૮. આશ્રમોપનિષદ્ & ૯. કઠરુદ્રોપનિષદ્

એક અગત્યનું આશ્રમ ઉપનિષદ છે, જે અથર્વવેદ સંબંધિત છે. આશ્રમ વ્યવસ્થા, બ્રહ્મચર્ય, ગૃહસ્થ, વાનપ્રસ્થ અને સંન્યાસ તથા એના અનુશાસનોનું સંક્ષિપ્ત વર્ણન એમાં આપેલું છે. જેમ કે, ચાર આશ્રમ હોય છે, જેના ૧૬ પ્રકારો હોય છે. બ્રહ્મચારી પણ ચાર પ્રકારના હોય છે. એવી રીતે, બ્રહ્મચારીના માટે કહેવામાં આવે છે કે એને ગાયત્રી કરવું અને ૪૮ વર્ષ સુધી બ્રહ્મચર્ય ધારણ કરીને વેદનું અધ્યયન કરવું જોઈએ.

જે બ્રહ્મચારી હોય, ત્યારબાદ દરેક ૧૨ વર્ષનો સમય નિયોજિત કરે છે, અથવા તો વેદનું સમ્યક જ્ઞાન ન થઈ જાય ત્યાં સુધી બ્રહ્મચર્યને ધારણ કરવાનો નિશ્ચય કરે છે. એટલે કે, બ્રહ્મજ્ઞાન પ્રાપ્તિ હેતુ જ એ નિયમોનું પાલન કરે છે, એને "બ્રાહ્મણ" કહે છે. પોતાની પત્ની સાથે ઋતુકાળમાં જ સમાગમ કરનાર, પરસ્ત્રી સાથે વાસનાત્મક સંબંધ ન રાખનારને "પ્રાજાપત્ય" કહેવામાં આવે છે. એટલો બધો પવિત્ર બની જાય છે કે જાણે કે પ્રજાપતિ એટલે કે બ્રહ્માજીનો પુત્ર હોય, એટલું એને સન્માન આપવામાં આવે છે અને એ "પ્રાજાપત્ય" કહેવાય છે. જે નૈષ્ઠિક બ્રહ્મચારી જીવનપર્યંત ગુરુજીને ત્યજી ના દે, તો તેને "બૃહન" કહેવામાં આવે છે.

એવા ગૃહસ્થના પણ ચાર પ્રકાર છે, વાનપ્રસ્થના પણ ચાર પ્રકાર છે. પણ આ બધાએ છેવટે શું કરવાનું છે? તો કે, અનુષ્ઠાન કરતાં કરતાં આત્મસાધના કરવાનું મુખ્ય બાબતો છે. અગાઉ જેમ કીધું તેમ, પરિવારજક એટલે કે સંન્યાસી હોય તો એ પણ ચાર પ્રકારના હોય છે. એ આચારોના આધારે એમના પણ ભેદ પાડેલા છે. પણ મુખ્ય બાબત એક જ છે કે દરેકે પોતે પોતાના આત્માને બંધનમાંથી મુક્ત કરવા માટે, આત્માના મોક્ષ હેતુના જે કંઈ ઉપાયો હોય તે એને નિરંતર કરવા જોઈએ.

આવી જ રીતે, કઠરુદ્ર ઉપનિષદમાં કીધું છે કે દેવો બધા પ્રજાપતિ બ્રહ્માજીની પાસે ગયા. આ દેવો એટલે બધી ઇન્દ્રિયો છે. આ એક એક ઇન્દ્રિયો એક એક દેવ છે આપણા. એની અંદર એવા ૩૩ કોટિ દેવો છે, ૩૩ પ્રકારના દેવો અહીંયા જ વિદ્યમાન છે. પણ આપણે બહાર શોધીએ છીએ લોકો, એ વાત જુદી છે. દરેકની સમજ પ્રમાણેની બાબત છે. તો અહીં એના વિશેની વાતચીત કરી છે. તો દેવો બ્રહ્માજી પાસે જઈને બોલ્યા, "જો હવે આ પણ પાછું ફરી બ્રહ્માજી મન તો દેવો એટલા ઉપર ઉઠ્યા." આ બધી ઇન્દ્રિયો પોતે એટલા લેવલ ઉપર આવીને પછી મન સાથે જ્યારે વાતચીતનો વ્યવહાર કરવા માંડી અને કીધું કે, "હે ભગવાન, કૃપા કરીને અમને બ્રહ્મવિદ્યાનો ઉપદેશ કરો."

ત્યારે બ્રહ્મવિદ્યાનો ઉપદેશ કરતાં પ્રજાપતિએ કહ્યું. પ્રજાપતિ એટલે બ્રહ્મએ જે પ્રજા છે, આ બધી પ્રજા છે એની, એના પતિ એટલે બ્રહ્મા. "ચોટલી સાથે વાળનું મુંડન કરાવી, યજ્ઞોપવિત્રનો ત્યાગ કરીને, પોતાના પુત્રને જોઈને તેને આ પ્રમાણે કહો: 'તું બ્રહ્મા છે, તું યજ્ઞ છે, તું વસટકાર છે, તું ઓમકાર છે, તું સ્વાહા છે, તું સ્વધા છે, તું ધાતા છે, તું વિધાતા છે.'" આવું સાંભળ્યા પછી પુત્ર જે હોય તેને કહેવાનું, "હું બ્રહ્મા છું, હું યજ્ઞ છું, હું વસત્કાર છું, હું ઓમકાર છું, હું સ્વાહા અને સ્વધા છું, હું જ ધાતા, વિધાતા અને ત્વષ્ટા પણ હું જ છું તથા પ્રતિષ્ઠા પણ હું જ છું."

આવી રીતે પરિવ્રાજક સંન્યાસી થઈને ઘરમાંથી બહાર નીકળે ત્યારે પુત્ર, પત્ની વગેરે પાછળ પાછળ આવે તો એમને જોઈને શ્રુપાર્પણ નહીં કરવાનું અને ત્યાંથી નીકળી જવાનું. એવી રીતે બધા પરિવારજનો જે હોય એ એવો સંન્યાસ જે લેવા જતો હોય તેની પ્રદક્ષિણા કરે અને પછી એને જોયા વગર પાછા વળી જાય. આ એક આચાર એ જમાનામાં હતો. તો આવો સંન્યાસી દેવલોકનો અધિકારી બને છે. દેવલોકનો એટલે એ સંન્યાસી દેવરૂપ જ બની જાય છે પછી તો.

એ એવી રીતના હવે પિતા દ્વારા પુત્ર પાસે દોહરાવાતા વાક્યનું મહત્વપૂર્ણ મંતવ્ય છે કે સદગૃહસ્થ જ્યારે સંન્યાસી બને તો પુત્રને એ જવાબદારી સોંપવાની સાથે સાથે શું કરે છે? ઘરની બધી જવાબદારી આપી દે છે એને. આવી રીતે આવું બોલીને એની સાથે સાથે એને પાછો છેલ્લે છેલ્લે જતાં જતાં પણ આત્મગૌરવનો બોધ કરાવીને જાય છે કે, "તું બ્રહ્મા છું, તું યજ્ઞ છું, તું વસટ. આ બધું તારે કરવાનું છે. તું હવે બ્રહ્મા છું." આ જ્યારે કહે છે, પછી આ આખા ઘરની જવાબદારી એને સોંપી દે અને પછી એ સંન્યાસી બનીને નીકળી જાય. તો એ દેવનો અધિકારી છે. એટલે પિતાજીનું સંરક્ષણ દૂર છતાંય આત્મહીનતાથી ગ્રસ્ત ના થાય, એનો જે ગૌરવ છે એ આત્મગૌરવ જાળવીને પોતાના ઘર કુટુંબની વ્યવસ્થા કરે, એના માટે થઈને આ વાત કહેવામાં આવતી હતી.

એટલે બ્રહ્મચારી દ્વારા વેદો, શાસ્ત્રો બધાનું, બ્રહ્મચર્યનું પાલન કર્યા બાદ વિવાહ કરીને ગૃહસ્થ ધર્મનો નિર્વાહ કરીને, પુત્રોત્પત્તિ બાદ એમને સુસંસ્કૃત બનાવીને, પોતાની શક્તિ મુજબ યજ્ઞ, હવન કરી, બધા ગુરુજનો, ઇષ્ટ મિત્રો બધાને સાથે આવી, એમની અનુજ્ઞા લઈને બધાયની અને પછી આજે વાત બતાવી એ પ્રમાણે એ લોકોએ જઈને સંન્યાસનું ગ્રહણ કરવું જોઈએ. આ એક આખો આચાર્ય. એમાં ઘણી બધી બીજી બધી વસ્તુઓ પણ ડિટેલમાં આપેલી છે.

સંન્યાસ ગ્રહણ કર્યા પછીથી ફરીથી અગ્નિનું આધાન અથવા અગ્નિની સ્થાપના કરવી જોઈએ. એને અગ્નિ એટલે યજ્ઞ પણ નથી કરવાના કે એને અન્ન પણ પકવીને ખાવાનું નથી પોતે જાતે. માત્ર મૃત્યુંજય મહા વહમ વગેરે આધ્યાત્મિક મંત્રોનો જપ કરવો જોઈએ, બીજું કંઈ નહીં. "સમસ્ત ભૂત અને પ્રાણીઓનું કલ્યાણ થાઓ, સર્વે જનાહ સુખીનો ભવંતુ." આ એનો ભાવ હોય. એમ કરતાં એને ફરવાનું. માત્ર આત્મચિંતનનું, આત્મતત્વનું ચિંતન કરતાં કરતાં ઉપર હાથ ઉઠાવીને પરમાત્મા સિવાય બીજા કોઈની પાસેથી કંઈ પણ મેળવવાની ઈચ્છાથી સંપૂર્ણપણે મુક્ત થઈ જવાનું, પ્રપંચ રહિત બની જવાનું અને પછી ફરવાનું. બે દિક્ષા દ્વારા મળેલી અન્ન સિવાય બીજું કંઈ જ ગ્રહણ નહીં કરવાનું. "બામની બાટલી આપો" વાળી વાત નહીં. "આયોડેક્સ જરાક અહીંયા લગાડી."

દઉં એ પણ નહીં, અહીં ના પાડે છે. એક સ્થાન પર ક્ષણ માત્ર પણ રોકાય નહીં. મતલબ, સતત ગતિશીલતા આની અને પેલાની સ્થિરતા અંદર આ બે વસ્તુ એક સાથે થવી જોઈએ: સતત વિચરણ કરતો રહે અને સતત આત્મચિંતન કરતો રહે.

જીવ હિંસાથી બચી રહેવા માટે વર્ષાકાળમાં, ચોમાસામાં, વિચરણની પ્રક્રિયાને વિરામ આપે. એવા સન્યાસીએ કંઈ પણ વસ્તુઓ સાથે નહીં રાખવાની, અહીં પહેલા જ કહી દીધું છે. એને પોતાનું સ્નાન, પાન, સૌચ વગેરે કાર્ય પવિત્ર જળથી પૂર્ણ કરવાનું. નદી પરના દેવ મંદિરમાં જઈને સહન કરી શકે છે. વધારે આરામ ના કરે, વધારે મહેનતથી શરીરને વ્યર્થ કષ્ટ ન આપે. બીજાઓ દ્વારા પોતાના વખાણ સાંભળીને પ્રસન્ન ન થાય, અથવા નિંદા કે અપમાન થયેલ તેથી ગાળ કે શ્રાપ ના આપે કોઈને.

સન્યાસીએ પ્રમાદ રહિત થઈ સંયમપૂર્વક બ્રહ્મચર્ય વ્રત ધારણ કરતાં જીવન જીવવું જોઈએ. બ્રહ્મનું જ ચરણ એ બ્રહ્મચર્ય સૌથી ઊંચામાં ઊંચું. સ્ત્રીનું દર્શન, સ્પર્શ, ક્રીડા વગેરે વિષયોની વાતચીત, કામ વિશેના સંકલ્પો – આ બધા બાબતો જે આઠ પ્રકારના મૈથુનની વાત કરી છે, એનો સંપૂર્ણપણે એનામાં પરિત્યાગ હોવો જોઈએ. જે સન્યાસી થયો એટલે એવું બ્રહ્મચર્યનું પાલન મોક્ષ પ્રાપ્તિ માટે સન્યાસીએ કરવું જોઈએ.

હવે આ સૌથી મહત્વનો આચાર હવે આવે છે, જે જગતને પ્રકાશ આપનાર આપણા બધા માટે પણ આટલો પોર્શન તો લાગુ પડે છે. નિત્ય પ્રકાશ રૂપમાં સ્વપ્રકાશિત છે, એ જ સમસ્ત જગતનો સાક્ષી છે. નિર્મળ આકૃતિ વાળો એ બધાનો આત્મા છે. એ પ્રજ્ઞાન ઘનના રૂપમાં છે. સમસ્ત પ્રાણી સમુદાય એ જ બ્રહ્મમાં પ્રતિષ્ઠિત છે. સૌથી મોટામાં મોટો બ્રહ્મ, પછી બધા જ એની અંદર આવી ગયા.

મનુષ્ય પરબ્રહ્મ પરમાત્માને ના તો કર્મો દ્વારા, ના તો સંતાન દ્વારા કે ના તો અન્ય કોઈ બીજા સ્વાધનો દ્વારા મેળવી શકે છે. પરંતુ આ પરબ્રહ્મને બ્રહ્માનુભવ દ્વારા જ મેળવી શકાય છે. "બ્રહ્મનો અનુભવ કરવો," એમ આપણને સમજાયું.

એ બ્રહ્મ સત્ય, જ્ઞાન, આનંદ રૂપ અદ્વિતીય છે અને અનેક નામોથી ઓળખાતો એવો સંસારમાં વિદ્યમાન છે. એ બ્રહ્મને માટે માત્ર વિદ્યા, સદ્ઞાન જ માધ્યમ દ્વારા જાણી શકાય છે. જ્ઞાન દ્વારા જ વ્યોમ રૂપી નિત્યધામમાં વિદ્યમાન આ અવિનાશી બ્રહ્મને જાણે છે. (વ્યોમ એટલે આકાશ). "આકાશની અંદર રહેલો એ બ્રહ્મ છે, પરબ્રહ્મ છે," એમ જાણે છે.

એ દ્વિજોમાં શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ ક્રમાનુસાર સમસ્ત કામનાઓને પ્રાપ્ત કરે. એની બધી કામનાઓ ત્યાં પૂરી જ થઈ જાય છે, કારણ કે એને ઓલરેડી બધું પહેલા ત્યાગી દીધું છે. એની બધી જ ઈચ્છાઓ પૂરી થઈ જાય છે. મતલબ, બધી ઈચ્છાઓનો સંપૂર્ણપણે લય થઈ જાય છે.

એવો જે મનુષ્ય "હું એક બ્રહ્મ સ્વરૂપ છું" એ જાણી લે છે, એ મનુષ્ય જાતે જ બ્રહ્મ સ્વરૂપ બની જાય છે. આટલી ના નિયમથી વિધિ એની પણ, એમાં જે માંગે છે એ શું? તો કે સર્વ સત્ય માંગે છે.

બ્રેક જર્ની નહીં કરવાની. આ પણ એક યાત્રા છે, બ્રહ્મ યાત્રા. એટલે બ્રહ્મ સાક્ષાત્કાર કરી લેનાર સાધકને આ ગુડ તથ્ય સમજમાં આવી જાય છે કે અવ્યક્ત આત્મતત્વ દ્વારા કેવી રીતે વ્યક્ત સૃષ્ટિ પ્રગટ થાય છે. એને એનું જ્ઞાન આવે છે, એને "ઋતંભરા જ્ઞાન" કહેવામાં આવે છે.

તો સૃષ્ટિનો ક્રમ ને જે કાંઈ છે તે બધું પછી અહીંયા આગળ વર્ણન આગળ આપેલું છે કે શક્તિ સંબંધ સંપન્ન આ બ્રહ્મરૂપ આત્માથી અપંચીકૃત આકાશ અર્થાત શબ્દ વગેરે તન્માત્રાઓ એવી રીતે ઉત્પન્ન થઈ, જેવી રીતે દોરડીમાં સાપની પ્રતીતિ થાય છે. એટલે ખરેખર તો આ ભ્રાંતિ જ ઉભી થઈ છે.

પછીથી એ આકાશમાં વાયુ અને સ્પર્શ તન્માત્રાઓની ઉત્પત્તિ થઈ. પછી વાયુથી અગ્નિ, અગ્નિથી જળ, જળથી પૃથ્વી થઈ. અને એ સૂક્ષ્મ ભૂતો પછી ઈશ્વર, શિવ સ્વરૂપ ઈશ્વરે પંચીકૃત કર્યા. એટલે પહેલા એ પણ અવ્યક્તમાંથી નીકળ્યા ત્યારે એ સૂક્ષ્મ હતા અને એ પાંચ ભેગા નહોતા. અલગ અલગ એના ઘટકો હતા: એકમાંથી બીજું, બીજામાં ત્રીજું, ચોથું, પાંચમું, એવી રીતના. પછી એ પાંચેને પાછા એકઠા કરી અને એ શિવજીએ શું કર્યું? તો કે છે કે એ રીતે પંચીકૃત કરીને એના દ્વારા બ્રહ્માંડની રચના કરી અને સ્થૂળ સ્વરૂપ આપ્યું.

પછી બ્રહ્માંડના ઉદરમાં સમસ્ત ભૂત પ્રાણીઓના પૂર્વ જન્મના કરેલા કર્મ અનુસાર દેવ, દાનવ, યક્ષ, કિન્નર, મનુષ્ય, પશુ, પક્ષી વગેરે યોનિઓની રચના પણ થઈ એની અંદર. એવી રીતે હાડકા, સ્નાયુ વગેરેથી બનેલા આ સમસ્ત જીવોનું શરીર પણ પોતાના કર્મો અનુસાર જ પ્રકાશિત થઈ રહ્યું છે. કર્મ પૂર્ણ થઈ જાય, અપ્રકાશિત થાય, ચાલ્યા.

બધા શરીર ધારણ કરનારાઓને આજે અન્નમય આત્મા સ્થૂળ શરીરના માધ્યમથી પ્રકાશિત થઈ રહ્યો છે. આત્મા અહીંયા પ્રકાશિત થઈ રહ્યો છે. કેવી રીતે? આ માધ્યમ દ્વારા, સ્થૂળ શરીરના. તમારી અંદર આત્મા છે એવો તમને ભાસ આપે.

એનાથી અલગ એક પ્રાણમય આત્મા બીજો પણ છે. એ અન્નમય આત્માની અંદર વિદ્યમાન છે. એનાથી પણ સૂક્ષ્મ અને ભિન્ન એક મનોમય આત્મા છે. આ બધાને આત્મા નામ આપ્યું, ખરેખર આ બધા કોષ છે જે પ્રાણમયની અંદર રહેલો છે. એનાથી એ સૂક્ષ્મ એક વિજ્ઞાનમય આત્મા રહેલો છે, જે મનોમય આત્માની અંદર વિદ્યમાન છે. એનાથી પણ અતિ સૂક્ષ્મ આનંદમય આત્મા છે, જે વિજ્ઞાનમય આત્માની અંદર રહેલો છે.

આવો આ જે અન્નમય આત્મા પ્રાણમયથી પરિપૂર્ણ છે. પ્રાણમય આત્મા એ મનોમય આત્માથી પરિપૂર્ણ છે. આ એનાથી ભરેલું છે, આ એનાથી ભરેલું છે. મનોમય આત્મા વિજ્ઞાનમયથી પૂર્ણ તથા સુખ સ્વરૂપ વિજ્ઞાનમય આત્મા આનંદમયથી પરિપૂર્ણ છે. આવી રીતે પાંચે પાંચ કોષો એકબીજાથી પરિપૂર્ણ થયેલા છે. એટલે કે આનંદમય આત્મા જે છે, તેનાથી બાકીના બધા ચારે ચાર કોષ પરિપૂર્ણ જ છે. એટલે આનંદ કોમન છે. એની અંદર જો આનંદ નામનું કંઈ દ્રવ્ય હોય, આનંદ નામનું જો કોઈ દ્રવ્ય હોય, તો એનાથી ચારે ચાર બરણીઓ જે બધી એકબીજામાં છે મૂકેલી, તે બધી જ ભરેલી છે.

આપણે એમ કહીએ કે આ અન્નમય શરીર છે, એની બહાર પ્રાણમય શરીર છે. એટલે આ પ્રાણમય શરીરની અંદર અન્નમય છે. એમાં એમ બોલ્યા કે અન્નમય શરીરની અંદર પ્રાણમય, પ્રાણમયની અંદર મનોમય. હા, એટલે આમ મૂકેલું તો એવી જ રીતે છે કે જેની અન્નમય શરીરની અંદર પ્રાણમય શરીર છે. આ જે બહાર આવે છે એ તો એની પ્રભા છે, પોરા છે, શરીર ત્યાં છે. હા, હા, એ પ્રોજેક્શન ટાઈપ. આ લાઈટનો બલ્બ તો આટલો જ છે, તો લાઈટ તો આટલું જ છે. આ એનો બલ્બ છે અને પછી જે એનો પ્રકાશ છે તે તો કેટલો છે? તો કે રૂમના પ્રમાણમાં જાય છે. આ પાંચ વોટનો લાઈટ છે તો આટલું આપશે, 50 વોટનો છે તો આટલું આપશે, 500 વોટનું છે તો આટલું બધું આપશે. તો એમ જેમ ફરક પડે છે એવી રીતે આ બધાની અંદર ફરક પડતો જાય.

કોમન ફેક્ટર બધાની અંદર આનંદ એ બ્રહ્મ. બીજા કોઈના દ્વારા નહીં પણ પોતે પોતાની જાતે બધી જ બાજુથી પરિપૂર્ણ. શું આનંદમય આત્માની જે વાત કરી એ પોતાનાથી અલગ સાક્ષી રૂપ સર્વત્ર વ્યાપ્ત અંતર્યામી બ્રહ્મ દ્વારા પરિપૂર્ણ છે, જે બધે જ છે. એનાથી આ બધું જ એમ કે પરિપૂર્ણ જ છે એવી રીતના વાત કરી. એ બ્રહ્મ બીજા કોઈ દ્વારા નહીં પરંતુ તો પોતે પોતાની જાતે જ બધી બાજુથી પરિપૂર્ણ છે. આનંદમય આવ્યું ને? અન્નમય, પ્રાણમય, મનોમય, જ્ઞાનમય, વિજ્ઞાનમય, આ બધું જે આવી ગયું. હવે એ બધાની અંદર જે છે તે રહેલો કોમન શું છે? તો કે આત્મા છે અને એ બ્રહ્મ સ્વરૂપ બધાની અંદર વ્યાપેલું છે. સૂક્ષ્મતમ હોવાના કારણે આવી રીતે વ્યાપી શકે. જેમ આકાશ બધી જ વસ્તુઓમાં હોય એવી રીતે એ પણ બધા જ કોષોની અંદર લાગેલું છે. એટલે જે જ્ઞાન અને સત્યના રૂપમાં અદ્વિતીય પરબ્રહ્મ જે આવી રીતે વ્યાપેલો છે, એ બધાનું આશ્રય એ છે.

એની અંદર બધું જ છે. એ બધાના સાર અને રસ સ્વરૂપ છે. એ સનાતન તત્વને મેળવીને, એ તત્વ પાછું કેવું છે? સનાતન છે. બ્રહ્મ તત્વ સનાતન.

આ દેહી જીવાત્મા સર્વત્ર સુખનો અનુભવ કરે છે. આનંદ છે, આનંદમય કોષ છે. પણ એ કેવી રીતે આનંદ પ્રાપ્ત કરશે? તો કે એની હાજરી છે ત્યારે એ આનંદ પ્રાપ્ત કરશે. તો બ્રહ્મ ત્યાં વ્યાપેલો છે એટલા માટે એને આનંદનો પણ અનુભવ આવી શકે. એ સિવાય બીજે સુખનો ભાવ ક્યાં છે? બ્રહ્મની ઉપસ્થિતિ ન રહેવાથી ભલા કોણ મનુષ્ય જીવિત રહી શકે છે? એ તો સાચી જ વાત છે. કારણ કે એ જ ચૈતન્ય જે સર્વાંતર્યામી રૂપે બધાના ચિત્તમાં જે જણાય છે, એ જ પરબ્રહ્મ અવિનાશી પરમાત્મા દુઃખોથી ઘેરલા જીવાત્માને હંમેશા આનંદ પ્રદાન કરે છે. દુઃખોથી ઘેરાયેલો છે પણ એને આનંદ, આનંદ દરેક એમાં કોણ આપે છે? અનુભવતી અને એમ કરતાં કરતાં આગળ ચાલી જાય છે. તે અદ્રશ્ય તત્વ વગેરે લક્ષણોથી યુક્ત આ પર તત્વથી અભેદ રૂપ પરમ અદ્વૈત રૂપ બ્રહ્મને પ્રાપ્ત કરી લે છે. એ મહાયતી છે, એ જ સન્યાસી છે.

દેશકાળ અને પાત્રથી પણ અપરિચ્છિન્ન સત્ય સ્વરૂપ પરમ બ્રહ્મ જ અભય પદ, પરમ અમૃત તુલ્ય અને કલ્યાણમય છે. જ્યાં સુધી મનુષ્યને એમાં થોડું ઘણું પણ વ્યવધાન એટલે કે અડચણ, મુશ્કેલી દ્રષ્ટિગોચર થાય છે, ત્યાં સુધી એને જન્મ અને મૃત્યુનો ભય સતાવતો રહે છે. જ્યાં સુધી એ સ્પષ્ટ બ્રહ્મનો અનુભવ કરતો નથી, ત્યાં સુધી તેને જન્મ અને મૃત્યુનો ભય લાગેલો રહેશે. એક વખત પરબ્રહ્મનો અનુભવ કરી લો ભાઈ, બસ આ જ કહેવા માંગે. તમે જન્મ અને મૃત્યુમાંથી, તમામ દુઃખોમાંથી, બધામાંથી છૂટી જશો. પરમ શાશ્વત આનંદને તમે પ્રાપ્ત કરી લેશો. નાનામાં નાના ક્ષુદ્ર તણખલાથી માંડીને ભગવાન વિષ્ણુ સુધી બધા જ તારતમ્ય એટલે કે ગોઠવણી અનુસાર આનંદ રૂપ કોષમાંથી દરરોજ આનંદની અનુભૂતિ કર્યા કરે. બધાને આનંદ તો થાય જ છે. છેક નાનામાં નાના જીવથી માંડીને ભગવાન વિષ્ણુ સુધી બધા જ જાતે જ અનુભવાય છે.

આ અનુભૂતિ એ પરમાત્મા પદ મુજબ જ હોય છે. એ શબ્દોમાં વ્યક્ત થઈ શકતી નથી. આનંદની અનુભૂતિ તમે કેવી રીતે શબ્દમાં વ્યક્ત કરી શકો? કારણ કે શબ્દ તો કોઈક આશ્રયના સહારે જ વ્યક્ત થાય છે, જ્યારે પરાતત્વમાં નિમિત્તનો અભાવ હોવાથી પરાતત્વને પ્રગટ થવા માટે કોઈ નિમિત્તની જરૂર નથી. બસ એમ જ પ્રગટ થઈ ગયું, એકદમ મોક્ષ થઈ જાય ફટ દઈને તરત. વાણી ત્યાંથી પાછી ફરે છે. જે બધા જ વિશેષોથી રહિત આનંદ રૂપ તત્વ છે, ત્યાં શબ્દની પ્રવૃત્તિ કેવી રીતે થાય? એટલા માટે આ મન અતિ સૂક્ષ્મ અને સીમિત શક્તિથી યુક્ત થઈને અહીં તહીં એમ બધે ફરતું રહેતું જાય છે. કારણ કે શ્રોત્રક અને નેત્ર જ્ઞાનેન્દ્રિયો અને સ્પર્શ, શબ્દ વગેરે વિષયો તથા વાણી, હાથ, પગ વગેરે કર્મેન્દ્રિયો સીમિત શક્તિવાળી હોય છે. એટલા માટે પરમાત્મા તત્વને મેળવવામાં આ બધી ઇન્દ્રિયો સમર્થ નથી.

જે પુરુષ એ દ્વંદ્વાતીત, નિર્ગુણ, સત્ય સ્વરૂપ અને વિજ્ઞાન ઘન બ્રહ્માનંદને "આ મારું સ્વરૂપ છે" એમ જાણી લે છે, એને ક્યાંય ડર લાગતો નથી. એને પછી ક્યારેય ડિપ્રેશન બી આવે નહીં, એને કોઈ સાયકોસિસ થાય નહીં. એ રીતે જે કોઈ જીતેન્દ્રિય મનુષ્ય પોતાના ગુરુના ઉપદેશ દ્વારા આત્મસાક્ષાત્કારના માધ્યમથી બ્રહ્માનંદને મેળવી લે છે, એ સત્ય-અસત્ય કર્મો દ્વારા ક્યારેય દુઃખી થતો નથી. વિષય એ તાપક છે, ચિત્ત તાપ્ય છે (વિષય પ્રકાશક છે, ચિત્ત પ્રકાશિત થનાર છે) ચિત્ત અને તેના વિષયોથી આ સંપૂર્ણ વિશ્વ પ્રકાશિત થઈ રહ્યું છે. ચિત્તની અંદર જે પાવર પુરાયો જાણપણાનો અને પછી એ બધે ભમ્યા કરે છે, દરેક જગ્યાએથી જાણકારી એ લાઈ આપે છે, એનાથી જ આ સંપૂર્ણ વિશ્વ પ્રકાશિત થઈ રહ્યું છે. એટલે કે આ વિશ્વ આપણને દેખાય છે, જણાય છે. બ્રહ્મ દ્વારા તમને વિશ્વ નહીં દેખાય.

દરેક બ્રહ્મને સંસાર દેખાતો જ નથી. અહીં એ કહેવા માંગે: સંસારને દેખવા માટે બ્રહ્મને પણ શું કરવું પડે છે? વચ્ચે વળી પાછું આ બધા પાંચ કોષો કરવા પડે, એની અંદર મન, બુદ્ધિ, ચિત્ત, અહંકાર કરવા પડે, પાંચ જ્ઞાનેન્દ્રિયો, પાંચ કર્મેન્દ્રિયો.

સાથેનું આખું આ બધું જ ગોઠવણી કરવી પડે ક્રમબદ્ધ રીતે, ત્યારે સંસારનો અનુભવ આવી શકે. આમાંથી કોઈ એક વસ્તુ વચ્ચેથી ઊડી જાય એટલે પતી ગયું. એ સંસારનો અનુભવ પછી ડિસ્ટોર્ટેડ થઈ જાય. તો અહીંયા ચિત્ત મુખ્ય છે. આ બધું ખરું ઉપકરણો છે બાકીના તો બધા, પણ જે વસ્તુ છે મુખ્યત્વે તે ચિત્ત છે અને ચિત્ત ચિત્તી બધે વ્યાપેલી છે. એટલે બધેથી એ બધું જાણપણું મેળવી લાવે છે સાંસારિક અને આપણને બધું જણાવે છે.

હવે એ ચિત્ત જો બ્રહ્મમાં લિપ્ત થઈ ગયું તો કામ થઈ ગયું. બીજે બધે ભમે છે અને બંને એક જ જગ્યાએ મૂકવું રાખવાનું. બસ એટલી વાત. એક સમય સુધી જો એ રહ્યું એટલે બાકીની બીજી વસ્તુઓનો અભાવ અને અસાર થવા માંડશે. એને સાર પકડી લીધો પછી એને છોડશે નહીં. ચિત્તને એવું છે, એ સારમાં બિલકુલ લીન થઈ જશે પછી એને છોડશે નહીં. કારણ કે આનંદ બધે છે, પણ પરમાનંદ તો કે પરબ્રહ્મમાં જ. અહીં શું છે? તો કે થોડો આવ્યો, થોડું દુઃખ બી આવ્યું પાછું થોડું. જ્યારે ત્યાં શાશ્વત સુખ છે, શાશ્વત આનંદ છે, અખંડ આનંદ છે. એટલે એ ત્યાં પછી રોકાઈ જશે. એ લીન થઈ જાય છે.

એટલે પરબ્રહ્મ પરમાત્મા તો શુદ્ધ ચૈતન્ય સ્વરૂપ છે. એ માયા દ્વારા નિર્મિત ઉપાધિઓથી હંમેશા મુક્ત રહે છે અને માયા રૂપ હોવાથી એ ઈશ્વર છે અને અવિદ્યાના વશમાં હોવાના કારણે એ જીવ બની જાય છે. તો જીવ બનવું એ સ્વાભાવિક સ્થિતિ નથી, એ વિભાવિક અવસ્થા છે. વિશેષ ભાવે થઈને આવું બધું ઊભું થાય છે. ચોક્કસ પ્રકારે એનો અંતઃકરણ સાથે સંબંધ હોવાથી એ પ્રમાતા એટલે કે જ્ઞાતા કહેવાય છે. એનો ચિત્ત દ્વારા અનુભૂતિના સંબંધને કારણે પ્રમાણ સંજ્ઞાને પ્રાપ્ત થાય છે. એ ચૈતન્ય યુક્ત બ્રહ્મ જ્યાં સુધી શોધવામાં આવે છે ત્યાં સુધી એ પ્રમેય છે. એટલે કે એ જ્યારે જાણવામાં આવી જાય છે ત્યારે ફળ સંજ્ઞક બની જાય છે. જેવું તમે જાણી લો એટલે તરત કામ પૂરું થઈ ગયું.

બસ એટલા માટે બધા બુદ્ધિમાન પુરુષ પોતાને "હું બધી ઉપાધિઓમાંથી મુક્ત છું. આધી પણ નહીં, વ્યાધિ પણ નહીં અને ઉપાધિ પણ નહીં. આ બધાયથી હું મુક્ત છું," એવું માનીને મનમાં એને નક્કી કરવાનું. મુક્તાવસ્થાનું જ સતત ચિંતન કરે છે. ચિંતન કરો એટલે એ પામો. એ રીતે જે તત્વતઃ જાણે છે એ બ્રહ્મત્વને મેળવવા હંમેશા સમર્થ છે. "મેં વેદાંતના સર્વ સિદ્ધાંતોનો સાર યથાર્થ રૂપમાં કીધો છે." પોતાના કર્મોથી જીવ જાતે જ ઉત્પન્ન થાય છે અને જાતે જ મૃત્યુને પ્રાપ્ત થાય છે અને જાતે જ અવશિષ્ટ રૂપે બચી રહે છે. આ બધા જ આત્માના જ ખેલ છે. આત્મા સિવાયનું બીજું કોઈ તત્વ છે જ નહીં. એ આ કઠરુદ્ર ઉપનિષદનું રહસ્ય છે.