શાશ્વત સંવાદ — ૨

અહીં આમ સામે જ છે તમારી, કશે ક્યાંય ફાફા મારવાના નથી. તો થઈ ગયું. ચાલો, પરમાત્મા વ્યાપક છે, અવ્યક્ત છે, ચૈતન્ય છે. હવે વ્યાપક ચૈતન્ય હોય, એ ક્યાં જાય? આખેઆખું ઉપાડીને અહીંથી ક્યાંક મૂકવું હોય, પણ એ તો ત્યાંય છે અને અહીંયા. અહીંથી ત્યાં સુધીનું છે. હવે ક્યાં મૂકવાનું? ઉપાધિ છે ને! આ પેન હોય તો અહીંથી ઉપાડીને તમે મૂકો, પણ મોટું વાહન હોય અને તમને એમ કહે કે અહીંથી તમે મૂકો, તો કેવી હાલત થાય આપણી? પણ તોય એને મૂકી શકાય, કારણ કે ત્યાં સ્પેસ છે બીજી. પણ ત્યાં પાછું એનું એ જ વાહન હોય, તો તમે કેવી રીતે મૂકો? ત્યાં એ મોજૂદ જ છે પહેલેથી. કહે છે, "તો મૂકું ક્યાં?" એટલે ક્યાંય મુકાય નહીં એમ. એટલે તારા મનને ક્યાંય મૂકીશ નહીં એમ કહું છું. આત્મા સિવાય ક્યાંય તારા મનને મૂકીશ નહીં.

આ સારું લાગે છે, એ વાત કરીશ. આ શરીર એ એક અવસર છે, પ્રસંગ અંગ છે. એમાં છ તત્વો મહેમાનની જેમ ભેગા થયા છે. બધા આવ્યા તારે ઘેર: પાંચ તત્વો અને છઠ્ઠો પ્રાણ. બરાબર? એટલે પ્રસંગ પૂરો થાય તો જેમ મહેમાન જાય, એમ જીવનની આ ઘટમાળની અંદર તું પરબ્રહ્મ છું અને આ બધા આવ્યા છે તારી પાસે અને પાછા જવાના છે. તું પરમેનન્ટ છે, એ બધા ટેમ્પરરી છે. સમજાયું? જશે ને આવશે, જશે ને આવશે. તારે કોઈ લેવા દેવા નથી. એટલે આ ઘટમાળની અંદર જીવનની તું પરબ્રહ્મ છે એમ તું જાણ.

હવે પરમ તત્વનું રહસ્ય સમજો. શરણ અને સાનિધ્યમાં મારું સ્વરૂપ પ્રાપ્ત થયું. આત્મા જાગૃત થયો, એનો અનુભવ થયો. પ્રાપ્તિની પ્રાપ્તિ થઈ. પછી બોધ આપ્યો કે, "બેટા, તું તત્વમસિ. તું એ તત્વ છું." વિષ્ણુ સહસ્ત્રના નામમાં પણ એક તત્વમ છે. એને કહે છે તે તત્વાત્મા. તું છે તત્વાત્મા. વિષ્ણુ સહસ્ત્રમાં એક નામ એ પણ છે.

હવે અબજોપતિ નકલી દાગીના ના ખરીદે. દુકાનદાર સામેથી બોલાવે એને કે, "શેઠજી, આવો આવો." કેમ કે એની ક્ષમતા છે. એટલે ખમતીધરને બોધ આપે કે, "તત્વમસિ." જે ધારણ કરી શકે એવા હોય, એને કહેવાય. બધાને ના કહેવાય, "તત્વમસિ." જે મારામાં તત્વ છે, એ તારામાં તત્વ છે. જે હું છું, એ જ તું છે.

યોગ વશિષ્ઠમાં ભગવાન રામ શ્રોતા થઈને બેઠા છે. વશિષ્ઠ મહારાજ બોધ આપી રહ્યા છે. સત્સંગ થઈ રહ્યો છે. રામે પ્રશ્ન પૂછ્યો કે, "હે પ્રભુ, આ ગુરુ શું ને શિષ્ય શું? તમે કોણ ને હું કોણ?" વશિષ્ઠજીએ એ બહુ મજાનો ઉત્તર આપ્યો છે, બહુ સરસ. "રામ, તારા મનનો માનેલો ગુરુ હું અને મારા મનનો માનેલો શિષ્ય તું. આ સંબંધ મનનો છે. બાકી આ જગતમાં કોઈ ગુરુ પણ નથી અને કોઈ શિષ્ય પણ નથી." ફાઇનલ વાત થઈ ગઈ.

ઈશા વાસ્ય ઉપનિષદ કહે છે કે, "બધામાં હું જ બેઠેલો છું. આ બધું મારું જ સ્વરૂપ છે." અને ઉપદેશ આપનાર ઋષિઓ હોય, જેમણે બ્રાહ્મી સ્થિતિ પ્રાપ્ત કરી લીધી છે. આપણે આત્માનો સંગ કરીએ છીએ, એનું નામ સત્સંગ. સત્સંગ દ્વારા છેક આત્મા સુધી પહોંચવાનું છે આપણે. એ જ નરક ભય હરણમ છે.

સુખ-દુઃખ તો શરીરના અને મનના છે, પણ આની પીડાને પીડા ના ગણો. બોધ કહે છે, "તત્વમસિ." એ શું કહે છે કે, "તું આ શરીર કે મન તો છે જ નહીં. તું છું આત્મચેતના. શરીરમાં રહેલું જે પરમ તત્વ છે, તે તું છે." પરમ ચેતના તો શાશ્વત છે, અવ્યય છે, અમર છે. એને કશું નથી થતું.

અને મહાપુરુષો પોતાના શરીર અને મનની પીડાની દરકાર જ ના કરે. એને કાયમ પારકી માને. નાનો હતો ત્યારથી આમ તો જાણું પણ નરસિંહ મહેતાની વાત પણ ખરી. પછી પેલા ગાંધીજીએ ગાન કર્યું, બધાને બહુ ગવડાવ્યું ને, "વૈષ્ણવજન તો તેને રે કહીએ જે પીડ પરાઈ જાણે રે." પીડને પરાઈ માનવાની એમ કે. એ ત્યાં કહ્યું હતું કે જો પીડા હોય તો આપણી ના હોઈ શકે. અરે, નાનો હતો ત્યારથી મારી ખોપડીમાં ખબર કેવી રીતે પડી? પણ આ વાત ઠસી ગઈ હતી કે દુઃખ છે તે આપણું ના હોય, એ બીજાનું જ હોય હંમેશા. તે હું નાનો હતો તો એવો મસ્તીખોર ને એવો હતો કે પીડા તો પરાઈ એમ. એટલે આપણે તો કોઈ દાડો હોય જ નહીં કે પાડોશીની એમ પીડા છે એવી રીતે રાખું. પીડા? કેટલું વગાડું, કેટલું ધમાચકડી કરું! કંઈનું કંઈ થયેલું હોય બધું, પણ કંઈ ગણકારું નહીં. શરીરને મનને શું થાય છે, કંઈ પરવાહ નહીં.

ગમે તેવા ઘરના સંજોગો, બહારનું કંઈ પણ, બસ એક જ, "હું મારા આનંદમાં." એવો જબરો સમય એક એ હતો અને આજે એક આ ટાઈમ છે. બાકી અદભુત ટાઈમ. એટલે પીડ પરાઈ માને હંમેશા. "આપણી નથી," એમ કહી દેવાનું. આપણે કંઈ એનો માલિક થોડા છીએ? આપણે ઓર્ડર પણ નથી કર્યો. શું? પોતાના આત્માના સ્વરૂપમાં મસ્ત રહો. આ રીતે શરીરના નરકના ભયને દૂર રાખો.

બહાર બીજું કોઈ નરક છે નહીં. જે છે એ આ જ છે. પીડાનું, દુઃખનું આ બધું જે કંઈ ઊભું થાય છે, તે તમે માનો છો. નરક પેદા કરો છો શરીરમાં, પહેલા પાછી મનમાં અને પાછું શરીરમાં. એમ બધું ચાલ્યા કરે. ઘોર નરક સ્વદેહ. એ જ મોટામાં મોટું નરક. નરકમાં શું હોય? દુર્ગંધ હોય, મળ હોય, પરસેવો હોય, હાડકાં, ચામડાં, લોહી, માંસ. આ તો દયાળુએ સારું ચામડું આપ્યું તો રૂપાડાં માને અને પાછા બહુ સાચવે, પંપાળ પંપાળ કરે. મારે તો અહીં લખવું હતું કે, "નીચા ચોપડે કરે," પછી મેં લખ્યું નથી. તો મહારાજ, શરીરના નરકની રહેલી આપણી આસક્તિ છોડો.

દાદા ભગવાન કહે છે કે, "જે પણ આત્મા કોઈપણ બીક, ભય, બધું છોડે." આ અમુક એવા માણસો માટે લખ્યું છે કે જે કોઈ મારા માટે જાણતાય નથી એવું કે એનેય કંઈક કામ લાગે ને! લખવામાં જરા આનંદ આવતો નથી. "આત્મારામસ્ય મુનયો પૂર્ણત્વ." આત્માની અંદર સંપૂર્ણ વિલીન. બીજા કશાનું એને શેષ પણ ભાન હોય, ભાન ના હોય એવી ઊંચામાં ઊંચી અવસ્થાએ પહોંચવાનું. ના દુનિયા જોઈએ, ના વ્યવહાર જોઈએ, ના શરીર જોઈએ. આત્મા. બીજી કોઈ દ્રષ્ટિ જ નહીં, એ કેવળ આત્મદ્રષ્ટિ.

કારણ કે યોગ વશિષ્ઠમાં વારે વારે આવે છે. દાદા કહે છે કે, "ભાઈ, તમારી રિયલ દ્રષ્ટિ અને રિલેટિવ દ્રષ્ટિ." આપણે તો કહીએ, "નહીં, રિયલ જ. બાકી રિલેટિવ કશું છે જ નહીં." "રિલેટિવનોય મારું," તો કહે, "હું એમાં પડું જ છું કરવા મારું."

"નથી." એમ મારે શું કરવા પડવાનું? એટલું બધું ઊંચું એમ કે નિશ્ચય બળ કરી નાખવાનું કે વ્યવહારમાં પડાય જ નહીં, કે આપણા એટલી હદ સુધીને કે આ મન છે, એનાથી છૂટો પડી જવાનું. આપણે આ મનમાં શું ચાલે છે, તો આત્મા એને જોયા કરતો હોય, જાણ્યા કરતો હોય. મનની અંદર પણ એ ડખો-ડખલ ના કરવા જાય. "આવું કેમ વિચારે છે? આમ ના વિચારે છે. ચાલો, ઓમ ઓમ ઓમ ઓમ કરીને શાંત કરી દઉં." આવું કશું નહીં. અંદર જે ચાલતું હોય, જોયા કરે.

આ બહુ ઊંચી વાત છે, તપ નર્યું. એટલે મનમાં શું પીડા થાય છે, શું વિચારો આવે છે, કોનું કેવું કેવું બધું થઈ રહ્યું છે, એને જુએ, એ જાણે; પણ એમ જોડાય નહીં, એનાથી છૂટા રહે. એ જાણે કે "આ મને નથી થતું, એ મનમાં થાય છે." નાનામાં આમાં કંઈ લેવાદેવા નથી. બધું પછી આગળ આવે દેહમાં. તો દેહની અંદર કંઈનું કંઈ થતું હોય, કંઈનું કંઈ થતું હોય; પણ કોઈ પીડા ગણકારે નહીં, કશું જ નહીં. કે "આ દેહ મારો છે જ નહીં, માલિકી જ નથી મારી." ટાપુ બધું છોડી નાખ્યું હોય એને, ખતમ! એટલે હવે એ દેહના વ્યવહારોની અંદર પણ કોઈ એને આગા-પાછી ના કરે. પેલો એને લઈ જઈને ઉપાડીને કોઈક હોસ્પિટલમાં ભરતી કરી દે, તો ત્યાં પડ્યો રહે. "તેથી મારે કંઈ વાંધો નહીં કે હું તો આત્મા છું." એટલે વાંધા-વિરોધ, વધઘટ, કશું નહીં. અહીંથી ઉપાડીને કંઈક ઉકડા પર મૂકી દે, તો કહે: "હા, હાય!

બહુ સરસ જગ્યા!" તો અહીંથી ઉપાડીને વળી પાછી કંઈ સારી જગ્યાએ બેસાડી.

આવા સંતો હતા સૌરાષ્ટ્રની અંદર. આપણે મહારાષ્ટ્રની અંદર એક કેવા હતા? આ રંગ અવધૂત મહારાજ સાહેબ છે, એમના ગુરુજી હતા. તે એવી જગ્યામાં બેસી રહેતા. સમકાલીન હતા. એક એમના ભાઈ, 'ગાંડા મહારાજ' કે એવું કંઈ કહેતા, ઉકડા પરને એવી જગ્યાએ બેસી રહે. એક તો એવા બીજા હતા, એમને 'ઉકડું મહારાજ' જ કહેતા હતા. જ્યાં હોય તો આ બધે ઉકડું જ બેઠેલા હોય, બસ. અને આવી ગંદી એવી તેવી જગ્યા પણ મહીંથી કાળી કાઢીને અંદરથી પેંડા આપે છોકરાઓને. લેખ આખે અને હાથ તો જોયા તો નર્યા પેલા મળમૂત્રથી ખરડાયેલા હોય. પછી અમને પેંડો આપે ને, જો તમે હાથમાં લીધો ને ખાધો, તમારું કલ્યાણ થઈ ગયું, બ્રહ્મ દર્શન થઈ જ જાય પટ દઈ. એટલો પાવર હતો એવા સંત.

એટલે આ બધી અવસ્થાઓની વાતો છે. એમને એવા ભાવ કરેલા એટલે એવા થયેલા, એવા રીતે થયેલા. કારણ કે પહેલા આવું બધું બહુ હતું. બધા લોકો વિચાર કરે આવી જાત. અત્યારે પાછું બધું સમય, સંજોગ અને પરિસ્થિતિ પ્રમાણે બધું બદલાયું હોય. એટલે એવાને એવા મહારાજા અત્યારે આપણે શોધવા જઈએ તો બિચારા ના મળે. અને મળે તો મોટા ભાગે ઈમિટેશન હોય, રિયલ ના હોય. એટલે એવું થાય, આ રિયલ હોય તો કે કંઈક કોર્પોરેટ ઓફિસમાં બેસીને મીટિંગ કરતો હોય કોઈક. જો ને, પછી કહે કે "થોડી વાર ઊભો રહે, હું જરા મેડિટેશન કરી આવું." કરીને પોતે બ્રહ્મ સ્વરૂપ થઈ જાય. વળી પાછો બહાર આવીને કહે છે કે "ચાલો, હવે આપણે હોંગકોંગની કંપની જોડે ડીલ કરી નાખો." એટલે એવો માણસ હોય અત્યારનો સંજોગ. આવું કે પૂર્ણત્વ આત્માની અંદર સંપૂર્ણ વિલીન. બીજા કશાયનું એને શેષ પણ ભાન ના હોય, એવી ઊંચામાં ઊંચી અવસ્થા.

અમારે તો ત્યાં પહોંચવું છે. ના દુનિયા જોઈએ, ના વ્યવહાર જોઈએ, ના શરીર જોઈએ, બીજું કશું નહીં.

એટલે "દૃષ્ટિઃ સ્થિરા યસ્ય વિનૈવ દૃશ્યમ્." દ્રષ્ટિ એની સ્થિર, કોઈ દ્રશ્ય વગરની સ્થિર દ્રષ્ટિ. આના માટે હું સ્થિર દ્રષ્ટિ થયો ત્યારે કહેવાય કે જ્યાં સામે દ્રશ્ય નથી, જોવાની કોઈ વસ્તુ વગરની દ્રષ્ટિ. અને આ જોઈ રહ્યો છે એ ભાવવધ નથી. એટલે એવા "ચિત્તામ્ સ્થિરમ્." એવી વૃત્તિઓ પણ સ્થિર. અંદર જ ખૂંપી જવાનું એની અંદર. આ અગોચરી મુદ્રા વિશે કહ્યું હતું ને, એ જ છે આ. સજ્જડ ઓતપ્રોત કેવળ આત્મામાં. એની જ આત્માનુભૂતિ અનેરી થાય. અનાદિ શરીરનો દેહાધ્યાસ સંપૂર્ણ ઉપાડીને ફેંકી દે. "હું શરીર છું જ નહીં, હું આત્મા છું." બહુ ઊંચી અવસ્થામાં આવ. તત્વ પણ તું છે, તત્વને જાણવાવાળો પણ તું છે. તું સ્થિર કરીને જો. તમે તત્વ છો, પણ એને સમજવું કેવી રીતે?

રાજા જનકની સભામાં બધી ગાયો શણગારેલી સોનાથી. પછી ચર્ચા થઈ કે "બ્રહ્મ શું છે? જે જીતે તે લઈ જાય." ત્યાં યાજ્ઞવલ્ક્યે શિષ્યોને આજ્ઞા આપી કે "બધી ગાયો લઈ જાવ." આપણે ત્યાં બધા બહુ ધુવાંપુવાં થયા કે "હજુ તો જ્ઞાન ચર્ચા કરી નથી અને ઇનામ કેમ લઈ જાવ છો?" ત્યારે યાજ્ઞવલ્ક્યે કહ્યું કે "જેને બ્રહ્મચર ચર્ચા કરવી હોય તે મારી સામે આવીને ઊભો રહી જાય." યાજ્ઞવલ્ક્યને સામે જઈને ઊભા રહેવું બહુ મોટી વાત હતી એ જમાનામાં. બ્રહ્મ એ અદ્વૈત છે. હવે પોતે અદ્વૈત એ સ્વરૂપ પરિણામ બેઠેલા હોય, તે વખત તો કેવો પાવરનો પ્રભાવ હોય કે જનક કહી જાય કે "મારી સામે આ બ્રહ્મની સામે કોણ પડે?" બોલો.

તો બ્રહ્મ એ અદ્વૈત છે, એ અન્ય કંઈ છે જ નહીં. બ્રહ્મ એ ચર્ચાનો વિષય જ નથી. અને જો એની ચર્ચા કરવા જાવ ને, તો તે અન્ય થઈ જાય. એટલે બીજું કંઈ, બીજું કંઈ થઈ જાય છે. એટલે શું? તો કે દ્વૈત થઈ જાય છે. માટે "હું બ્રહ્મથી જુદો છું જ નહીં," એ જ જ્ઞાન છે. એ અનુભવ કરવું એનું નામ બ્રહ્માનુભૂતિ. અને એમાં સતત રહ્યા કરવું એને જીવન કહેવાય. આ જે જીવે છે એ જીવન ના કહેવાય. એને જીવન કીધું છે. બોધ આપ એનું શરણ કરવા માટે. "ઋણતમ સતત એનું તું ચિંતન કર, મનન કર્યા કર." જે શેનું? "તત્વમ અસિ." "તે તત્વ હું છું," એમ સતત એનું ચિંતન-મનન કર્યા કર. "હે ઉદ્ધાલક, તું તત્વ માત્ર શું?" વિષ્ણુદાસજી મહારાજે પણ કહ્યું કે "તત્વનું ટોળું તુજને નડે, તું તો તત્વાતીત સ્વ-સ્વરૂપ ગયો વિસરી, સિંહ અજાની પ્રીત." વિષ્ણુદાસજી મહારાજ પણ બહુ સારા તત્વજ્ઞાની થઈ ગયા.

એમને આવું એક જગ્યાએ કહ્યું: "ચટકો દઈ ચેતન કરે, જો અણસાર શાનમાં સમજાય. ચેતન તમને ચટકો દઈને ચેતનને લાવી આપશે કે જો તમને શાનમાં સમજાય તો. નહીં તો ગયું એ તો. હરિગુરુ સત કૃપા થકી પૂરણ પદ પ્રીછાય." પ્રીછાય એટલે આપણને પહેચાન થાય. તો જ હરિગુરુ તો, હરિગુરુ તો.

સતકૃપાથી થાય, એમનેમ ના થાય. અને સતકૃપા એટલે ઓહોહો! બહુ પુણ્ય, બહુ પુણ્ય, બહુ સારું કામ કરેલું હોય. આખી પૃથ્વીને તમે ૨૪ વર્ષ સુધી બે વખત જમાડી હોય ને, કેટલું પુણ્ય થાય! બસ, એવું એમ તોય ઓછું પડે. સમજાય છે કંઈ?

પણ પછી કોઈક અમારી પાસે આવે કે, "ભાઈ, મારે તો એનથી વધારે પુણ્યની જરૂર પડે એવી છે, તો હું શું કરું?" તો હું કહું, "એક જ માણસ કામ કર કે ભાઈ, તારા માતા-પિતાને તું પ્રેમથી બે આસન આપીને બેસાડ. બંનેને પાદ-પ્રક્ષાલન કર શાંતિથી અને પછી પાંચ પ્રદક્ષિણા તું ફરી કાઢ. પાંચ પ્રદક્ષિણા ફરીને ભાવ નિવેદન કરી અને પરમ તૃપ્તિથી બંનેને ભોજન કરાવ તારા હાથે સુંદર રીતે. બસ, પતી ગયું. અને તું એમ જોવે છે કે તે બધાને ભોજન કરાવી દીધું, જેટલા છે જીવિત સર્વે, બધાને તે ભોજન કરાવી, પતી, તારું કામ થઈ જાય."

હવે જો, અમારી આવી વાત માનીને જોઈ હોય, કરે એનું કલ્યાણ થઈ જાય. એટલે એવું અમે એકવાર કરેલું. આ તો બધાને કહેવાય નહીં, મારું કરેલું. પણ પછી અમારે બહુ સારું. મારા ફાધર તો એકદમ ઋષિ જેવા હતા, બહુ એટલે! અને માતા બી મારી, તમારે જુઓ તો આમ અનસુયા સતી જેવી, આમ જબરજસ્ત! એટલે પણ એવાને અમે આશીર્વાદ પામેલા. ત્યારે એટલે મારે છીએ શું? પણ એ લોકોની તો બહુ ઊંચી સ્થિતિ, બહુ ઊંચી. બોલે નહીં ને કોઈને કળવાય ના દે ને અળવાય ના દે એવું. "ભાઈ, આપણે આ બધામાં નહીં પડવાનું." એવું જ કે, "મારા પાપ કાયમ કશુંક થાય, ઘર લઈ ગયા. ભાઈ, આપણે આ બધામાં નહીં પડવાનું. તો આપણા પૈસા ઓછા, તો બીજા આવશે. આજે નહીં તો કાલે આવશે, ક્યારેક તો આવશે જ. અને પાછું નહીં આવતા, આપણે શું? પાછું એવું એ રાખે." મેં કીધું, "સમજાતું નહીં યાર!" તો શું કહે, "આવું તને ગમ ના પડે." "મને ગમ ક્યારે પડશે?" તો કહે, "તું મોટો થાય એટલે તને ગમ પડશે." તો આજ મને યાદ આવે છે કે, "હું મોટો થા, મોટો થા" એમ બોલતા હતા, તો કેમ નો મોટો કરતા હતા મને?

આ મને ગમ મળે છે, એને આવું છે. આ તો બધું જાય ને પછી જ ખબર પડે. સારી અત્યારે આમ બેઠા ને આ બધું બોલીએ તો કશું આમ બરાબર છે, તો ઓકે ઓકે કરી દો. પણ પછી જ્યારે નહીં હોઈએ ત્યારે અમે, તો આ બધું એવું આવશે ને એવું વાગશે. પેલું કીધું ને હમણાં, ચેતના આવીને ચટકો ભરશે તમને, પછી ત્યારે તમારું થવાનું છે, અમને ખબર. શું વારું?

તો જે બ્રહ્મ છે ને, એ તો અતિ શાંત અને પ્રેમમૂર્તિ છે. એટલે જે કોઈ એની સાધના કરે છે, શિષ્યોને, આશ્રિતોને, સેવકોને, બધાયને આત્માનું જ્ઞાન-અનુસંધાન એ કરાવે છે. બાહ્ય સ્વરૂપે કોઈને કોઈ તમારી આગળ મૂકી દે કે જે તમને આના વિશે બોધ કરી શકે. બાહ્ય રીતે વેદના ચાર વાક્યોનું એક મહાવાક્ય છે: "તત્વમ અસિ." "તત્વમ અસિ." મૂળ વાત એ છે, એ માણસ જન્મ્યો છે ત્યારથી જીવનના છેલ્લા શ્વાસ સુધી ભયના ઓથાર નીચે જીવતો રહ્યો હોય છે. કંઈક બીક એના જીવનમાં બનેલી રહેતી હોય ને? બીકનું કારણ શું? તો કે એ કારણને જ એ નષ્ટ કરી રહ્યા છે. બીકનું કારણ શું છે? અજ્ઞાન. અજ્ઞાન ઊડ્યું એટલે બધું જતું રહે, પછી ભય જતું રહે ને બધુંય જતું રહે. "હરણભ ભવ ભય દારુણમ" એ વાત છે. કારણ જ ઉખાડી નાખો એટલે કાર્ય જ ના થાય ને! ખાડો રાખવાનો જ નહીં આપણે, પૂરી દેવાનો.

તો પછી કોઈ પડે તો નહીં ને ખાડામાં? કારણ-કાર્યનો સિદ્ધાંત છે ભાઈ. એટલે કારણ વગર કાર્ય થઈ શકતું નથી. તેથી કયા ભવય? "ભવ ભય હરણમ." એમની સમજ કેવી છે? તો કે જ્ઞાન આપે, અજ્ઞાન અને અણસમજની સ્થિતિ મનમાંથી કાઢી નાખે. ઘણી બધી બીકનો નાશ આપોઆપ થઈ જાય. તમે આ બધું શ્રવણ કરો, સત્સંગ કરો, સાંભળો એટલા માટે કે ના, ઘણું બધું તો એમનેમ જ જતું રહે. કંઈ ખબર જ ના પડે. પછી ત્રણ દા'ડા પછી યાદ આવે માનવભાઈને કે, "મને તો યાર કોર્ટનો સમન્સ થાય તો ને? હું તો હાજર જ નથી, મને ભૂલી ગયો." ત્યારે પેલો કહે કે, "આ ઓકે, મેજિસ્ટ્રેટે કહ્યું હોય કોર્ટની અંદર કે મારા કંઈ કુખડિયા બે-ત્રણ વખત બોલ્યા કે ભાઈ હાજર નથી. ઓકે, એમ કાઢી નાખો કે એમનું નામ." હવે મેજિસ્ટ્રેટે કહી દીધું એટલે પતી ગયું. અને જો તે વખતે એવું બોલી કાઢ્યું હોય કે, "પકડી લાવો એમને," તો તાત્કાલિક વોરંટ હાથે પોલીસ આવી જાય ને પકડી જાય.

પણ અહીં સત્સંગમાં બેઠો હોય ને, તો પેલાને એવું થાય કે, "કાઢી નાખો એનું નામ." કહે છે, "કાપતો તો કે ન કેજો હું સાક્ષી પૂરવા માટે." "કાઢ, કાઢ નાખો, પતી ગયું." ઓહોહો! નહીંતર જેલમાં જવાનો ને ફાઈનનો ને કેટલો મોટો ભય ઊભો થઈ ગયો હતો! હવે પાછી એને આજે યાદ આવે કે, "સારું, આજે તો મારે જવાનું રહી ગયું કોર્ટની અંદર." તો પછી આમ આમ થતું હોય. કશું નહીં. આજે પણ નીલેશભાઈ આવીને કહે એને કે, "તારું નામ તો આવ્યું તે આવ્યું'તું. મેજિસ્ટ્રેટે કીધું, 'કાઢ નાખો કે.'" તો આ સત્સંગ આવું કરે કે તમને એટલે મોટા ભયમાંથી મુક્ત કરી દે. તમને હંમેશા બચાવી લે. કોઈ દા'ડો એ પડવા ના દે તમને. જો અંદરથી તમારી એ ભાવ છે કે મારે કેવળ આત્માનું એ કામ કરવાનું છે ને બીજા કશામાં પડવું જ નથી હવે મારે તો સંસારની કોઈ શક્તિ, કોઈ શક્તિ તમને રોકશે જ નહીં.

દરેક જણ ઓકે ઓકે કરીને જવા દે. બધા સેલ્યુટ કરતા આવે. બ્રહ્માજી બી ઉપરથી બેઠા બેઠા. પેલા જેમ પેલું કહે છે ને, રામ ને લક્ષ્મણજી બે જણા જતા'તા સીતાજી જોડે વનવાસની અંદર, જંગલમાં ફરતા હતા. તો ઉપરથી શિવજી પાર્વતી જોડે ગયા. આમ તેમણે જોયું, "કહો, રામ તો ત્યાં આગળ આવી રીતે વનવાસમાં છે." ત્યારે હમણાં ત્યારે એમને કર્યું'તું, "જય સચ્ચિદાનંદ." ત્યારે પેલાએ આમ કરીને આમ તરત અંતરિક્ષમાં જોઈને કીધું, "જય સચ્ચિદાનંદ." ત્યારે પાર્વતીને ખબર પડી ગઈ, "ઓહો! આ તો માનવધારીમાં છે, રામ ભગવાન છે." કહે છે, ત્યાં સુધી એને શંકા હતી પાર્વતીને. પાર્વતી એટલે પ્રકૃતિ. પ્રકૃતિ હંમેશા શંકાશીલ, બધી શંકાઓ કરે. અને જ્ઞાન બધું શિવજી આપ કરે. શિવ એટલે આત્મા અને પાર્વતી એટલે પ્રકૃતિ. એટલે શિવજી.

આત્માને ગમે તેટલું જ્ઞાન આપ્યા કરે, પ્રકૃતિમાં જ્ઞાન ચડે જ નહીં. થોડીવાર ચડ્યું છે એવું લાગે, વળી પાછું ઉતરે. એટલે પ્રકૃતિ હંમેશા માંગે, ડિમાન્ડિંગ હોય, "જ્ઞાન આપો, જ્ઞાન આપો, જ્ઞાન આપો." શિવજી એવા કે આમ બરાબર આખી ગંગાધાર જ્ઞાનની વહાવી દીધી હોય પ્રકૃતિની અંદર, પણ પેલું પહોંચે નહીં, પકડી ના શકે. જેમ ઓમકારને બ્રહ્મ સિવાય બીજું કોઈ ના પકડી શકે એવી વાત છે. એટલે કીધું કે, "અસી પદમાં ચિત્ત ધાર." તારું મન, તારી વૃત્તિઓ એ જે છે ને, તેને "હું છું" એની અંદર તું દૃઢ કર. આત્મવિશ્વાસ કેળવ. એ અશ પદમાં, તારા આત્મ પદમાં તું સ્થિર થઈ જા. "હું આત્મા છું, ચૈતન્ય છું. આ જડ શરીર તે હું નથી. મારા વગર આ જડ શરીર રહી શકવાનું નથી. શરીરની જે કાંઈ ચેતના છે તે હું છું." એ રીતે તું દૃઢ થઈ જા, નિશ્ચય કર. "હું તત્વ છું, પરમ તત્વ તે હું જ છું, શાશ્વત હું જ છું." તારા નીજ સ્વરૂપને સતત સ્મરણમાં રાખ.

સ્મરણ, તારા આત્મસ્વરૂપને સતત સ્મરણમાં રાખજે. આત્મચેતના સિવાય શરીર બદલાતું રહે છે, વૃત્તિઓ બદલાતી રહે છે, વિચારો, વિષયો પણ બદલાતા રહે છે. ઇતિહાસ પછી ભૂગોળ આવે, ભૂગોળ પછી ગણિત આવે, એવી રીતે આ મનમાં ટાઈમ ટેબલ બદલાય, બધું ફેરફાર. ચૈતન્ય છે એ જ શાશ્વત છે અને સ્થિર છે. એ બધાનો દ્રષ્ટા છે. પાપ વખતે પણ હું છું જ, પુણ્ય વખતે પણ હું છું જ. દરેક વખતે હું તો છું જ, પણ હું તો એનો દ્રષ્ટા અને સાક્ષી છું. પાપ-પુણ્ય હું નથી ને મને તો અડતા જ નથી. મારી સામે ઊભા રહી શકે એવા નથી એમ. જેમ યાજ્ઞવલ્ક્યે કહ્યું'તું ને, "કોણ શાસ્ત્રાર્થ કરવો છે કે આત્માનો? આવી જાવ કે મારી સામે. આપણા આપણા દ્વૈતનો કરીએ." કહેજો તો. જેમ થાય ને, પછી બધાની હાલત એવી જ હાલત થાય. એટલે આત્માની સામે કોઈ દિવસ આ બધી વૃત્તિઓ, વૃત્તિઓ બધી ઊભી જ ના રહે.

બધી ગલુડિયા જેવી પૂંછડી બે પગની વચ્ચે મૂકીને દોડી જ જાય ત્યાંથી, "હું હું" કરતા કરતા. એવું ગલુડિયા સતત સ્મરણમાં રાખજે. આત્મચેતના સિવાય આ બધું જ બદલાતું રહે છે, પણ ચૈતન્ય છે એ શાશ્વત છે અને સ્થિર છે. એ બધાનો દ્રષ્ટા છે. શંકરાચાર્યે કહ્યું કે, "ઘોર નરક કયું?" તો કહ્યું કે, "સ્વદેહ." સ્વદેશ નહીં, સ્વદેહ. એટલે "આત્મા છું, સ્થૂળ ભૌતિક શરીર કે ભોગી હું નથી." એવો સંયમ શીખો. આ શરીરને પરમાત્માનો આધાર છે તો છે, નહીં તો શું છે? કશું નથી એમ. હવે તું તારા સ્વરૂપને ઓળખ. જ્યાં સુધી આત્મતત્વ ચિંત્યો નથી, ત્યાં સુધી સાધના સર્વ જૂઠી. એ તત્વ તું પોતે છું. તો જે ઉપયોગમાં આવનારું તત્વ છે એને સત્વ કહ્યું. શું કહ્યું? ઉપયોગમાં આવનારું તત્વ છે તેને સત્વ કહ્યું. એને સમજ, ઓળખ. એને ફરીથી પરિચય કર. એનો સાક્ષાત્કાર ના થયો ત્યાં સુધી સમજ.

એ સ્થૂળ નથી, એ સૂક્ષ્મ ચેતના છે જે અપરોક્ષ કહેવાય. પ્રત્યક્ષ ભલે નથી, પણ એનો સ્વીકાર કર. જાતે જોઈશ તે પ્રત્યક્ષ થશે ત્યારે, પણ છતાંય એની અનુભૂતિ તો અત્યારે પણ થાય આત્માની. જો મન કોઈએ જોયું નથી, પણ એનો સ્વીકાર કરે છે ને? "તું મારું મન, મારું મન" બુમો પાડે છે ને? ક્યાંક ફોટો પાડીને મોકલ જોઈને તું. કોઈ મોકલાવ્યો વોટ્સએપમાં મનનો એના ફોટો? એવી રીતે આત્મતત્વ તું પોતે છું, તું અન્ય છું જ નહીં. એ સૂક્ષ્મ આત્મચેતના નથી દેખાતી, અવ્યક્ત છે, છતાં એ પોતે હું જ છું. આત્મતત્વ અંદર બેઠેલું છે. શાંતિથી એકાંતમાં બેસીને વૃત્તિઓ અંતરમુખ કર. પછી નિરાંતે બેઠા બેઠા શોધવા માંડ, "હું ક્યાં છું? હું શું છું?" બસ એનું મનન-ચિંતન કરતાં કરતાં કરતાં કરતાં શરીરનો આખો જે સ્થૂળ ભાવ છે ને, એ છૂટો પડી જશે અને આત્માને તું અનુભવી શકીશ, જોઈશ અને જાણી શકીશ.

આ શરીરના માધ્યમથી સૂક્ષ્મ ચેતન તત્વને તું ઓળખીશ. જ્યાં જ્યાં વિચાર છે, ત્યાં ત્યાં મન છે. વિચાર વિના મનનું અસ્તિત્વ રહી શકતું નથી. મનમાંથી વિચારો જતા રહે તો પછી મન ક્યાં રહ્યું? એ તો અમન થઈ ગયું, બિલકુલ શાંત, પતી ગયું. મનનું અસ્તિત્વ જ નથી એમ કહે છે. પાર પાડ્યા કેમ જાણીએ? જ્યારે મનમાં મન સમાય. યોગીઓ એને ઉન્મની કહે છે. આ રીતે પોતાના સ્વરૂપનું અનુસંધાન કરવાનું. મનને ચૂપ કરી દો. આજે ચૂપ અવસ્થા એ તત્વમસિ. ત્યાર પછીથી એ તત્વને સમજવા દેશે, અનુભવવા દેશે કે આત્મતત્વ મારામાં છે. મારા શરીરમાં આત્મા છે એમ નહીં, પણ હું પોતે તે આત્મા છું અને આ શરીર મારી સાથે છે, જોડે લાગ્યું છે. કે પ્રકૃતિની અંદર સંસાર ફરવા ગયા કે રેઈનકોટ પહેરવો પડે એના જેવું. બહાર નીકળત પહેરવો પડે ને વરસાદમાં ફરવું હોય તો? એવી રીતે આ શરીર લાગી ગયું તે મોહમાં.

એના ચાપટા વરસે બરાબરના. તો એનાથી બચવું હોય એટલે કે આ પહેરાયું તને. હવે આ શરીર મારી સાથે છે, એ ત્યાં જઈને ઊભા રહો. આ આ સ્થિતિ નક્કી કરી નાખો કે ભાઈ હું છું અને શરીરમાં જોડે છે. જેમ કે અમિતભાઈ આ છે, માનવભાઈ જોડે છે કે છે એના જેવું. આમ આખા શરીરની અંદર એક એક કોષમાં એ ચેતના છે. જેમ આપણે પહેલા કહ્યું'તું ને કે, "ક્યાં છે કે આત્મા? મને બતાડો કે." તો પેલા પાણીમાં આટલું આમ મીઠું નાખ્યું, હલાવીને પછી કે, "હવે બતાય કે છે આમાં મીઠું ક્યાં છે?" તો કે, "નથી." પછી એક ટીપું મૂક્યું કે, "બોલ આમાં કેટલું મીઠું છે?" તો કે, "પૂરે પૂરું." પછી બીજું મૂક્યું કે, "આમાંય ચાખ ને કે." હા. તો કે, "દરેક ટીપામાં એ મીઠું પહોંચી ગયું ને?" તો કે, "હા." બસ, આત્મા આવી રીતે તારા દરેક સેલની અંદર મોજૂદ છે. એક એક કોષ એના વગર જીવતો નથી.

એટલે હવે એ જે વ્યાપક ચેતના છે તેનો તું અનુભવ કર. દેહની અંદર આમ ખોળ તું આમ ચૈતન્ય છે કે આમ. બસ, શોધવાનું બેઠા બેઠા, "હું આત્મા આ દેહના દરેક કોષોમાં અવ્યય છું. કોષ ખતમ થઈ જાય છે, પણ હું તો રહી જઉં છું અને હું હોઉં છું એટલે વળી પાછો નવો બીજો કોષ બની જાય છે." બીજે દાડે ૨૪ કલાકમાં બોડી નવું. દર ૨૪ કલાકે નવું બોડી. બોલ, ખબર તને? હા. દર ૨૪ કલાકે સેલ એનું એ જ રહે, પણ બોડી બદલાઈ ગયું હોય.

તારનું એટલે પણ આપણાથી કોઈને એમ ના કહેવાય કે, "તું કાલે આવું કર્યું હતું, ભાઈ." પણ એક જુદો ગયો કે એવું હોય તો 24 કલાક પહેલા પતી ગયો. આ તો બીજો નવો આવ્યો છે કે ભગવાનને ક્યાંથી નાયેલો-ધોયેલો, સાવ નવો છે. એટલે હવે તમે એને આરોપણ કરો તો ખોટું પડે ને! એટલા માટે પણ કોઈને આક્ષેપ નહીં કરવાનો એમ કે સહેજ પણ વધતો-ઓછો નથી. લો, આ પરિચય કરાવી દીધો. આને ગુરુગમ કહેવાય. તેને બરાબર પચાવો. એનાથી આત્મચેતનાનો અનુભવ કરી લો.

નિત્ય વંદન કરનારને પરમાત્મા સ્વીકારે છે. સદગુરુ શ્રી હરિ છે. શરૂઆતમાં જીવનનો કચરો જ ઉભરાશે બહાર આવવા માટે. હવે તે રહી શકતો નથી. દીવો થાય એટલે અહંકાર કે અજ્ઞાન હોય, એને ભાગવું પડે ને! દીવો સમજણનો છે, તો પછી અજ્ઞાનને ભાગવું પડે કે ને? તો આંખમાં, કાનમાં, મોઢામાં, દિલમાં, મગજમાં બધે નર્યો કચરો જ છે, બધો ભર્યો. એ કચરો ના ધોવાય ત્યાં સુધી આ સ્વરૂપ અંદર દેખાય નહીં આપણને. તે જીવનને ચોખ્ખું કરવાની શરૂઆત કરશો તો પહેલા કચરો હાથમાં આવશે.

"ટાંકી ક્યારે ખાલી કરું?" આવતો તો પૂછવા બહુ વર્ષો સુધી કે, "હું કેવો પાપી છું? મારામાં કેટલા બધા દુર્ગુણો છે?" આમાં ના પડશો. તત્વમસિ, તો પછી તે જ સત્ય છે. એને પકડી રાખો ને! હવે આ વિચાર સત્યની અસરો આખાય શરીર-મનમાં થયા જ કરશે. વિચાર રૂપે પણ તમે પકડી લીધું ને, તો પણ એની અસર બધે શરીર-મનમાં થશે. તે જ પાર લઈ જશે. "હું આત્મા છું" એમ થોડું થોડું રોજ રોજ વિચારતા થાઓ. એક દિવસ જાગૃતિ આવી જ જશે.

તું પ્રસન્નમ બ્રહ્મરૂપ છે. તું પ્રજ્ઞાનમ બ્રહ્મ સ્વરૂપ છે. તું સાક્ષાત્ બ્રહ્મ છે. અને આવું આ બધા ગુરુઓએ કહેલું છે અને હું એને માનું છું. તમે માનો છો? માની લો તો તમારું છે. એવી રીતે સ્વનિયંત્રણ. હવે તો એક જ લક્ષ્ય: અદ્વૈત. દાદાએ મને જાગ્રત કર્યો, સ્વરૂપ સમજાવ્યું અને કીધું કે, "તું છે એટલે તે રૂપમાં રહેવું." દ્વૈત ફરી શરૂ કરો તો જ વ્યવહાર દોષ લાગે. વ્યવહાર ભેદથી અજ્ઞાન, રાગ, દ્વેષ, કલેશ અને અશાંતિ. પાછા નહીં પડવાનું. હવે તો એકતા રાખવાની આત્માની જોડે. બીજા કોઈની જોડે એકતા ના કરું કે ઘણા નથી કરતા. પાણ્યું તો કે, "તને જ એમ." કારણ કે ભાઈ, તું આત્માને જ પાણી જા ને! એટલે વાત પૂરી થઈ જાય તારી. પછી સમજણની ગોળી ચલાવી અને અજ્ઞાનનો સંહાર કરી નાખો.

જ્યાં સુધી આત્મભાવ ના થાય ત્યાં સુધી ગુરુ વિગ્રહમાં આશ્રય લેવો. તમારે કોઈપણ સ્વરૂપની અંદર, જેને પણ તમે પરમપૂજ્ય પપ્પુ ધબધબું સમજતા હોય તે. પણ પછી જે પરમ તત્વ કે આત્મા જે છે, તે તો નિર્વિકલ્પ છે. આ કંઈ એનો વિકલ્પ ના હોઈ શકે એમ રાખવાનું. નિરાકાર છે, વ્યાપક છે. જેમ માછલી પાણીમાં, તેમ તું બ્રહ્મમાં છું. પકડ! એટલે એક દિવસ છે ને, તું પ્રજ્ઞાનમ બ્રહ્મ થઈ જ જઈશ. હવે કોઈ જીજીવિષા નહીં, આશા જ નહીં ને! હવે તું સ્વયં બ્રહ્મ છે, તેમાં તારો કોઈ વિહાર-વિકાર છે જ નહીં. તેને ઊભા થતાં જ જોરથી કહો કે, "હું આત્મા છું, બ્રહ્મ છું!" આપેલા રામકૃષ્ણ પરમહંસ છે ને, આવું કરતા હતા. તે મનમાં કંઈ વિચાર ઊભો થાય, કંઈ જાતનો વિકાર કે કશું આવે એટલે અરીસાની સામે જઈને ઊભો રહે ને બુમો પાડવા માંડે: "તને કેટલી વખત કહ્યું, હું બ્રહ્મ છું!" બસ, એને તડકાવે હારી પેટે.

પછી પેલું શાંત પડી જાય. પણ પોતે બ્રહ્મ સ્વરૂપની અંદર પાવરમાં જ રહેતા. કાઈ યમ માટે? હા, સ્વામી રામતીર્થ. એટલે હવે છે ને, ઊંઘમાંય ચલાવો કે, "હું બ્રહ્મ છું!" જુઓ, આને ડાયરેક્શન આપી દીધું છે આપણને. હવે રાત-દહાડો "હું બ્રહ્મ છું, હું બ્રહ્મ છું, બ્રહ્મ છું" બસ. એ ક્યાં સુધી ને? તો કે, બસ, એનો અનુભવ પૂરેપૂરો સંપૂર્ણ થઈ જાય નહીં ત્યાં સુધી ને ભલેને ચાલ્યા કરતું આપણને. હું વાતો, એને કોઈ રોકનાર નથી, ટોકનાર નથી, કશું નથી, કશું નથી. "હું બ્રહ્મ છું" બસ એક જ. એટલે ચલાવો કે, "હું બ્રહ્મ છું!" એટલે આ બધી વૃત્તિઓ આપણી ના હોય. પારકાને પંપાળવાનું બંધ કર ને! તું સ્વમાં થા સ્થિર. પારકાને પંપાળ પંપાળ કરીએ તો કોક દાડો કોક દાતો ફૂફાડો મારશે જ ને! અને પછી છેવટે કહી દેશે કે, "હવે મારે ઘેર જવું છે. હવે તું પૈસા પાલવાનું મન બંધ કર." એ તો જતો રહેશે, પણ તું રહી જઈશ એકલો.

તો કે, "આપણે એ બધા ભરવું જ નથી કે હું આત્મા." બસ, બીજું કંઈ નહીં. પ્રસન્નમ બ્રહ્મરૂપમ. ઈશ્વર અને આપણી વચ્ચે સહેજ પણ અંતર છે જ નહીં. જોયું તમે? આપણે સ્વયં બ્રહ્મ, ક્યાંથી અંતર હોય? અને ઈશ્વરને તો ઉપાધિ આપી છે કે, "તું ચલાવ સંસાર." કે આપણે તો એમાંથી બહાર આવી ગયા છીએ, નસીબદાર છીએ. "આને કેમનું બંધ કરું ભાઈ?" ઈશ્વરને તો ઉપાધિ આલી છે. એટલે હવે કેવું થયું, ખબર છે? દાદા કરોડોપતિ, બહુ મોટો કારોબાર એમનો, બહુ પુષ્કળ પુષ્કળ મિલકત હોય ને બધું હોય. તે બાપાને કીધું કે, "હું કંઈ કરું?" તો કે, "હા, તું ફેક્ટરી ચલાવ કે કશુંક બનાવ કે કંઈક કર!" એટલે પેલો ફેક્ટરી ચલાવી ચલાવી કર્યા કરે આખો દાડો. હવે એના પાછા જ બે-ત્રણ છોકરા થયા હોય, બરાબર. એમાં સૌથી નાનો હોય, દાદાનો સૌથી વાલો હોય, બરાબર. આને ખોળામાં રોજ બેસી જાય, એને કંઈ ચિંતા ખરી?

કશું? આ દાદા છે તે આટલા બધા જેમ બેઠા હોય એમ, એ ત્યાં ખોળામાં બેસી રહે અને રોજ જોયા કરે કે, "બાપુ સવારના પોર ગાડીમાં બેસીને જાય છે, આજે પાછો આવે." અને પછી આખો દાડો ફોન પર બુમાબૂમ કર્યા જ કરતો હોય. એટલે ઈશ્વરને આ સંસાર ચલાવવાની બહુ ઉપાધિ સમજાય છે, પણ મને કંઈ નહીં. હવે આપણે વચ્ચે ઈશ્વરપણું મેળવ્યા વગર સીધા જો બારોબાર જતા રહીએ ને, વાંધા-વચકા પાડ્યા વગર, તો તો આપણે સુખી જ છીએ ને! એમ કહેવા માગું છું. ઘણાને વચ્ચે વચ્ચે પાછું હોય છે કે, "હું છે ને, તો વિષ્ણુ સ્વરૂપ બનું, હું શિવજી બનું, હું આમ થાઉં, તેમ થાઉં, હું સૂર્ય બનું, હું ચંદ્ર બનું." બધાને જાતજાતનું હોય પાછું. એટલે આ તમારે ક્લિયર રાખવાની જરૂર છે આ બાબતે. સ્પષ્ટતા કરી દેજો, કારણ કે જેવો વિચાર...

હશે તેવું તો તમને થશે. હિન્દુ બ્રાહ્મણને નહોતું કર્યું, બસ એવું એવી રીતે એટલે આપણે સહેજે અંતર છે જ નહીં કે છે. સમયનું પણ નહીં ને સ્થળનું પણ નહીં, એટલે દેશકાળ ગયા. એકાગ્રતાથી લક્ષ્ય પર આવો. લક્ષ્ય શું છે આપણું? "હું શુદ્ધઆત્મા છું." બંને એક જ છે, બરાબર છે. અભ્યાસપૂર્વક વૃત્તિઓને અંતર્મુખ કરો અને જુઓ તો અંદર કેવું છે આમ. સ્વરૂપ જાણવા, સમજવા અને પામવા માટે અંદર પૂછ્યા કરો કે, "હું કેવો છું? હું કોણ છું? અને હું ક્યાં?" ત્રણ વસ્તુ પૂછ્યા કરો. હવે, "ક્યાં છું?" તો કે, "બ્રહ્મમાં છું." "હું કોણ છું?" તો કે, "બ્રહ્મ છું." અને "કેવો છું?" તો કે, "હું ચિદાકાશરૂપ છું, બ્રહ્મ છું." એ રીતે સતત અનુસંધાન માટે પ્રયત્ન કરો. ના દેખાય, ના સમજાય તો પણ વાંધો નહીં, ચોક્કસ એક દિવસ અનુભૂતિ આવશે. કેટલી ગેરંટી છે! જો આ વાત, તું ત્યાં પહોંચ કે જ્યાં તારે પહોંચવાનું જ છે.

કોઈની કે આ લખતા લખતા મને આમ એવું બધું થવા માંડ્યું તું કે ના પૂછે. કોઈની કે કશાની તું રાહ જોઈશ નહીં. "પ્રસન્નમ બ્રહ્મ" એ જ તારું સ્વરૂપ છે. તું પ્રસન્ન રહેજે, બ્રહ્મ સ્વરૂપ છે. બસ, બીજું કંઈ નહીં કરવાનું તારે.

બ્રહ્મ નિરાકાર છે, છતાં એનો અનુભવ મળે. બ્રહ્મ જિજ્ઞાસામાં સદા તત્પર રહે છે. કોઈ છે જ પણ બ્રહ્મ વિશે વાત કરવા તત્પર હોય, તરત આપણે બધું ઢોળી દઈએ એની ઉપર કે, "લે, તને આ બ્રહ્મની અનુભૂતિ થઈ જાઓ." એમ કરીને. બાકી બધો નર્યો દુરાચાર છે. બાકી બધો દુરાચાર. છતાં શરીરે વિદેહી થયા. આ સ્વરૂપનું દર્શન, પરમાત્માની પ્રાપ્તિ આપણું લક્ષ્ય છે. જો દુરાચારમાં આટલા એકાગ્ર થાઓ છો, તો પછી સદાચારના માર્ગે કેમ નથી થતા? આ મૂંઝવવાનું ક્યાં? ગજબ જેવી વાત છે કે આ બધાય જે હોય એ કંઈક ઊંધું કરવા હોય તો બધા ભેગા થઈ જાય છે. સીધું કરવાનું કોઈ ના મળે, એ કેવી વાત! "લક્ષ કૃતે એક રૂપમ." લક્ષ્ય એટલે દેહ કે, "હું ક્યાં જવાની નીકળ્યો છું? ક્યાં જવું છે?" જો પોતાનું લક્ષ્ય પરમાત્માની અંદર રાખ્યું, તો પત્યા. અવશ્ય પહોંચી જશું. લક્ષ્ય અને રૂપ એક થાય એના માટે પ્રયત્ન કરવો પડે.

જો કાચબાને કંઈ લાલચ હોય કે, "લાવ તો હશે, જોઈ લઉં." તો શિયાળવા રૂપી વૃત્તિ એને મારી જ નાખશે. માટે બહાર જવાની કે જોવાની વૃત્તિ જ નહીં. કશું, "શું પેન્ટાલુનમાં જઈ આવું જરાય? કાંટો મારી કંઈક નવું આવ્યું હશે." આ બધું થાય નહીં. બ્રહ્મ સ્વરૂપની અંદર પછી "ઇન્દ્રિયાણી સમસ સમ સંયમ્યમ." બધાને પોતાનામાં સંકેલી લો. "વિદેશમાં નથી જવું. ઈરાકમાં તો પથરા પડે છે." એટલે ત્યાંથી એ વૃત્તિઓને પાછી વાળી લેવાની કે, "ફલાણી જગ્યાએ તો કે તઈ તો બહુ ટાળ પડે છે, તઈ નથી જવું." કે આપણે આ સારું એમ કરી કરીને મતલબ આ સ્થૂળ દાખલો આપ્યો છે કે જેવી વૃત્તિ ક્યાંય બહાર જવા માંડે એટલે તરત એમ કહેવાનું કે, "એમાં તો વાંધો પડવાનો કે ત્યાં તો આવું છે ભાઈ. પાછો બેસી રહેને કે બ્રહ્મમાં બહુ સારું છે, સુવાળું છે." કે કંઈક એટલીસ્ટ એટલે આટલે તો આવી ગયા પછી બાકી કેટલું રહ્યું?

"પ્રજ્ઞાનમ બ્રહ્મ." એટલે આ જે છે તે સ્થિતિને "પરમપદ વિદમ" કીધું. પરમપદ વિદ એટલે પરમપદ શું છે તેને જાણકારી મેળવી લીધી હોય એને પરમપદ વિદ કહેવાય. મોટા ભાગે જાણકારી હોતી જ નથી. હોય તો સુપરફિશિયલ હોય બધી અને પછી એમાં બહુ ચલાવે, બહુ ચલાવે પણ એના વિશે એમ પડછાયો જોયો ના હોય દાદા કહે ને આત્માનો પણ તોય બહુ ચલાવે એવું બધું હોય.

હવે જેને આત્મપદ કે બ્રહ્મપદ કહીએ છીએ, આત્મસ્થિતનો સંગ્રહ કરવો અને એકધારી એમાંને એમાં ટકાવી રાખવી, એમાં અપાર આનંદ મળે, બહુ આનંદ આવે. અમને શરૂઆતમાં બરાબર છે. લગભગ તે આ બધું બોલે ને આનંદ આનંદ, શાશ્વત ને આ બધું તો નાનો હતો મને કંઈ સમજાય નહીં. મને એમ થાય કે આ અપાર આનંદ મળે ને અસીમ જય જયકાર આ બધું શું છે એમ? તો જય જયકાર કરવાથી આનંદ આનંદ થતો હતો ને દાદાએ બોલતા હતા આવું બધું તો કંઈ સમજાય નહીં કે આ શું છે? તો પાછી એક દાડો આમ પકડીને બેઠા ને આપણે તો કરવા માંડ્યું પછી ચાલ્યું તો પછી ખબર પડી કે, "ઓહ! આને આવું કહેવાય છે." એટલે એમ પ્રયોગો કરવા પડે. કાલે જેમ તમે વાત કરતા હતા એવી રીતના બેસી બેસીને ખૂબ કર્યું છે અને તમે પણ કરવા જ માંડો, એ એ જ રસ્તો સાચો છે. એટલા બધા વિજ્ઞાનના પ્રયોગો છે એની અંદર કે ના પૂછવાની વાત.

પણ મૂળ વિજ્ઞાન એક જ છે, "હું આત્મા છું." બસ, પૂરું થઈ ગયું. અને એકધારીએ મને એમાં ટકાવી રાખવાથી આપણી વૃત્તિને અપાર આનંદ મળે છે. એટલે મનની રાગ, દ્વેષ, ઈર્ષા વાળી સ્થિતિમાંથી ઉપર ઉઠો. દરેક ક્ષણે કંઈક ઊભું થશે વ્યવહારની અંદર, ત્યાં પડી ના રહેશો. "નોય મારું કરો." નીકળો બહાર. પાછા આત્મામાં પેસો, આનંદમાં સ્થિર થઈ જાઓ. બસ, આજ કર્યા કરવાનું આપણે. પહેલી આવશ્યકતા શું? તો કે આપણી વૃત્તિઓને સંકેલી લેવી. પછી તો કે પછી પ્રાર્થના કરો કે, "પ્રભુ, તું મને સહાય કરજે. મને સંયમી અને સદાચારી થવું છે. મારે આત્મરૂપ થવું છે. મારી પ્રાર્થના સાંભળજો, સહાય કરજો." બસ, આપણને રોજ કંઈકને કંઈક મળતું જ જશે. પછી આપણે જમ્યા તેની ઊર્જા બનશે. આ જે કંઈ સત્સંગ કર્યો છે તો એ પચશે. મગજમાં જે સમજણ દોષ છે તે બધા દૂર થતા જશે. જો જ્ઞાન ભક્તિ ના થાય તો પછી નિષ્કામ સેવા ભક્તિ કર્યા એથી "શુદ્ધાંત કરણો ભવ" એટલે કે અંતઃકરણની શુદ્ધિ થઈ જશે.

અત્યારે બેસીને તમે જે લેખન કાર્ય કરો છો, કરતાં કરતાં તમે જાતે જ તમે બંને જણા અનુભવો છો કેવી સ્થિતિ તમારી થઈ રહે છે. તમે પણ આટલું બધું કાર્ય કરી રહ્યા છો બે જણા, તમારી સ્થિતિને તમે જુઓ અંદરથી. હવે એ કરવામાં જે આનંદ આવે છે એનું બાર્ગેન શેની સાથે કરશો? તમે કોની સાથે કરશો? કેવી રીતે કરશો? બતાવો મને. ના થાય. કોઈ કંઈ આપી દે તો કે, "ના આપું તને કે આ તો બધું તું જો ચોપડી આલીશ, આ જ્ઞાન બધુંય આપી દઈશ બધું પણ તને સમજાય તો કે એ તારું બાકી નહિતર મારી પાસે."

તો મારું છે જ, એટલે આપણું તો આપણું બરાબર ચોક્કસ જ રહેવાનું છે. એટલે કહે છે કે સમજણની પરિપક્વતા વધારવાની નિષ્કામ સેવા ભક્તિ કરીએ એટલે શુદ્ધાંત કરણોભવ અંતઃકરણ શુદ્ધ થશે, મનનો મેલ કપાશે અને આત્મસ્થિતિ આવીને ચોક્કસ ઊભી રહેશે. ધીરે ધીરે અભ્યાસ કરજે, અવસ્થા ઉર્ધ્વગામી બનતી જ જશે તારી. ઓળખી લો, આત્મપદ ક્યાં આઘું છે? એ જ તો મારું ને તારું પદ છે. એમ કહો, "અરે, એ હું પોતે જ છું!" ઉંમરની જરૂર નથી આમાં, સમજણની પરિપક્વતાની જરૂર પડશે.

એટલે કે "સહજં કર્મ કૌન્તેય", જેની વાણીમાં તેજ પ્રગટે તે આ તત્વનો ઉપદેશ બોધ આપી શકે. બધા આપી શકતા નથી. બધા તત્વ વિશે વાતો કરવા જાય પણ ગૂંચવાઈ જાય, કશું કહી શકે નહીં એ લોકો આગળ. કારણ કે એનો પરિચય જ નથી થયો તત્વનો, તો પછી ક્યાંથી એ બોધ કે ઉપદેશ કશું કરી શકે? કારણ કે જેણે એનો પાવર અનુભવ્યો હોય એ જ આ બાબતે કંઈ કહી શકે.

એટલે આ જે છે એ તો પરમ દિવ્ય ચૈતન્ય શાશ્વત છે, સર્વત્ર છે, એમાં તો દિવ્યતા છે. એટલે પછી દિવ્યવાણી વહે છે. એ દિવ્યવાણી વડે સંબોધન કરે. આપણને એમ લાગે કે આ બોલે, પણ ખરેખર પરમાત્મા બોલતો હોય છે ત્યાં આગળ, તમને સંબોધન કરતો હોય. કેટલી કષ્ટક વેઠી નહીં તમને! બસ, એ વહે જ જાય, વહે જ જાય. અત્યારે અમારે બંધ કરવું હોય તો થાય એવું નથી, અમારે કોઈ છોડે જ નહીં. જેની પાસે આત્મતત્વ હોય એ બીજાને આ તત્વ સમજાવી જ દે. જેની પાસે જે હોય તે એને આપે ને, બીજાને તો આપી જ ના શકે ને!

હવે તો મારી પાસે રૂપિયા-પૈસા માંગો છો. હું કહું, "મારી પાસે તો આ સંપત્તિ છે ભાઈ! આત્મા વિશે મને આટલું બધું આ ખબર પડ્યું છે, તો તમે જોઈએ એટલું લઈ જાવ." બાકી રૂપિયા-પૈસાને તો કહે, "અમને ક... આખી જિંદગી બેંકમાં નોકરી કરી તોય અમને બધાને કંઈ સમજણ પડતી નથી." કેમ? તો કે, "એ તો આવે છે ને જાય છે, કોને ખબર?" તો કે, "આ જ વાપરે છે ને વધારે. બધા કેટલા આવ્યા ને કેટલા ગયા, હિસાબ કોને છે અહીંયા આગળ?" તો કેટલા વર્ષો થઈ ગયા, હિસાબ જ નથી.

એટલે જેનું ચિંતન, જેનો વ્યવહાર, વિચારો તત્વમાં રમતા હોય, એની સાથે વાતચીત કર્યા કરવાની એમ કહે છે. બીજા સાથે બહુ વાતચીત ના કરવી. તો એની સાથે જ્યારે વાતચીત કરો ત્યારે પણ તમારે શેની કરવી જોઈએ? તત્વની કરવી જોઈએ. તો એ તમને કંઈ કામ કરશે, ઉઘાડ થશે, કઈ સેકન્ડને શું ઝપકારો થઈ જશે તમને ને કશું નક્કી નથી ભાઈ. એટલા માટે કરજે કે છે, "તત્વમસિ! જાગ, જાગ, જાગી જા!" અત્યારે જ તું બેઠો કેમ છે? ઊભો થા! સૂઈ કેમ રહ્યો છે? જાગી જા! તું પોતે તત્વ છું, તત્વમાંથી તું છું, આ તત્વ જ તું છું. એવું ઋષિમુનિઓએ શીખવાડ્યું છે.

એ ઋષિઓએ ઉપનિષદમાં કહ્યું કે, "જાગો અને ધ્યેયને પ્રાપ્ત કરો." તો બધા બધા જાગતા જ હતા ને! તે બધાને પાછું ફરી "જાગો" કેમ કહેવું પડ્યું એમને? કે ભાઈ, "આ જ્યાં ઊંઘ્યા છો તેમાંથી જાગો!" શું કે તમે આત્મામાં ઊંઘી ગયા છો ત્યાં તમે જાગો, કે દુનિયામાં તમે જાગતા જ ફરો છો? બધી વાત સાચી કે એટલા માટે કીધું છે ત્યાં જાગો. હવે તારે ધ્યેયને પ્રાપ્ત કરો. તો તમારો ધ્યેય શું છે ભાઈ? મનુષ્ય દેહમાં આવ્યા છો તો પાછી આવું આવું થવું છે કે પછી મોર બનીને ફર્યા કરવું છે? ઘણાને એવું.

હવે ધ્યેય તો તમને બાંધી આપ્યો છે કે તમે તત્વ છો. એટલે તમને બાંધી આપ્યું કે તમે અત્યાર સુધીને પહોંચી જાઓ એમ. હવે તો કે સંશોધન કર્યા કરો. શોધન કરવું પડશે ને! મહીં જે કચરો ચડેલો છે, બધું આ છે, તમારી અંદર જે કાંઈ પડેલું છે તે બધાનું શોધન ક્રિયા કરો. કેવી રીતે? તો કે સતત એમ જ વાવાઝોડું-વંટોળું ઉડાડો, "હું શુદ્ધ આત્મા છું" એવું જબરું કે બધું ઊડી જાય એવી રીતે. જોરથી ૨૪ કલાક "હું આત્મા જ છું, હું આત્મા છું." નહીં તો ૭૨ કલાક કીધું ને તમને કે, "હું બ્રહ્મ છું, બ્રહ્મ છું, બ્રહ્મ છું, બ્રહ્મ છું, બ્રહ્મ છું." પણ સહજભાવે, આરામથી, સહજતાથી. તત્વમસિનો બોધ આપી દીધો તમને. સાંચવીને, સમજીને ગોઠવી દો. આ બધું બહુ જોરદાર આવ્યું છે. વારંવાર સ્મરણ કરો કે "હું તત્વમસિ છું."

જ્યારે જ્યારે કોઈપણ વિકૃતિઓ, વાસનાઓ સામે આવે ને કે અંદર ઊભી થતી લાગે, ત્યારે સ્મરણ તો કર. તત્વમસિમાં પડેલા સંસ્કાર જીવનમાં થતી કોઈપણ ભૂલમાંથી પાછા વાળી લાવશે તમને. એટલા માટે શબ્દ રૂપે સદગુરુ ત્યાં પ્રગટ થઈ જશે. ઘરમાં નિત્ય સફાઈ કરે છે તેમ અંતઃકરણની પણ નિત્ય સફાઈ કર. આ જીવન કેવું જીવશો? આ દુનિયાવી ઠાટથી સુંદર નહીં, પણ અંદરનું વાસ્તવિક જીવન શાંતિવાળું હોવું જોઈએ. ભગવતચર્યાથી જીવનમાં હંમેશા નિરાંત અનુભવાશે તમને. જીવનના છેલ્લા શ્વાસે એમ થાય કે "હું જીવી જાણ્યો, મને જીવતા આવડ્યું", ત્યારે સમજવું કે આપણું જીવન સાર્થક થઈ ગયું. એટલે પરમાત્માનું સંપૂર્ણ શરણું સ્વીકારી લો. બસ, આજ બીજું કાંઈ નથી.

હવે ભગવત શરણ અને ભગવત સ્મરણ વિના જીવનમાં નિર્ભયતા આવતી નથી. દુરાચાર ભર્યું જીવન તો ભયથી ભરપૂર છે. ઇન્કમ ટેક્સવાળો આવશે. પછી પેલો દાઉદનો કોઈક માણસ આવશે. પછી પાછો અહીં લોકલ કોઈક હશે એ ખંડણીવાળો આવશે. એ બધું આમ "આવશે, આવશે" ના એ જ ચાલ્યા કરતું હોય. એટલે નર્યું જીવન ભયથી ભરપૂર છે, દુરાચાર જો કરતા હોય તેના માટે જ. વ્યવહારમાં પણ અનેક દુર્ઘટનાઓના ભય રહેલા છે કે તમે પોતે કશુંય ના કરતા હોય તોય સામેથી આવીને ઉપડે એ બધી ઉપાધિઓ. એ પડે છે, તો તેથી તું જાતે ખીલી શકતો નથી.

જુઓ, ગૃહસ્થીઓ સાવ કરમાયેલા બધાય અને સંતો તો સદાય ખીલેલા. કેમ એવું હોય? કોઈપણ સંત પાસે જઈએ અને આમ જુઓ તો એમ ગુલાબી ગોટા જેવા હોય, ફરતા હોય ફર્સ્ટ ક્લાસ થઈને. પેલા બધા કરમાયેલા ફરતા હોય, કરોડો કમાઈને લાઈન લાઈન ઢગલા અહીંયા ગાઈ નાખતા હોય. આમની પાસે આ રાજી થઈને ફર્યા કરતા હોય બધે. તો ઉપાય શું છે? તો કે શરણાગતિ અને સ્મરણ. એનાથી પાંચે પ્રકારના ક્લેશ જશે. પણ કોની શરણાગતિ કરવી એ બહુ

વિચાર કરીને નક્કી કરીને પછી જ કરજો, પણ એક વખત કરી નાખી પાછા ના પડતા. પછી તો નક્કી થઈ ગયું કે "તું હું બ્રહ્મ છું." એટલે પાંચે પ્રકારના ક્લેશ જશે. પરમાત્મા તો સર્વશક્તિશાળી સૂક્ષ્મ ચેતના છે. શરણે આવેલાના બધા જ પ્રકારના ભય દૂર કરી દેશે. પ્રભુ તો નિર્ભયતાનો ખજાનો છે. તમને આપશે કે, "લે, એક મંત્ર લઈ જા. તું માણસ નથી, તું આત્મા છું. તું જળ નથી, તું ચેતન છું. તું મૂર્ત નથી, તું અમૂર્ત છું." બસ, છૂટા પાડવાનું મંત્ર આપ્યો. કાલે તને તું બોલતો હતો ને, છૂટા પાડવાનું. "તું અમૃત છું, તું શાશ્વત છું, તું અક્ષર છું." એટલે એમ "તત્વમસિ"થી નિર્ભય થા. ને બધે મારા ભગવાન જ બેઠેલા છે, હવે મારે કોની બીક? નિર્ભયતા તો આપણામાં પોતાનામાં હોય, પણ બીક તો બહારથી જ આવે ને! કંઈક થયું એટલે પછી આવે છે. તે ઋષિઓ આ તત્વને બરાબર સમજી ગયેલા, એટલે એ બધા નિર્ભય થઈ ગયા.

તો હવે તું પણ એમ જ કર. આમ નિર્મળ દશામાં આવ. તે તત્વ તું જ છે. આ બધું મારા માટે લખેલું છે હો, એટલે મારે વાંચવાનું ને રોજ જોઈએ. એટલે પ્રજ્ઞા એ જ બ્રહ્મ સ્વરૂપ. એ પ્રજ્ઞાને જ બ્રહ્મમય બનાવો. એનાથી આત્મતૃપ્તિ થશે. સચ્ચિદાનંદ સ્વરૂપ પરમાત્માનું છે, એમાં જ આપણે પલ પલ રમવાનું છે.

જ્યાં સુધી આત્માની ઓળખ ના થાય, ત્યાં સુધી મૂર્તિ પૂજાનો આદેશ છે. તો તમે શ્રદ્ધા અને ભક્તિથી પૂજા ભલે કરો, અર્ચના કરો, ભક્તિ કરો. પણ જ્યારે આત્મામાં શ્રદ્ધા દ્રઢ થઈ જાય, જ્યારે આત્માને પ્રાણ વડે સમજો, ત્યાર પછી આત્મપૂજા જ કરો, જેને વેદોએ સર્વશ્રેષ્ઠ પૂજા કહેલી. પછી તમારે બાહ્ય પૂજાની જરૂરત નથી. બાહ્યોપચાર આચાર તરીકે તમારે વ્યવહાર તરીકે આવી હોય, તમે ચોક્કસ કરજો. એનો તમને બાધ પણ નથી કે ભાઈ ના કરાય. જેમ કે છે ને કે સન્યાસી એવો છે તો કે પેલા યજ્ઞ ના કરી શકે, યજ્ઞમાં આહુતિ ના આપી શકે, અમુક એવું બધું બોલતા હોય. તો કે એવું કંઈ છે નહીં એમ. તમને કોઈ પ્રકારનો બાધ નથી. આપણું આજે આત્મતૃપ્તિ થાય એમાં સચ્ચિદાનંદ સ્વરૂપ પરમાત્માનું છે, એમાં આપણે પલ પલ રમવાનું. અને જ્યાં સુધી આત્માની ઓળખ ના થાય, ત્યાં સુધી જ આ મૂર્તિ પૂજા છે.

એટલે અસિ પદ સુધી પહોંચવા માટે સદ્ગુરુની આવશ્યકતા પડે છે. અહીં તો સ્વયં અસિપદથી આપણે અંદર બિરાજી ગયા છે.

શરીરમાં પાંચ ઇન્દ્રિયો, પાંચ કર્મ, પાંચ તત્વો; આ બધું મળીને એક કુટુંબ, એક ફેમિલી બન્યું. પણ શરીરને પ્રકૃતિ કીધી અને આત્માને બ્રહ્મ કીધું. તે એક જ પુરુષ, તે પરમાત્મા સ્વયં પોતે. બાકી બધી પ્રકૃતિ છે. "પ્રાણીનામ દેહમાં આશ્રિતમ." દરેક શરીરમાં આત્મા પ્રાણ સ્વરૂપે હું પોતે જ છું. જીવ માત્રમાં, અરે પશુમાં પણ આત્માને પુરુષ જ કહ્યો છે અને શરીર માત્રને પ્રકૃતિ જ કહેલી છે. તમારી પ્રકૃતિ કેવી છે? વાયડી છે? સારી છે? કુશળ છે? એટલે જ્યાં સુધી અદ્વૈત ના થાય, ત્યાં સુધી આત્માને દ્વૈત ભાવે પણ ઉપાસો. પ્રકૃતિ પાસે આત્માની ભક્તિ કરાવી, ચૈતન્ય ભક્તિ ને આ બધું જે આવે છે ને તે છે. કરાવી કરાવીને અદ્વૈત થઈ જાવ. પણ પછી એક વખત અદ્વૈત થઈ ગયા, જેમ પરિપક્વ વયે તમે વ્યવસાયથી નિવૃત્ત થાવ છો, તેમ વ્યવહારમાંથી પણ તમે નિવૃત્ત થાઓ.

આદત પાડો, કારણ કે વ્યવહાર હંમેશા બાધક છે, અવરોધક છે. એ સમજાશે ત્યારે આત્માને ઓળખીશ. તારી જાતને ઓળખ, "તું આત્મા છું." એનું ચિંતન કરવા જેવું છે. આથી "કેવલમ સાક્ષી બ્રહ્મ, કેવલમ સાક્ષી ભૂતમ." ત્યાં જઈને તું ઊભો રહી જઈશ. સદ્ગુરુ નિત્ય આપણામાં જ છે, તેથી આગળ ને ઉપર કશું છે નહીં. અને આ તો મારો હક છે અને હું તો હકદાર છું.

બ્રહ્મ તત્વ છે, જ્યારે પણ અનુભવાય ત્યારે માણસ એકદમ છક થઈ જાય. પેલા ઘણી વખત આમ થઈ જતા હતા. રામકૃષ્ણ પરમહંસ પણ એમ થઈ જાય. બધાને એમ થાય કે શું થઈ ગયું? આમ એકદમ ભજન ગાતા ગાતા છેલ્લી લીટીની અંદર ક્યાં કોઈ એક શબ્દ પર અટકી ગયા હોય ને પછી આમ થઈ ગયા હોય. પણ સંપૂર્ણતાનો અનુભવ ચાલતો હોય તે વખતે એમને તે આ બધા બેઠા છે ને ગવાઈ રહ્યું છે ને એ બધું કશું વ્યવહાર બધું ઊડી ગયો હોય એવા થઈ જાય. ઘણા કાળે કરીને પાછા ફરી નીચે આવે. તો કંઈ શ્વાસ બંધ થઈ ગયો હોય એવું ના હોય. એટલે તમે આત્મા સ્વરૂપમાં જ્યારે જાઓ છો, ત્યારે શ્વાસ તમારો ચાલતો હોય તો ચાલતો હોય, ના ચાલતો હોય તો ના ચાલતો હોય. આત્માને તમારા શ્વાસ જોડે કંઈ લેવા દેવા નથી. એટલે જ કીધું કે બહુ પ્રાણાયામની પંચાતમાં બહુ ના પડશો. એટલા માટે કીધું છે કે આત્માને એને કોઈ દેવા દેવા નથી.

થોડું ઘણું શરીર શુદ્ધિ માટે, થોડું ઘણું મનની શુદ્ધિ માટે. પછી કે પેલો આમ ફૂમ ફૂમ કર્યા જ કરો કે 80 વખત કરજો રોજ. અલ્યા ભાઈસાહેબ, શું કરવા આ બધું ભારખાનું ચલાવો છો? શા માટે? બે કે ત્રણ પ્રાણાયામ બહુ થઈ ગયા. કે તારી સિસ્ટમ સાફ કરવી છે ને? કે તો રોજના ત્રણ પ્રાણાયામ કરજે તું, સવાર, બપોર, સાંજ. બહુ બહુ તો કરે તો. નહીંતર એક વખત સવાર ત્રણ પ્રાણાયામ કર. પણ પરફેક્ટ કર, પૂરા કર. કે તું પ્રાણ લઈ રહ્યો છું અને બધું જ જે કંઈ છે તે બધાનું ઉત્સર્જન કરી રહ્યો છું: અજ્ઞાનનું, આનું, તેનું, અંધકારનું, બધા રોગોનું, બધા વિકારોનું, બધા વિચારોનું, બધી લાલચોનું, બધા ક્લેશોનું, કઢાયોનું, કષાયોનું, બધાયનું તું કાઢી રહ્યો છો. એવી રીતે એનું ઉત્સર્જન કરી નાખજે તું. બધા પાપો કાઢી નાખજે. આવી રીતના કરીને તો તારું કલ્યાણ થઈ જશે.

ત્રણ જ બહુ થઈ ગયા. ત્રણ પ્રાણાયામ કરવાથી શુદ્ધિ થાય છે, વેદોમાં કહેલું છે. પછી તમારે આટલું બધું તોફાન માંડવાની જરૂર ક્યાં પડે છે? "Why wasting so much of your time and energy into this?" લોકો કરે છે અને કરાવે છે, એ પણ એક બાબત. તો આ વ્યવહાર છે ને એ મોટા ભાગે બાધક બને છે પછી અને અવરોધક છે. એ સમજાશે એટલે પછી તમે આત્માને ઓળખવા જશો. એટલે તમારી જાતને ઓળખો, "તું આત્મા છું." એનું ચિંતન.

કરવા જેવું હવે જ્યારે બ્રહ્મ તત્વ અનુભવાય, ને તે માણસ એકદમ છક થઈ જાય, ચૂપ બિલકુલ. અરે, બોલીને બોલાય તોય બોલાય તો બીજું શું બોલાય? બોલનારો અને બોલવાનો વિષય એ બે જુદા પડી ગયા હોય, કંઈ મેળ જ ના આવે. પછી તો એને આ કર્યા કરતો હોય એવો. પછી તમે બહુ વચ બચાવોને તોય અહીં તો અદ્વૈતની વાત છે. આ તો એકતા અને અભેદતા એટલે કીધું છે મહારાજે કે "તત્વ તું છું" એવું ગીતા, નિગમ, ઉપનિષદો, વેદો બધા હજારો વાર કહે છે. પરમાત્મા સ્વયં આપણામાં ચૈતન્ય રૂપે બેઠેલા છે. "ચૈતન્યમ શિષ્ય મધ્યે" આ કથનને આપણે અનુભવવાનું છે. શું? "ચૈતન્યમ શિષ્ય મધ્યે" જ આ જે છે, બાહ્ય જે કાંઈ તેને શિષ્ય બનાવવાનો, આત્માને ગુરુ બનાવવાનો એમ કીધી વાત અહીંયા. અને પછી ગુરુએ શું ઉપદેશ આપ્યો? "ચૈતન્યમ શિષ્ય મધ્યે" કે અંદર જે સદગુરુ છે તે હું પોતે છું, તે તત્વ છે, તે તું પોતે જ છું કે છે.

બીજું કોઈ છે જ નહીં કે. એટલે અહીં તો અદ્વૈતની વાત છે. એટલે વેદો પણ હજારો વાર કહે છે કે પરમાત્મા સ્વયં આપણામાં ચૈતન્ય રૂપે બેઠેલા છે. આ કથનને આપણે અનુભવવાનું છે. ગમે તેટલા દૂર ગયા હોઈએ તો પણ એ સ્મૃતિ ના ભૂલાય. આપણે મારી સાથે છે એવો ભાવ રહ્યા કરે. એનો સંતોષ શાંત રહેવાય. પછી થાય "પ્રસન્નમ બ્રહ્મ" ધીરે ધીરે ધીરે કરતા. એટલે બ્રહ્મથી આત્માની અનુભૂતિ થાય. આત્માનુભૂતિનું સાતત્ય સતત બન્યું રહે, સહેજ પણ વિસ્મૃત ના થાય. ભલે વ્યવહારમાં, પરિવારમાં છીએ, સમજણપૂર્વક પોતાના સ્વરૂપને અદ્વૈતમાં બેસાડી શાંતિથી પછી વ્યવહાર કર્યા કરો એવું થઈ જવાનું. સંપૂર્ણ "ચૈતન્યમ્ શિષ્ય મધ્યે" યાદ રાખો. ચાલો, જય સચ્ચિદાનંદ.