તેમને અમે નમસ્કાર કરીએ."

"હે ભગવાન, આપના અતિ સામર્થ્ય યુક્ત એ આયુધને અમારા અનેક વાર નમસ્કાર છે, પ્રણામ છે, જે આ સમયે ઉપયોગમાં લેવામાં આવતા નથી. આપના ધનુષ્યને અમે બંને હાથ જોડીને નમન કરીએ. આપ આપના અને શત્રુ પક્ષના રાજાઓ સામેથી પોતાના ધનુષ્યને પ્રત્યંચાને ઉતારી નાખો, અર્થાત શાંત સ્વરૂપ ધારણ કરી યુદ્ધની સંભાવનાઓને જ સમાપ્ત કરી દો. નો વોર. બસ, આપ આપના હાથમાં ધારણ કરેલા બાણને પુનઃ પાછું ભાથામાં મૂકી દો."

"હે મોર પંખધારી સહસ્ત્રાક્ષ, આપ સો સો બાણોનું સંધાન એક સાથે કરી શકો છો. અમારું મંગળ અને અમને સુખ આપવા માટે આપ આપના બાણોના અગ્રભાગને તીક્ષ્ણ કરી ધનુષ્ય પર ચડાવો. શત્રુઓના નાશ પછી આપનું ધનુષ્ય પ્રત્યંચ રહિત થાવ. સંતાપ આપવાની પ્રક્રિયાનો ત્યાગ કરીને બાણ પુનઃ ભાથામાં પાછા આવો. આપના તીક્ષ્ણ બાણ જે પર્વતને પણ વિદીર્ણ કરનારા છે, આપના ભાથામાં પાછા વળો અને કલ્યાણપ્રદ થાવ. આપના ધનુષ્ય પર સંધાન કરેલા બાણ અમારું બધી બાજુથી રક્ષણ કરો. સંરક્ષણ પછી આપના બાણ ભાથામાં પાછા મૂકો. હે ભક્ત વત્સલ, કૃપાવર્ષક પ્રભુ, આપ આપના અક્ષય..."

બાણ અને ધનુષ્ય દ્વારા ચારે બાજુથી રક્ષણ કરો. ચક્ર બનાવી દીધું. ઇલેક્ટ્રિક વાયોલેટ. એ સર્પોને અમારા પ્રણામ છે કે જે આ પૃથ્વી પર વાસ કરે છે. આકાશ અને સ્વર્ગમાં વાસ કરનારા સર્પો. સર્પો એટલે કોણ? તો કે પીડા આપનારી શક્તિઓને સર્પ કહેવામાં આવે છે. અમારા પ્રણામ. પ્રકાશયુક્ત લોક, સૂર્યની કિરણો અને જળમાં રહેનારા એ બધા જ સર્પો એટલે કષ્ટદાયી શક્તિઓને હું પ્રણામ કરું છું. રાક્ષસોના બાણ રૂપી સર્પોને હું પ્રણામ કરું છું જે ખાડાઓમાં અને વનસ્પતિઓમાં વાસ કરે છે.

ત્રીજા ખંડમાં કહે છે, "જે ભગવાન શંકર વિશ્વના કલ્યાણ માટે હલાહલનું પાન કરીને નીલકંઠ કહેવાય છે તથા સ્વભક્તોનું કલ્યાણ કરવા માટે શ્રી હરિ એટલે કે વિષ્ણુ રૂપ ધારણ કરે છે." "હે ઔષધિઓ, કૃષ્ણવર્ણ (શ્યામ રંગના) મહેશ રૂપધારી કેદારેશ્વર માટે શીઘ્રતાથી અમુક સામર્થ્ય યુક્ત થઈને આપ એમને તુષ્ટિ પ્રદાન કરો." પિંગલ વર્ણ દેહ અને પિંગલ કાનવાળા નીલકંઠધારી ભગવાન શંકર સર્વસ્વરૂપ અને સર્વવ્યાપી છે. એ જ વિરુપાક્ષ ભવ શંકર દ્વારા ગર્જન કરનાર દૈત્યનો સંહાર થયો (સંભવિત અર્થ). "હે વીર, પ્રત્યેક કર્મમાં એમને સર્વવ્યાપક રૂપમાં જોવા જોઈ. પ્રત્યેક કર્મમાં એમને તમે આગળ કરો. ઇલેક્ટ્રિક વાયોલેટ આગળ કરો ફ્રન્ટમાં, પછી જવા દો, કામ થઈ જશે."

એમના વિશે પૂછતાછ કરવાની ઈચ્છા, શંકાભાવનો પરિત્યાગ કરવો જોઈએ. આ સંશય દ્રષ્ટિથી આપણે વિશ્વને એમનાથી જુદું માની બેસીએ છીએ. આ શંકા યથાર્થ સર્વથા પરિત્યાજ્ય છે, હંમેશા ત્યાજવી જ હોય. જગતના કારણરૂપ ભગવાન ભવને, સંવર કરનાર રુદ્રદેવને નમસ્કાર. નીલ શિખંડધારી અથવા મહિષરૂપ કેદારેશ્વરને નમસ્કાર તથા દક્ષ પ્રજાપતિને ત્યાં વિવાહ મંડપને શોભાયમાન કરનાર કુમાર રૂપ શંકરને પણ નમસ્કાર. જે મહેશરૂપ કેદારેશ્વર નીલ રૂપથી અશ્વખચ્ચર તથા ચારે બાજુ દોડનારા ગદરભોનું સંચરણ થયું, તેમને પણ અમારા નમસ્કાર. નીલ શિખંડ રૂપી ભગવાનને વારંવાર નમસ્કાર. પૂર્ણાત્ પૂર્ણમુદચ્યતે, પૂર્ણસ્ય પૂર્ણમાદાય પૂર્ણમેવાવશિષ્યતે. ૐ શાંતિ: શાંતિ: શાંતિ:.